Op zoek naar een mooi, leuk en uniek kado? Ga in nieuw scherm naar mijn schrijfboekjes en pasfotoboekjes-site.
Of bekijk de kleurrijke schilderijen-expositie van m'n broer.







De Ommelanden



 Reisverslag van de route










Versie 0.19, 10 juni 2018 

Westerkwartier
Boerakker Leek Frieschepalen De Haar De Wilp Marum Nuis Niebert De Holm Tolbert Midwolde Pasop Boerakker Oosterzand Gaarkeuken Okswerd Balmahuizen Heereburen Pama Kommerzijl Hoekje Lauwerzijl Ruigezand Electra Ezinge Allersma Aduarderzijl Feerwerd Garnwerd Boerakker Lucaswolde Doezum Noordwijk Jonkersvaart Coendersborch Hamrik Boerakker2 Museum Nienoord Leek Lettelbert Oostwold Leegkerk Slapertil Kleiwerd Dorkwerd Zuidhorn Kuzemer Niekerk Oldekerk Sebaldeburen Grootegast Lutjegast Visvliet Grijpskerk Niehove Selwerd Oldehove Den Ham Meeden Den Horn Enumatil Pasop Kornhorn Doezum Bombay Noordhorn Aduard Fransum Enumatil Midwolde Boerakker Lettelbert Midwolde Steentil Oostum

Het Hogeland

Wierum Adorp Hekkum Sauwerd Klein Wetsinge Groot Wetsinge Winsum/Obergum Tinallinge Winsum/Obergum Onderdendam Westerwijtwerd Middelstum Winsum Tinallinge Middelstum Toornwerd Kantens Stitswerd Usquert Rottum Warffum Wadwerd Usquert (2) Noordpolderzijl Eenrum Mensingeweer Groot Maarslag Schouwerzijl Roodehaan Warfhuizen Wehe-den Hoorn Leens Lauwersoog Tinallinge Baflo Abelstok Zuurdijk Vliedorp Houwerzijl Niekerk Ulrum Leens Winsum

Oldambt

'Kruistocht in Spijkerbroek'
'Rondje om Zwitserland'
'weekendje Noord-Groningen'
'Ontdekking van de Vrije Friezen'
'Hanzesteden aan de Oostzee'
'Friesland - provincie in Nederland'
'Friesland uit het veen'
'Rondom de Gelderse IJssel'
'Binnen en rondom de Westfriese Omringdijk'
Dit is alweer ons negende reisverslag, behorend bij de Ontdekking van de Vrije Friezen en de handelende Friezen.
Het verhaal van de Friezen, die wonen op het land en water tussen het Zwin en de Wezer en het literatuuronderzoek brengt ons dit jaar bij een van eerste vestigingsgebieden, de huidige Nederlandse provincie Groningen.

Hieronder volgt de reis die we gemaakt hebben in 2017, aangevuld met tripjes uit andere perioden. Aangezien dit deels de geboortegrond betreft kan dit redelijk ver in de tijd teruggrijpen.
Ditmaal bestond de reis uit 2 maal een week, waarbij we op de achtste dag van het ene naar het andere gebied reizen. De eerste week behandelt het Westerkwartier, dus het gebied ten zuidwesten van het Reitdiep. In de tweede week zitten we ten noordoosten van het Reitdiep en ten noorden van het Eemskanaal. Het derde deel zal in losse onderdelen verhaald worden. Hierin bevindt zich het voormalig eigen leefgebied en betreft het gebied ten zuidoosten van het Eemskanaal, het gebied van Oldambt, de Veenkoloniën en het Westerwolde.
Dit jaar gaan we in het land dat nu twee eeuwen van 'de Groningers' is, weer op zoek naar sporen van de Friezen uit het verleden. Hoe het hun is vergaan valt te lezen in het genoemde literatuuronderzoek bij 'Ontdekking van de Vrije Friezen'. Ook dit jaar heeft menig boekhandelaar een bezoekje van ons gehad, zodat de collectie boeken weer met een metertje is gegroeid. Discussie in de literatuur over dit (voormalige) Friese gebied is er nauwelijks. Hoewel er de bekende tweestrijd tussen 'de Friezen' en 'de Groningers' er nog steeds is, weten wij dat dit een van misverstanden is en vaak slechts spielerei 1.


Voor het gemak is de route hierbij geplaatst. Klik op de route-afbeelding voor een vergroting in een nieuw scherm.
Of u klikt op de Google-maps link, om de route hierin te volgen.
Ook voor de foto's en andere afbeeldingen geldt: klik op de afbeelding voor een vergroting in nieuw scherm.
Reist u weer mee?

noten:

1.
Ontdekking van de Vrije Friezen : Geschiedenis van hun route / Weiko Piebes: Friezen en Groningers kunnen samen niet door één deur;

bron bewerkte achtergrondskaart: Kaart van de provincie Groningen met aanduiding van de grondsgesteldheid en den waterstaat en vele, voor de geschiedenis van haren bodem belangrijke bijzonderheden; opgemaakt naar de bestaande kaarten en volgens nadere opnemingen en inlichtingen met behulp der Commissie van onderwijs aldaar, van de gemeente-besturen en van andere deskundigen / G. Acker Stratingh, 1839 (Kaarten - Rijksuniversiteit Groningen)




Dag 1: van huis naar Boerakker

kaart 1

Ook dit jaar gaan we niet met een gepoetste wagen op pad. En weer is de tank niet volgegooid. Dat is namelijk het voordeel van deze reizen, echt ver gaan we niet van huis. Het ligt echter niet om de hoek, zodat we toch nog drie uurtjes rustig rijden bezig zijn. Onze eerste stop zal zijn bij de eerste slaaplocatie van Friesland uit het veen, het Verenigingsgebouw in Veenhuizen. Leuk om even terug te zien en een cappuccino te drinken.
Tijd voor een babbeltje is er niet. Locatieafspraken voor een aankomend huwelijk en een begrafenisontvangst verdienen de benodigde aandacht.
Wij verdwijnen weer snel van het toneel en winkelen nog even bij de buren Kaaslust en Maallust voor de fijne lekkernijen.

De route leidt ons onder andere door Zevenhuizen. Hier vond in 1833 een drama plaats - een enorme veenbrand met dodelijke afloop, verbrandde schepen en huizen en veel schade, zodat er allerlei hulpacties vanuit het land op touw werden gezet .

Christoffel Bisschop (Leeuwarden, 22-4-1828 - Scheveningen, 5-10-1904), schilderde deze Hindelooper jongeman met op zijn jas een Leekstertak, na een schaatstocht. Zijn schaatsen hangen aan de stoel. In 1860 maakte Bisschop een studiereis naar Hindeloopen.
bron: fries scheepvaart museum
Gezien het tijdstip besluiten we om eerst nog even Leek binnen te rijden, om de nodige boodschappen in huis te halen. We gaan weliswaar naar een B&B, maar hadden voor de verandering eens gekozen voor alleen het Bed. Dus even achter wat ochtend- en avondboodschappen aan. We parkeren de wagen op een parkeerterrein langs De Schans, dat meteen ook de provinciegrens tussen Groningen en Drenthe is. Het overdekte winkelscentrum, genaamd de Liekeblom, ligt op de plek van de Leeksterschans dat hier omstreeks 1592 is gebouwd ten tijde van de Staats - Spaanse strijd. Het ligt ten zuiden van Leekster Hoofddiep, waaruit het voor de schansgracht ook water kreeg. Daarmee is het 'eigenlijk' op Drents grondgebied gebouwd - al lagen die grenzen toendertijd nog niet zo strak bij als nu. Willem Lodewijk van Nassau, die de schans liet bouwen, maakte er dus een stukje "Groningen" van.
De Winter yn it Wetterlân fan 1624 / Eeltje Halbertsma
Op it lytse doarp Terkaple
Stoe alear ús âldershûs;
Frede wenne dêr en wille
Yn dy âlderwetske klûs.

’k Wie de jongste fan sân berntsjes,
Heit wie watte stoef en stiif;
Mar ús mem wist him te troaien.
’t Wie sa’n sêft meilijend wiif.

Yn myn earste famkesjierren
Hie ’k in suster, ús Marij;
’t Wie de âldste fan ’e keppel,
Flugger wie der net as sy.

Melke, swylje, bûter meitsje,
Alles fleach har troch de hân.
Dêrby moai fan liif en lidden,
En sa sindlik as de brân.

Hjerstmis oer de poel te strûzen
Nei de kij oan d’oare kant,
As de wite koppen rôlen,
Dat wie ’t libben nei har trant.

En hja wie sa goed, sa sedich,
Die sa graach ús âlders’ sin;
As se winters útfanhûze,
Wie der ien yn ’t hûs te min.

Simmers krige hja wol frijers,
Mar dy liet se meast wer gean;
Inkeld koe se Pinkstertiisdeis
Wol nei Snits te keamer gean.

Mar net fier fan ús fandinne,
Yn it âlde Goaiïngaryp,
Wenne Ids en dy allinne
Wie har sin en har begryp.
As de froast it wetter strjemme,
Tocht men net om kjeld en wyn.
O hoe kriichden se op ’e puollen
’t Jongfolk yn ’e moanneskyn

As de wite flokken fleagen,
Wie Marij ek op ’e fljocht;
Alle dagen ride en djoeie
Wie dan ek har grutste nocht.

Mei har trije jonge pearen
Teagen se nei Grinslân ta;
En it iis dat wie fol wjekken,
En de winter moalke sa.

Al it rieden fan ús âlden
Wie mar praten yn ’e wyn;
Ids dy wiste alle wjekken,
En werom wie ’t foar de wyn.

Mem stie op ’e wâl te kriten,
Mar ús heit dy snuorr’ har ôf:
„’k Sil der net in trien op litte,
„Al bring ik dy sneon te hôf!”

De oare jûns begûn te kommen,
En it waard sa stil yn hûs;
Teiïch wie ’t en watte mistich;
Soms dan reinde it by de rûs.

Aaklik rûsde it om ’e skuorre,
’t Kreake op ’e skoarstien near,
En as mem yn ’t mistich waar seach,
O, hja sloech de hannen gear.

Soms begûn dat sloof te kriten,
Mar ús heit bleau steech en stom;
Wy, as berntsjes, boarten bûte,
En wy tochten nearne om.
Einlings kamen der twa mannen,
En dy tikje oan ’e doar:
’t Wiene lju fan Terherne,
En ús heit kaam sels derfoar.

„Boer!” sa spriek ien fan dy lju,
„Wat is ’t aaklik mei Marij.
„’t Griist my om it út te sprekken...
„Mar hja is wei... dat sis ik jy!”

En doe sleepten se de slide
Midden oer de bûthúsflier,
En dêr lei Marije dea op,
Sûnder mûtse oer it hier.

Mei in likeblom by ’t jak yn,
’t Aaklik pronksel fan ’e dea,
En har moaie reade lippen
Wiene no sa blau as lead.

„’t Is Gods wille!” rôp ús heit doe,
„En dêr is neat oan te dwaan.
„Dy’t myn libben en myn lust wie,
„Moat ik oan ’e Heare jaan.”

Hja wie yn ’e mar ferdronken,
En har Ids dy wie ’t ûntkomd;
Mar dy is tenei fertige,
Want syn fleur wie him ûntnomd.

Sy waard te Goai’ng’ryp begroeven,
Tichteby de âlde toer,
En de swiere klokken bromden
Hiel de lege Wâlden oer.

En ús heit, om wurd te hâlden,
Liet by ’t grêf gjin ink’le trien,
Mar it knage him oan ’e siele:
En hy is as it stof fergien.

Jongfolk, tink no om Marije,
As it iis sa hearlik blinkt:
Tink dan, dat in kweade ingel
Jimme nei it grêf ta winkt.

(bronnen: De Lieke blommen (uit: Twîgen uwt ien âlde stamme), De Lieke blommen (uit: Rimen ind teltsjes)

Lees de Nederlandse vertaling in De Leekbloemen (uit: Twijgen, uit een ouden stam opgeschoten)


borstbeeld: Eeltje Hiddes Halbertsma (1797–1858), Grou (Jan Schröder | 1903)

Bebouwing - van o.a. het witte kerkje op de Dam rond 1660 - binnen de Schans zorgde al gauw voor het einde van de militaire positie van de schans. Tegenwoordig is er niets meer van terug te vinden. De resten zijn langzamerhand in de negentiende en twintigste eeuw opgeruimd.
De Liêkeblom (voor Friezen), ook wel (door Groningers) de Leekstertak genoemd, is een papieren bloem, een kunstbloem van lint en klatergoud, die tijdens het schaatsen 'gehaald' kon worden, wanneer men naar de Leek was geweest. Vanuit het diepe hart van Friesland kwam men naar Leek, waar het als herinnering aan deze verre schaatstocht werd gekocht van de herbergier of andere verkopers. Voor Groningers gold hetzelfde. Zo ook schaatste ene Ids, een zoon van een landman uit Goingarijp, met zijn verloofde Mary uit het kleine Friese dorp Terkaple (bij Sneek) deze tocht over greb, kreek, poel en plas. Eeltje Halbertsma (Grouw, 8 oktober 1797 – Grouw, 22 maart 1858) verteld het verhaal in het gedicht De Winter yn it Wetterlân fan 1624, dat in 1840 is uitgegeven in Twigen út in Alde Stamme (ook Twîgen uwt ien Alde Stamme).
In de winter 1939-1940 was de traditie nog volop in gebruik blijkt uit een fotoreportage in het Nieuwsblad van het Noorden van 5 januari.
De legende van de Leekster tak zou zelfs terug gaan tot na de periode van 'net' na de laatste volksverhuizingen, zo 500 tot 600 nOJ. Toen nam men een hulsttakje mee van deze zandgronden, waar dit groen als weinige laatste groen nog aanwezig was in de winterperiode. Aansluitend komt hiervandaan ook de traditie om ze nog steeds in onze woningen te hangen in de winterperiode - al is dat na de kersteningsperiode nu geïntegreerd in de kerst 1.

Leek lijkt ons groot genoeg om vanavond een hapje te gaan eten. Maar eerst gaan we ons maar eens aanmelden bij de B&B Aan het Wilgepad. En dus rijden we van Leek naar Boerakker, waar de B&B zich bevindt. Vanuit Leek nemen we de N372 onder de autosnelweg A7 door. Aansluitend gaat de weg de N978 heten.

noten:

1.
('t) Leek als vanouds : Een kort wandeling van Nienoord door het centrum van Leek en Nietap. In het heden valt het verleden te beleven / Geert Hadders. - Historisch Leek 29ste jg, nr 4, september 2015. - Leek : Historische Kring Gemeente Leek en omstreken, 2015. - p. 22;
Als 't in Friesland wintert! : Herinneringen uit de dagen van weleer / J. Herman Riemersma (in: Vragen van den dag; Maandschrift voor Nederland en koloniën / H. Blink (hoofdredactie). - Jaargang 26, 1911 [volgno 3]. - Amsterdam : S.L. van Looy, 1911 p. 102-105);
Wintersport / W. Mulier mmv Ary Prins, C. G. Tebbutt, K. Pander. - Haarlem : Loosjes, [1893]. - p. 5-8;
Delpher: Friese koerier : onafhankelijk dagblad voor Friesland en aangrenzende gebieden, 24-12-1965 op schaatsen naar De Leek om een Lekebloem : Al oude traditie het nog lang houden? / D.M. van der Woude;
Wikipedy Likeblom, Rimen en Teltsjes, Twigen út in Alde Stamme, De Likeblommen;
Wikipedia Eeltje Halbertsma;
Meer informatie over borstbeeld en beeldhouwer: rkd Johan Schröder, Mens & Dier in Steen & Brons / René en Peter van der Krogt E.H. Halbertsma;
Meer informatie over Leekstertak / Christoffel Bisschop: fries scheepvaart museum Chr. Bisschop - Schilderij getiteld Leekstertak;

internetraadpleging: 1-12-2017


      Boerakker
We komen uit op de Noorderweg die we naar het westen nemen en maken kennis met stroomgebied van het Oude Diep, Dwarsdiep, Matsloot oftewel de historische slenk het Oude Diepje dat met een bocht om de zandheuvels Zuidhorn en Noordhorn verder gaat als De Oude Riet en zich zal voegen met de Lauwers .

We zien hier de Oude Riet als een kreek- of inversierug in het groen-geel boven Boerakker naar het oosten lopen, om Zuidhorn en Noordhorn heen, verder naar het westen. De Matsloot loopt hier net ten zuiden van, duidelijk te zien als een groen lijntje tussen de diepblauwe petgatten van Tolbert en Het Kret.
bron: ahnviewer
Ook namen als Wolddiep of Woldgeul komen voor als namen voor de afwatering. Telkens ontstaan er door opslibbing problemen en zoekt de natuur naast de mens nieuwe wegen om het water naar lagergelegen punten te laten afvloeien. En soms lukt het niet. Met latere technieken wordt het water dan uiteindelijk ophoog gebracht, om het via kanalen en andere bedijkte waterwegen te laten afvloeien, vaak met gevolg dat deze lager gelegen delen nog lager komen te liggen door inklinking.
Dat de gevaren van het water nooit helemaal voorbij zijn - zelfs niet met de huidige pompmachines - blijkt maar weer eens begin 2012, wanneer dijk van de Matsloot bij de Tolberter Petten dreigt te overstromen. En als het gaat stromen, gaat het ook schuren, zodat er een geultje ontstaat. En voor je het weet ligt de polder van zo'n 200 hectare (het diepblauwe gedeelte van de kaart) onder water. De honderd mensen en hun dieren worden dan ook vrijwillig geëvacueerd 1.
Vanzelfsprekend is er op het moment dat wij over de Noorderweg rijden slechts een groen weilandentapijt te zien. De weg brengt ons het dorpje Boerakker binnen. Wij moeten nog een stukje verder en moeten gokken hoe de nummering van het Wilgepad loopt. We kunnen linksom of rechtsom. We kiezen linksom en komen via de Hoofdweg, de Boerakkerweg (N388) en de Roordaweg bij het Wilgepad. We hebben verkeerd gegokt en rijden daarom met een stofwolk achter ons aan het zandige pad door, tot we bijna aan de andere kant zijn. We zitten nog net niet op het kruispunt van de Matsloot, Wolddiep en Dwarsdiep.
We parkeren de wagen en worden hartelijk verwelkomt door de gastheer, waarbij we zelfs worden geholpen met de koffers. Zoals gebruikelijk worden we naar de ruimte van ons verblijf gebracht. En dit is zonder overdrijving groot te noemen, kortom aan ruimte geen gebrek. Na een kleine tour door de ruimtes, waarbij we even stilstaan bij een door de vader handgemaakt muziekinstrument, die gebruikt werd bij een muzikaal theatervoorstelling, gaan we uitpakken. We hebben genoeg aan een kamer en daarin nestelen we ons dan ook. Hier hebben uitzicht over de weilanden en de tuin. De verse munt staat altijd klaar, zoals we door ruit kunnen zien. De bomen in de verte wijzen op de dijk van het Dwarsdiep, ook wel Olde Ee genoemd 1.
Nadat we kennis hebben gemaakt met de rest van het gezin rijden we weer naar Leek om te gaan eten. We verlaten Boerakker nu wel zoals het bedoeld is.

noten:

1.
Nu.nl: 6-1-2012 17:06 Dijkdoorbraak dreigt bij Tolbert;
Novum Dijkdoorbraak dreigt in polder Tolbert;
NOS Dijkdoorbraak dreigt in Tolbert / Pauline Broekema;
Nederlands Genootschap van Burgemeesters - Crisisbeheersing - Hoog water (met toestemming overgenomen): Dagblad van het Noorden De dijk staat op springen / Bas van Sluis m.m.v. Henk Blanken;
Nederlands Genootschap van Burgemeesters - Crisisbeheersing - Hoog water: Veiligheidsregio Groningen De dijk staat op springen : Hoog water in de Veiligheidsregio Groningen : De evaluatie en de bevindingen / J.S. Haasjes; Siske Klaassens (woord vooraf);

2.
Wikipedia Dwarsdiep (Marum);

internetraadpleging: 9 - 10-8-2017



uitzicht B&B, Boerakker


uitzicht B&B, Boerakker


kaart 1a

      Leek
Wanneer we het Wilgepad langs het Dwarsdiep naar het Noorden rijden komen we al snel op de verharde Hoge Tilweg, die ons naar de N388 brengt. Deze Boerakkerweg - we hadden er net ook al over gereden - rijden we onder de snelweg door tot we bij de rotonde aankomen. We rijden verder naar het oosten. Hier liep tot 1988 ook de (stoom)tramlijn Drachten-Groningen die in dat jaar 'volledig' werd geruimd. Het laatste ritje was op 7 juni 1985 met een ritje voor schoolkinderen. De tramlijn, die in 1913 was aangelegd door de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM), reed daarbij dwars door de winkelstraat van Leek De weg brengt ons door De Holm en Tolbert, waarna de Oldebertweg ons naar een parkeerplek in Leek brengt. Dit is een andere dan een poosje geleden.
We lopen de Tolberterstraat in, om te kijken of er nog een tafeltje vrij is bij Eetcafé De Buren, deze wordt namelijk alom geprezen. Maar we lopen meteen tegen een belangrijk stukje van Leek op. In Het Dorpshuis, dat op de eerste verdieping zit van het gebouw dat we tegenkomen, kunnen verenigingen, organisaties, instellingen en particulieren ruimtes gebruiken 1.
Er tegenover ligt het Oude Diepje of Molenkanaal 2.
Even verder in de straat komen we de Gereformeerde kerk - nu vrijgemaakt - uit 1908 tegen, dat een ontwerp is van architect Ytzen van der Veen (Augustinusga, 11-10-1861 - Groningen, 23-4-1931) en heeft al de nodige verbouwingen achter de rug: 1927, 1978, 1998 3.
Wanneer we aan de overkant bij De Buren aankomen, is het helaas voor ons, ze zitten helemaal vol. Zonder reservering maken we geen schijn van kans vanavond. Dan maar een rondje lopen en kijken wat we nog tegenkomen. Aan de overkant komen we de Chinees-Indisch Restaurant Kota Radja tegen. Hiernaast een bijzondere kroeg De Oude Bank, aldus een terraszitter, waar we zeker even binnen moeten kijken, wat we dan ook even doen.
Hiernaast volgt Steakhouse Pizzeria Mazzel, dat we mogelijk als een optie zien.
De panden die hier zo aan het einde van de Tolberterstraat staan maken indruk.
We kijken hier vandaan zo 't Piepke in en zien aan de J.P. Santeeweeg in Nietap de Pizzeria Sa Perda Longa zitten. We vervolgen onze speurtocht door De Dam op te lopen, waar we Café Restaurant Otter in mooi pand tegenkomen. Even verderop komen we de kerk op de Dam tegen. Deze Damkerk (23978) wordt ook wel Nienoordkapel of het witte kerkje genoemd. In 1660 is een eerste aanbesteding gedaan voor de bouw van een eenvoudig kerkje voor de bewoners van Leek. Dit werd gedaan met in het achterhoofd om een mogelijke terugval naar het heidendom te voorkomen. Carel Hieronymus Von Inn und Kniphausen en zijn vrouw Anna van Ewsum, Borgheer en Vrouwe van de Borg Nienoort - we zullen ze nog vaker tegenkomen deze vakantie - waren de opdrachtgevers.

Kerk brand gemeente Leek 8 december 2000 / Dorian de Boer. - Gepubliceerd op 21-2-2011, 2:08 min
Na vele aanpassingen en renovaties, de laatste vond plaats in 1965, werden er daarna ook nog kleine dingen veranderd. Zo werd enkele jaren later het doophek eruit gesloopt, omdat men het niet meer gepast vond. Lange tijd heeft op zolder gelegen, maar nadat het ook daar in de weg stond is het overgedragen aan de Gebr. Meijer in Tinallinge . En toen sloeg op 8-12-2000 het noodlot toe. De kerk brandde volledig af. Na de brand werd meteen besloten tot herbouw, waarbij het op 13 december 2006 weer in gebruik werd genomen 4.
Wanneer we aan het einde van De Dam komen zien we het Leekster Hoofddiep liggen. Hierlangs reden we vanmiddag toen we Leek voor de eerste keer binnenreden. Dit diep is de eerste gegraven kanaal ten behoeve van de veenontginning. Het werd in opdracht van Wigbold van Ewsum jr. gegraven.

Groningerland, Voorstudie voor de grote provinciekaart van T. Beckeringh, 1748-1760
Hij investeerde tussen 1561 en 1563 ruim 13.000 Emder gulden om het veenstroompje Lek of Leke, dat afwaterde op het Leekstermeer, om te bouwen. Dit gebeurde om de afwatering beter te regelen en natuurlijk als vaarweg voor de turfschepen. Ook de vervolgroute, vanaf het Leekstermeer naar de Hunze, werd aangepast voor de verdere afvoer. Dat dit allemaal niet vanzelf ging, bleek ook wel uit de moeilijkheden, vele rechtszaken, sabotage, misbruik en meeliftacties van derden. Dat het roerige tijden waren ligt ook voor de hand. In '68 begon de opstand tegen de Spanjaarden, maar dat kwam pas later. Vragen tot waar er verveend kon worden waren belangrijker vragen. Tot hoever kon het kanaal gegraven worden?
Op de voorstudiekaart van Beckeringh vinden we het grensveenstroompje De Lek tussen Groningen en Drenthe terug, ten zuiden van de al gegraven Hoofddiep. Deze beek Lek of Leke, eertijds geschreven als Leecke of - in de willekeur van Roden van 1495 - als dye Leeck is de naamgever van de plaats. De plaats werd dan ook vaak aangeduid als De Leek. Afwijkend is de naam 't Piepke voor het beekje dat als grensbeekje fungeerde tussen de provincies Drenthe en Groningen. 't Piepke komt als straatnaam nog terug als verlengde van de Tolberterstraat naar het Drentse Nietap 5.

Rechts boven op de kaart, een uittreksel uit een getuigenverklaring van Wobbe Sybema van 1558. De kaart van het grootste gedeelte van Vredewold en van de aangrenzende gebieden in Friesland en Drenthe met de grensscheidingen tussen de drie provincies, is vermoedelijk gebruikt bij een grensscheidingskwestie.
Oude mannen wisten voor de rechter te vertellen dat zij niet verder op wolven joegen dan tot het zwarte veenstroompje de Swarte Ryt/Zwarte Ryt ook wel Boarnster Ie/Boornser Ee, omdat de Opsterlanders het vanaf daar overnamen. De Swarte Schans (of Zwartendijksterschans, zoals het tegenwoordig heet) die hier in 1593 is gebouwd, is vanzelfsprekend een verwijzing naar de Swarte Ryt.
Schulden, (onterechte) schadeloosstellingen werden zijn deel. Het kanaal dat westwaarts gegraven werd kunnen we terugvinden als Jonkersvaart. Al deze activiteiten hadden aantrekkingskracht op werkvolk dat ervoor zorgde dat Leek ontstond met daarnaast neringdoenden en natuurlijk schippers. Alle woningen behoorden (tot in het midden van de negentiende eeuw) toe aan Nienoord 6.
Op een vlonder over het Leekster Hoofddiep vinden we ook een sculptuur van Ids Willemsma (Akkrum, 8-8-1949), Herdenkingsmonument dat op 29 april 1988 werd onthuld. Tot de herinrichting van het centrum stond het op De Dam. Na enkele incidenten, bleek er behoefte te zijn aan een echt herdenkingsmonument. Deze 32 zwarte metalen balken zorgen onderin voor een beklemmende fascistische leger over de toeschouwer, gevolgd door de vleugels en het V-teken, die de lucht in gaan, de vrijheid en verzet symboliserend 7.
We vervolgen de restaurant-zoek-route de Samuel Leviestraat in. Hier lopen we langs het Museum het Joodse Schooltje. Via de parkeerplaats en een passage in het winkelcentrum, komen we weer uit in de Tolberterstraat. We lopen door naar Mazzel om daar een hapje te gaan eten.
Na het eten kwamen de cappuccino's, waarbij we aan de praat kwamen met Sadri. En die houdt wel een praatje, want nadat deze koffie op was, konden we nog wel even aan de bar gaan zitten voor een tweede bakkie van het huis. Tussen de bedrijven door kwam het levensverhaal voorbij en dat maakte indruk.
We bedankten de goedlachse gastheer voor zijn gastvrijheid en openhartig gesprek en maakten ons op voor het ritje naar ons nieuwe onderkomen voor een week.

noten:

1.
Westerkwartier / Midweek, 24-9-2016, 13:38 Dorpshuis ‘De Til’ Leek houdt open huis / Monique Westra;

2.
Beeldbank Groningen Groningerland, Voorstudie voor de grote provinciekaart van T. Beckeringh, 1748-1760, Reproductie van de kaart uit de "Gemeente-Atlas Nº 14" door C. Fehse uit 1862;

3.
Gereformeerde kerk;
PGLO De Hoeksteen;
ReliWiki Leek, Tolberterstraat 24 - Gereformeerde Kerk vrijgemaakt;
Wikipedia Ytzen van der Veen;

4.
PGLO Kerk op de Dam;
ReliWiki Leek, Tolberterstraat 24 - Gereformeerde Kerk vrijgemaakt;
Wikipedia Ytzen van der Veen;

5.
Wikipedia Leek (Groningen) - Geschiedenis, Lek (beek);

6.
Wikipedia Leekster Hoofddiep;
Wikipedy De Boarn;
Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 108-109;
Vier eeuwen turfwinning : de verveningen in Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel tussen 1550 en 1950 / M.A.W. Gerding. - AAG bijdragen, 35; ISSN 0511-0726. - Wageningen : Landbouwuniversiteit Wageningen, 1995. - ISBN 90-6194-298-5. - p. 49-50;
Huis Archief Nienoord, 6 juni 1558 afschrift inv.nr. 95;
Encyclopedie van Friesland 1958 (digitaal) / M.H.H. Engels (bewerking) BOORNSTER EE;

7.
Nationaal Comité 4 en 5 mei Leek, herdenkingsmonument;
Wikipedia Ids Willemsma;
rkd Ids Willemsma;
Westerkwartier, 03-05-2017 - 07:00 / Cindy Houwen Het monument op de Dam : Column / Albert Graansma;

internetraadpleging: 10 - 13-8-2017



Dorpshuis 'de Til', Leek


Molenkanaal / Oude Diep, Leek


Gereformeerde kerk 'De Hoek', Leek


De Oude Bank, Leek


Tolberterstraat, Leek


Café Restaurant Otter, Leek


Damkerk, Leek


Leekster Hoofddiep, Leek


Herdenkingsmonument | 1988 | Ids Willemsma, Leekster Hoofddiep, Leek


Museum het Joodse Schooltje, Leek






Dag 2: van Frieschepalen naar Tolbert, retour via Pasop

kaart 2

We worden vandaag wakker in een nieuwe omgeving met nieuwe geluiden. Ook moeten we de eerste draai nog vinden om op te starten en dat gaat voor de verandering eens mis. We zullen allen binnenkort een keer van het gas af moeten 1 en deze eerste ontmoeting met elektrisch koken liep meteen uit op een mislukking. De melk kookte over (nogmaals excuus) en die geur bleef nog lang in neus hangen.
Nadat alles weer enigszins weer was schoongepoetst en opgeruimd (waarvoor nogmaals dank), konden we eindelijk aan het ontbijt en cappuccino beginnen. Na alle andere ochtendrituelen kunnen we de reisvakantie beginnen. We doen daarbij net alsof we in Frieschepalen zitten en rijden daar even snel naartoe over de snelweg. Zo vinden we aansluiting met Frieschepalen op de regenachtige dag van 13-8-2014 . We reden er toen zo doorheen. Nu echter niet.

noten:

1.
NOS 25-10-2016, 17:00 Na vijftig jaar gaat Nederland afscheid nemen van aardgas;

internetraadpleging: 15-8-2017


      Frieschepalen
We bevinden in Frieschepalen op een pleinvorming kruispunt bij Ma Kelly's Muziekcafé. Het plein ziet er nieuw uit. Het draagt de naam van een markant dorpsgenoot Aaltje Pool-Boerema (1917-2012), Aaltje Pool Plein. De vorige keer zag het er ook anders uit. De straatnamen De Slûs, Kromhoek en Tolheksleane suggereren ook iets anders. We hadden dit kunnen weten want er liep al een aanbestedingsronde 1. Het voormalige kruispunt is een shared-space-plein2 geworden. Er is een verwijzing aangebracht naar de historische Schans van Frieschepalen. Deze vinden we voor het café terug als zitbank, terrasafscheiding en in dezelfde steensoort in het wegdek, waarmee het in totaal er van boven uitziet als een schans.

De schans (1593) - als eindpunt van de Friese Waterlinie - die een aanval vanuit de omliggende veengronden en moerassen en vanuit Groningen over de zandrug moest stoppen.
Wanneer we over "de zandrug" richting Groningen rijden, komen we uit op de grens. Deze werd op 7 juli 1724 gecreëerd om de verveners - die het recht van opstrek hanteerden - een gezamenlijke grens te geven om een einde aan de grondtwisten te maken. Honderdvijftig jaar later, in 1874, zou de gietijzeren grenspaal nr. 14 dit nog een benadrukken.
Op 17 april 1742 brachten de stadhouder, Van Burmania (kolonel), de La Rive (ingenieur), Loré en Ypey (mathematici) een visitatiebezoek aan de Schans de Vriesse Paelen. Ze vonden het geheel vervallen en slecht en te klein aangelegd. Begin 1785 werd er nog een poging gedaan om te beargumenteren dat het wegens de aanwezigheid van weg naar Ureterp belangrijk was om een in goede staat schans te hebben. Maar kennelijk gold het eerdere argument dat Friesche palen van te weinig strategisch belang was. Men kwam toch niet hier door de venen en moeren de provincie binnen. Tachtig jaar na de aanleg was er echter nog wel een noodzaak, toen de troepen van Bommen Berend in de tweede helft van augustus 1673 een aanval vanuit Steenwijk deed op de Friese tuin. De aanval bestaat uit drie punten onder leiding van Moranas, Bellerose en Haultin. De eerste gaat richting Wolvega, de tweede naar Oldeberkoop en de laatste richting de Makkingaschans. Aan deze laatste route zit aan het eind ook de Friesche Palen schans. De situatie in het inundatiegebied van de Lende en De Kuunder wordt gered door een hevige noordwesterstorm, dat het inundatiegebied nog groter maakt, zodat de troepen zich hals over kop terugtrekken ten zuiden van De Tsjonger (de andere naam van de Kuunder). De Friesche Palen schans werd dus niet bereikt.
En zo bleef de schans in verval. In 1838 was het helemaal vervallen en met heide begroeid, waarna de veenontginningen het afmaakten 3.
Bij de grens zien we overduidelijk een restant van een schans liggen. Het gaat hier echter om verwijzing naar de plek waar ooit de schans heeft gelegen, als publiekstrekker en niet als reconstructie. Met de aanleg is eind april 2014 begonnen. Een dik half jaar later, op 26 november 2014, werd de historische plek feestelijk heropend door de gedeputeerde Sietske Poepjes.
We gaan natuurlijk even een kijkje nemen. Wat meteen opvalt is het stekje Zitschans met in de vorm van een schans een zitje. Daar binnenin steken zes 6 meter lange speren willekeurig de lucht in. "In gedachten zie ik die soldaten lopen", aldus de maker van dit beeld, de product- en ruimtelijk ontwerper Sven Lamme (Hilversum, 1980). "De scherpe punten in de lucht geven het beeld ook iets agressiefs. Dit is natuurlijk wel oorlog." Het hout van de bankjes komen van de bomen die hier vlakbij zijn gekapt 4. De grenspaal 14 valt natuurlijk ook op.

noten:

1.
15596 N381 Drachten – Drentse grens Infrastructurele maatregelen onderliggend wegennet Contractnummer 14-35-WN;
De Woudklank, 22-11-2012 - 9:06 Honderd jaar caféleven wordt gevierd in Ma Kelly’s / Renske Woudstra;

2.
N381 Nieuwsbrief, oktober 2015 Wegen rondom N381;
N381 De Plus, nr 1, november 2014 Frieschepalen, p.12-13;
Bestemmingsplan Frieschepalen - Kom Vastgesteld / 5 oktober 2009;

3.
De Woudklank, 28-4-2014 - 8:28 Historische schans Frieschepalen wordt in ere hersteld;
Delpher: De Heerenveensche koerier : onafhankelijk dagblad voor Midden-Zuid-Oost-Friesland en Noord-Overijssel, 20-10-1951 Langs de schansen in Zuid-Oost Friesland : III : Friesche palen of Trimunter schans / S.J. v.d. M.;
De Friese Waterlinie : toneel des oorlogs rond Lende en Kuunder / Meindert Schroor. - SSR, 133. - Berkoop [Oldeberkoop] : Stichting Stellingwarver Schrieversronte, 2008. - ISBN 978-90-6466-142-6. - p. 35-38, 62;
Bij de bek af : Geschiedenis van de strijd rond de Friese Waterlinie in 1672 en 1673 / Karst A. Berkenbosch. - [Oldeberkoop] : [Klare Kijk Uitgeverij], [2013]. - ISBN 978-94-9111304-8. - p. 196;

4.
Amstelveenweb, 21-6-2013 De bibliotheek zocht en vond designers met verhaal;
De Woudklank, 28-4-2014 - 8:28 Historische schans Frieschepalen wordt in ere hersteld;
De Woudklank, 14-11-2014 - 14:48 Kunstwerk blikvanger voor schans Frieschepalen;
De Woudklank, 26-11-2014 - 20:48 Frieschepalen heeft weer een schans om bij stil te zitten;
Wikipedia Schans (verdedigingswerk);

internetraadpleging: 16-8-2017



Aaltje Pool Plein, Frieschepalen


Fryskepeallenfeart door "de Schans", Frieschepalen


Zitschans | 2014 | Sven Lamme, Frieschepalen


Grenspaal 14, Frieschepalen


"de Schans", Frieschepalen


      De Haar
Wanneer we Frieschepalen verlaten, komen we op de hoogte van de zandrug die tussen de 2,80 en 5 meter boven NAP ligt, de streek Vredewold binnen. Het eerste streekje heet dan ook De Haar, dat dan ook hoogte betekend. Ten noorden hiervan begint in het veen- en moerasgebied het stroomgebied van het Oude Diep. Hier bevindt zich ook het Haarsterbos, waardoor een wandeling van een kleine 2 km te maken is. Het zou naar verluidt nog enkele stukken oerbos hebben, wat betekent dat de mens er zich niet of nauwelijks mee bemoeid heeft. Ook zijn er in 1932 drie grafheuvels ontdekt. In de grootste - van zuiver zand en zonder ringsloot - vond men op een centraal gelegen graf na, niets. Een oostelijk gelegen heuvel was opgebouwd uit zoden, mogelijk met houtbouw met wederom een centraalgraf. In de oostelijke gedeelte van deze heuvel werden nog eens drie - van latere datum - boomkistgraven gevonden. In een van deze boomkistgraven werd nog een stukje grof wollen kledij aangetroffen, een unicum. De derde - ook van zoden - bevatte alleen een centraalgraf. De diverse vondsten die eruit naar boven kwamen, komen onder andere uit de vroege Bronstijd. Andere vondsten geven aan dat er rond 14.000 voor het begin van Onze Jaartelling (vOJ) al bewoning was. Ook in de middensteentijd en jonge steentijd was er bewoning. Tussen 1000 vOJ en 500 nOJ zal het gebied vrijwel onbewoond geweest zijn 1.

noten:

1.
Wikipedia De Haar (Marum);
Heemkundekring Vredewold-west: Gemeente Marum historisch- geografisch;
Heemkundekring Vredewold-west: De Haar;
Staatsbosbeheer: Westerkwartier Wandelroute Haarsterbos - 1,9 km;
Leeuwarder Courant, 5-8-1932, p. 5: Archaeologische onderzoekingen in het noorden / H.J. Popping;

internetraadpleging: 21-8-2017



      De Wilp
Vlak voordat we de kom van het dorp Marum in kunnen, nemen we de Wilpsterweg, naar De Wilp. Aangezien de ontstaansgeschiedenis vanuit het westen komt, met de vervening vanuit Friesland, spreken dus eigenlijk van Wylp. De reden dat het dorp zo wordt genoemd, kent twee verhalen. Het ene verhaal noemt een kleine herberg of tapperij, met daarop een uithangbord waarop een regenwulp was afgebeeld. Een andere verhaal gaat over de bewoners, die Wylpsters waren, oftewel vogelvangers. Met netten vingen ze trek- en watervogels om ze als voedsel op de markt te brengen. Dwars door De Wilp loopt de provinciegrens, zodat we een Groningse De Wilp (het grootste gedeelte) en een Friese De Wilp hebben, ook al is dit slechts kunstmatig. De bewoners kwamen immers voornamelijk uit Frieschepalen en Siegerswoude 1.

Groningerland, Voorstudie voor de grote provinciekaart van T. Beckeringh, 1748-1760
Aangezien de kaart met het Noorden naar beneden is getekend, liggen de kanalen dat later De Wilp gaan vormen in de rechterbovenhoek.
De verveners die vanaf Nienoord werkten, gingen ook door en daardoor werd ook telkens de Jonkersvaart verlengd. In 1815 werden delen van de Nienoordse venen publieke verkocht, waarover de veenmeester Louwes in 1813 een rapport had uitbracht. Hierin wordt vermeld dat de Lindstervenen onder Marum vervolgens de eerstkomende twintig jaar verveend zou kunnen worden en dat de turf zou kunnen worden afgevoerd over een verlengde Jonkersvaart. Het zou echter al binnen tien jaar via De Wilp over de Wilpstervaart afgevoerd kunnen worden over het Friese kanaalstelsel. De stad Groningen zag zijn inkomsten als stapelplaats vast al dalen.

Sinds 1811 vallen De Wilp, Trimunt, Noordwijk, Lukaswolde, Nuis, Niebert en Marum onder de gemeente met dezelfde naam.
Joan François Obbes (Amsterdam, 22-8-1793 ~Zuiderkerk, 28-8-1793 - Niebert, 23-7-1873) was op 30-1-1823 te Haalderen gehuwd met Jeanette Wilhelmina Dorothea Düden (Rees, 6-8-1794 - Niebert, 21-2-1888). Zijn ouders waren Nicolaas Obbes en Catharina Bentink.

Lubbe Ebbels Renkema (Doezum, ~27-2-1785, - Marum, 19-1-1857) was gehuwd op 17-11-1814 te Marum met Antje Eeuwes Oosterhuis. Zijn ouders waren Ebbel Berends en Jantje Lues.

Albert Hendriks Oost (Haulerwijk, 21-5-1797 - De Wilp, 25-12-1875) was gehuwd te Marum op 11-6-1815 met Wietske Jans Venema. Zijn ouders waren Hindrik Geerts Oost en Aaltje Willems 2.
De burgemeester van Marum Joan François Obbes was van huis uit opmeter en opnemer van turf. Hij was er burgemeester tussen 1847-1853. Hij zorgde, samen met Lubbe Ebbels Renkema en Albert Hendriks Oost, ervoor dat de locale economie een oppepper krijgt. Dat deden ze door een stuk woeste grond van de Beesterzwaagse grootgrondbezitter Tjeerts Posthumus over te nemen. De landontginningen namen toe en daarmee ook de bebouwing en bevolking, waardoor de armoede onder de bevolking afnam. Dit bewerkstelligen ze met de oprichting van de Vereeniging tot hulp aan vlijtige armen. De eerste woeste gronden die in bezit kwamen (en nog steeds is) waren gelegen aan wat nu de Commissieweg heet, zodat ook meteen deze straatnaam verklaard is. Deze straat loopt aan de Wilpstervaart dat uitkomt op de Jonkersvaart.
De bedelarij nam net voordat Obbes burgemeester werd, erg toe. Mede door het mislukken van diverse oogsten - in 1845 de aardappel- en boekweitoogst en in 1846 de aardappel- en roggeoogst - werd de leefomstandigheden nijpend. Om het tij te keren ontstond de gedachte voor de oprichting van de Vereeniging. In plaats van geld aan de bedelaars te geven, werden de schenkers verzocht om dit geld in de vereniging te storten. De vereniging creëerde werk voor de bedelaars, zodat ze weer werknemers werden. Zo werd ledigheid, bedelarij en landloperij voorkomen.

Obbes werd bij KB van 9-3-1853 (no 82) benoemd tot ontvanger der directe belastingen en accijnzen te Meeden en Muntendam. Hij zal op 1 maart 1859 ontvanger der directe belastingen te Haren worden, wat hij tot dan in Ruinen was 2.
Nu we dit achteraf weten, hadden we dus eigenlijk De Wilp van de Langpaed moeten benaderen. Van de Wilpsterweg komende zien we als eerste de begraafplaats, met daarop de opvallende klokkenstoel. Dit was in de provincie Friesland een veelvoorkomend fenomeen, wat zich op natuurlijk wijze verspreid.
Deze klokkenstoel staat hier sinds de negentiende eeuw en is gefundeerd op zes zwerfkeien. Het heeft een klok uit 1949 van Van Bergen uit Heiligerlee 3. We rijden de Meester Nennstiehlweg uit en kruisen de Oosterweg naar het Plantsoen - een dubbele weg met groenstrook ertussen. We nemen even een kijkje bij het kerkje dat hier staat, de hervormde kerk uit 1868. De drie bestuurderscommissieleden tot gemeentestichting zijn in steen vastgelegd: E. de W. Alberda van E. (Burgemeester van Marum), S.H. Coldeweij (predikant Marum) en K. Hofkamp (predikant Nuis). De burgemeester Eiso de Wendt Alberda van Ekenstein (jonkheer) was burgemeester van 1853-1874. Hij was zo goed als de opvolger van J.F. Obbes. Tussendoor was Homme Dijkema was nog 6 weken burgemeester, maar deze werd nauwelijks geïnstalleerd ziek en overleed kort daarop. Aangezien er als opvolger van Obbes slechts twee kandidaten waren, Dijkema en Alberda van Ekenstein, was ook Dijkema's opvolging met Alberda van Ekenstein een makkelijke keuze 4.
We rijden door het Plantsoen om bij de Wilpstervaart te komen en rijden de Van Akenweg / Van Akenwei op, om daar even uit te stappen en de vaart en kunstbrug vast te leggen. De vaart loopt naar het oosten langs de Jan Gosses Wijk. Naar het westen de (oudere) Oudemolenweg. Rond 1925 heette het de Hoofdwijk 5. De voormalige hefbrug is vervangen door een dam in de jaren 50 van de twintigste eeuw. In 2001 werd besloten om allerlei veranderingen door te voeren. Zo kwam men op het idee voor een tempo verlagende 'kunstbrug'. Er is nog even gedoe over deze brug. Kunstenaar Ids Willemsma - we kwamen gisteren al werk van hem tegen in Leek - vindt dat deze teveel lijkt op zijn kunstwerk Brêge foar de fûgel dat hij tussen 1988 en 1990 maakte voor Opeinde.
Door al deze veranderingen en werkzaamheden was het wel afzien voor de dorpsbewoners. Maar donderdag 26-6-2003 was het zover. Op vier uur werd de nepbrug en daarmee het hele onderhanden genomen dorp, heropent door Feike Mollema (wethouder). En aantal veranderingen en nieuwigheden, zoals de 'kunstbrug' springen meteen in het oog 6. Wanneer we weer langs, over of door het Plantsoen terugrijden en bij de hoek van de Oosterweg weer even uitstappen, zien we hoe het dorp er voorheen uitzag. Plantsoen en Oosterweg zijn het gedempte hoofdkanaal. Schuin tegenover de Oosterweg stond de voormalige Zuivelfabriek. Het pand ziet er nog steeds indrukwekkend uit.
Op dit kruispunt staat een herdenkingsbeeld van het honderdjarig bestaan van Plaatselijk Belang Vooruitgang De Wilp op 13-12-1985. Per KB 56 van 27-4-1896 is ze sinds de oprichting op 13-12-1885 officieel ook een rechtspersoon 7.
Rondom de sokkel van het beeld vinden we de geboortedagen van enkele mensen:
02-04-1976 Cornelis Meindertsma
10-04-1978 Nynke Hoekstra
20-08-1981 Theunis J. Stoker
11-12-1982 Tjitskien A. Kajuiter

Het beeld staat in het wapen van De Wilp, dat met diverse steenkleuren op de grond is uitgebeeld. Het maakt onderdeel uit van het project de Wulp. Een eindje verderop staat De Zitpraam die in 2016 door Klaas Duursma en Jan Tienstra is gemaakt. Het wordt aan weerszijden bijgestaan door rolpalen. Deze waren nodig wanneer een trekschuit de bocht om moest 8.

We rijden verder de Oosterstraat in en komen langs de voormalige gereformeerde kerk en huidige PKN-kerk, de Oosterkerk. Bij de Boelewijk leggen we de Wilpstervaart nog even vast. Op zich lijkt dit een fraaie route om met scheepjes te varen. Helaas zitten er nu teveel vaste bruggen, dammen en dichtgeworpen kanaaldelen in de route Groningen - Drachten om Leek en De Wilp deze toeristische vaarroute te kunnen nemen.
Na de Boelewijk volgt de Commissieweg, waarover we het eerder hadden. We komen al snel het oude voetgangersbruggetje tegen. Dit loopbruggetje over de Wilpstervaart bij Drie Roe zal niet meer dezelfde zijn die in 1927 door B.J. Kloosterman is vervaardigd. Deze was waarschijnlijk een vervanging van een vorige, gezien de waarneming uit 1925 9. En deze brug die we nu zien, is ook weer van recentere datum.
Voordat we de Lindsterlaan inrijden, leggen we op het kruispunt de Wilpstervaart nog even vast, om vervolgens naar Marum te gaan.
Op Dag 4 rijden we verder de route langs de Jonkersvaart richting het oosten .

noten:

1.
Wikipedia De Wilp;
Heemkundekring Vredewold-west: Gemeente Marum De Wilp;
Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851 Twaalfde deel: W. - 1849;

2.
Vier eeuwen turfwinning : de verveningen in Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel tussen 1550 en 1950 / M.A.W. Gerding. - AAG bijdragen, 35; ISSN 0511-0726. - Wageningen : Landbouwuniversiteit Wageningen, 1995. - ISBN 90-6194-298-5. - p. 54-55;
Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851 Twaalfde deel: W. - 1849;
Wikipedia Lijst van burgemeesters van Marum;
't Olde Guet. - Heemkundekring Vredewold-West/Gemeente Marum, 2011 Burgemeesters en gemeentehuizen / Joke de Boer-Jager. - p. 5;
Leydsche Courant, 2 maart 1859 p.1, k.2 Binnenlandsche berigten, 's Gravenhage, 1 Maart;
Kamerstuk Tweede Kamer 1890-1891 kamerstuknummer 2 VII B ondernummer 5: Bijlage B. Staat van vervallen burgerlijke pensioenen p. 2;
De Nederlandsche Leeuw, jaargang 26 (1908), k.105 V. 11;
Gemeente Amsterdam Stadsarchief DTB 103, p.273 (folio 136v), nr.8;
AlleGroningers Overlijdensregister Marum 1873, Aktenummer 47;
Vereeniging tot Hulp voor Vlijtige Armen te De Wilp / Sineke de Groot-Jager, Joke de Boer-Jager (in: 't Olde Guet : tijdschrift van de vereniging Heemkundekring Vredewold-West. - 2009, 10, p. 29-36);
AlleGroningers zoekvraag Renkema, Lubbe Ebbels;
AlleGroningers zoekvraag Berends, Ebbel;
AlleGroningers zoekvraag Oost, Albert Herndriks;
AlleGroningers zoekvraag Venema, Wietske Jans;
AlleFriezen zoekvraag Hindrik Geerts en Aaltje Willems;

3.
Klokkenstoelen.nl Klokkenstoel De Wilp;
de streekkrant, 13-7-2017 Rondje deur Mien Westerkwartier: De Wilp;

4.
Wikipedia Lijst van burgemeesters van Marum;
Hemmo Dijkema 1799-1853: Gronings agronoom en Ruslandreiziger / A.H. Huussen jr. - Groninger historische reeks, 20. - Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2001. - ISBN 90-232-3669-6 p. 188-192;

5.
Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 131;

6.
Heemkundekring Vredewold-west: Gemeente Marum De Wilp - Brug;
De krant van toen: Nieuwsblad van het Noorden, 28-8-2001, p. 3 De Wilp op de schop dankzij nieuw riool : Koopman: 'Driekwart van het dorp gaat over de kop';
De krant van toen: Nieuwsblad van het Noorden, 22-9-2001, p. 11 De Wilp op de schop dankzij nieuw riool : Koopman: 'Driekwart van het dorp gaat over de kop';
De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 25-1-2002, p. 3 Het is even afzien, maar straks is De Wilp mooi;
De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 4-2-2003, p. 7 Kunstenaar beschuldigt Marum van plagiaat;
Keunstwurk, 27-12-2011 Brêge foar de fûgels;
Welkom op het digitale dorpsplein van Opeinde Opeinde;
Wikipedia Ids Willemsma;
De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 26-6-2003, p. 9 'Nepbrug' De Wilp gaat open;
De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 27-6-2003, p. 9 'Brug op het droge' moet verkeer afremmen;

7.
Delpher: Algemeen Handelsblad, 28-6-1896 Vereeninging Vooruitgang;
Delpher: Nederlandsche staatscourant, 29-6-1896 Vereeninging;

8.
facebook Community De Wilp;

8.
GereformeerdeKerken.info V/m Gereformeerde Kerk De Wilp (Gr.) wordt PKN-kerk;

9.
Fries scheepvaart museum Bouwtekening van een brug over de Wilpster Hoofdvaart;
Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 131;

internetraadpleging: 22 - 27-8-2017



klokkenstoel, De Wilp


Meester Nennstiehlweg, De Wilp


N.H.kerk, De Wilp


kunstbrug, De Wilp


Wilpstervaart / Jan Gosses Wijk, De Wilp


(voormalige) Zuivelfabriek, De Wilp


De Wilp, De Wilp


Oosterweg, De Wilp


Plantsoen, De Wilp


De Zitpraam met rolpalen | 2016 | Klaas Duursma, Jan Tienstra, De Wilp


PKN-kerk, De Wilp


Boelewijk/Wilpstervaart, De Wilp


Wilpstervaart/Commissieweg, De Wilp


Wilpstervaart/Jonkersvaart, De Wilp


      Marum
Dwars door de voormalige woeste gronden van de Linde rijden we naar Marum. Langs de Wendsteinweg komen we bij de Olmen een marktpleintje en parkeerterreintje tegen, met daarop een beeld. We zien het winkelcentrum al liggen en dus parkeren we maar alvast bij het beeld Vrouw met parasol uit 2002. De beeldhouwer van dit werk, Johan Sterenberg (Sint-Annen, 8-9-1920 - Marum, 6-10-2002) maakte het eerste schetsje van wat uiteindelijk dit beeld zou worden in 1959 van Rose Marie. Ze woonden toen beiden aan een zijde van de Amstel in Amsterdam. Zij zou later zijn vrouw worden. Volgens Sterenborg moet een beeld groeien. Hij maakte het later nog eens op een groter formaat. Een nieuwe en laatste levensgrote versie waar we nu naar kijken is rond de eeuwwisseling tot stand gekomen 1.
Waren we gisteren in Leek verrast door een nieuwbouwwinkelcentrum, ook hier lijkt alles redelijk 'nieuw'. Het plein heet dan ook toepasselijk 'De Wending', wat zowel figuurlijk als letterlijk opgevat moet worden. Omdat het inmiddels de hoogste tijd is voor een hapje en een drankje is de bakkerij van Appie de Jong een makkelijke keuze. Het is het enige plekje waar we dit kunnen doen, zo lijkt het. Twee tafeltjes vormen het terras, waaraan we dan ook gaan zitten. Gelukkig kunnen we ook van het toilet gebruik maken, die we dwars door zaak heen kunnen bereiken.
We vervolgen het pleinrondje - tegen de klok in, en komen de Primera tegen. Naast boeken kun je hier voor van alles terecht, postkantoor, OV en zelfs Riverdale woonaccessoires. Wij kijken echter naar de boeken. Slechts een brochure van de Romaanse Kerk spreekt tot de verbeelding. Dit zet ons wel aan denken. Deze zijn we nog helemaal niet tegengekomen. En was hier ook niet die Bult? Tijdens het afrekenen worden deze vragen naar de bekende weg gesteld. Het blijkt dat we het oudste stukje Marum met de grote bocht van De Wilp voorbij zijn gereden. En dus rijden we, wanneer we het rondje winkelcentrum hebben afgerond en weer bij de wagen zijn aangekomen, de aangewezen route naar de kerk. We nemen de Kerklaan en komen uit bij FrieslandCampina Cheese, naar verluidt de grootste producent van de Edammer kaas in West-Europa 2. Hoewel we een groot parkeerterrein zien liggen, we gaan er maar van uit dat deze bij de fabriek hoort, rijden we even verder en parkeren de auto in de Torenstraat. Een toepasselijke naam.

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed doet onderzoek naar de Bult van Marum. Ze denken aan een stinswier als oplossing van dit eeuwenoude raadsel. (5 maart 2012)
Een week later wordt dit bericht bevestigd door RTV Noord (Donderdag 15 MAART 2012, 17:23).
We kunnen het niet laten om eerst even een kijkje te nemen naar de Bult van Marum (532286). Gezien de ervaring, op gedaan in Zeeland zal het niet verbazen dat de daar aangetroffen vliedbergen of mottekasteel hetzelfde is en doel had. Vooral de situatie in Baarsdorp lijkt eender. Soortgelijke bergjes kwamen we die dag tegen in De Groe, '-Gravenpolder, 's-Heer Abtskerke, Nisse, Coudorpe en Borssele.
De bult zal ook door mensen gemaakt zijn met grond van de rondom gegraven gracht. Hierop kwam dan een toren te staan. Was er hiervoor nog een spieker, een voorraadplek, dan zullen er mogelijk nog houtrestanten te vinden zijn. De gracht was ongeveer acht meter breed en twee meter diep. Op de bult werd (uiteindelijk) een stenen toren gebouwd, ook wel een stins of steenhuis genoemd 3.
Door het hoge gras en laaghangende takken van de boom, is 'de Bult' nauwelijks zichtbaar.
We lopen dus maar snel naar de kerk (28286). Ook dit kerkje uit de twaalfde eeuw - en daarmee een van de oudste bakstenen bouwwerken van de provincie - lag op een omgracht terrein. De bouw begon in de twaalfde eeuw met een kapel (het oostelijke gedeelte). Al vlot volgde in de eerste kwart van de dertiende eeuw het schip en toren. De toren kreeg pas halverwege de zestiende eeuw de huidige hoogte.
Binnen ziet de inrichting er eenvoudig uit. De preekstoel uit 1826 is gemaakt door D. Duursma uit Drachten. Het opzetstuk van de herenbank is van ongeveer 1695 en gesneden door Jan de Rijk (~Enkhuizen, 5-8-1661 - <1738) 4. Het wapen is van Carel Ferdinand Von Inn- und Kniphausen (Nienoord, 22-2-1669 - Nienoord, Midwolde 28-12-1717) 5, die in 1714 heer van Nienoord werd.
Het oudste deel van de in 1939 aan de torenwand geplaatste orgel stamt uit 1658 en is afkomstig uit de kerk van Ginneken. Johan Reimschmitt - ook voorkomend als Jan Rijmsmit, Johan Rijmsmit, Johann Rijmsmidt, Reimschmitt, Riemsmid, Riemschmidt, sinds ongeveer 1650 orgelmaker te Breda - was de oorspronkelijke maker. Hij was waarschijnlijk tijdens de Dertigjarige oorlog - een strijd tussen de katholieke en gereformeerde staten - uit Silezië (een historische regio in het gebied van het huidige Polen, Duitsland, Tsjechië) gevlucht. Hij is in 1660 overleden 6.
Naar verluidt was de toren ook weleens een huis van bewaring. Er werd dan iemand onder de toren gezet. Dit was ook in april 1821 het geval toen ene Huisinge gepakt werd. Eenmaal onder de toren gezet verbrak hij het slot van de boeien, zodat hij zich kon ontdoen van de boeien. Vervolgens klom hij naar boven, de toren in. Hij klom met de klokkentouwen naar de galmgaten, waardoor hij naar buiten kon. Via het kapwerk liet hij zich naar beneden glijden en bereikte zo de grond. De schout meldde deze vlucht op 24 april aan de Officier van Justitie 7.


de Zwarte Roodstaart
(zie link naar YouTube voor betere afbeeldingen)
We verlaten de kerk en lopen nog een rondje om de kerk. Hier maken we kennis met het geluid van een vogel. Het beestje maakt herrie voor tien, dus wij zoeken naar een flinke vogel. Tussen alle grijze en zwarte grafstenen kunnen we het nauwelijks traceren. Het blijkt dan ook om een zwartig beestje te gaan ter grootte van een koolmees. Wanneer we het in ons vizier hebben, zit het nauwelijks stil. Het is duidelijk voedsel aan het zoeken en gedraagt zich wat dat betreft net als een koolmees. Vooral dat staartje valt op, het is een beetje roodachtig, zodat we het al snel op naam kunnen vinden, de Zwarte Roodstaart.

Wanneer we verder lopen, komen we bij een nieuwe begraafplaats-gedeelte. Het ligt ook verhoogd en geeft uitzicht op 'de Bult'. Helaas nemen de bomen in vol blad het zicht op de kerk. We kunnen hiervandaan echter wel door het gras langs de 'stinswier' lopen. Een gemaaid pad brengt ons naar het hekwerk waardoor we weer de straat kunnen bereiken.
Wanneer we weer in de auto zitten, rijden we via de Markstraat verder. Hier zijn her en der de mensen bezig om een kwastje verf op hun houtwerk aan te brengen zodat het er weer een paar jaar tegen kan. Aan het begin van de straat bevindt zich Café Markzicht dat is gevestigd in een mooi pand uit 1913 8. We rijden vervolgens weer naar het nieuwbouwcentrum van Marum en vervolgen de route over de Wendtsteinweg. Op de hoek met de Alberdaweg stoppen we even voor Hermans Hoeve. Hiervan zien we ook meteen een potentiële eetlocatie. Kruisweg Marum is een grote zaak, zo te zien, wanneer we er langsrijden. Aan de andere kant zien we tevens nog een zaak "Heerlijkheid". Dus deze rotonde moeten we maar even onthouden.
Wij rijden intussen verder over de Kruisweg en Nieuweweg naar Nuis.

noten:

1.
Wikipedia Lijst van beelden in Marum;
De krant van toen: Nieuwsblad van het Noorden, 19-2-2002, p. 9 Marumer kunstenaar: Een beeld moet groeien;
De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 15-10-2005, p. 9 Expositie Sterenberg in Beeld in gemeenthuis Marum;

2.
Wikipedia Marum (dorp);

3.
Heemkundekring Vredewold-west: Gemeente Marum De bult van Marum / Koos Vos;
De bult van Marum / Jan van Doesburg, Jos Stöver (in: Tijdschrift van de Rijksdienst voor het cultureel erfgoed, 2013, nr. 1, p. 32-33);
Nederzettings- en ontginningsgesciedenis van Vredewold in het Westerkwartier van de provincie Groningen (ca 700 - ca 1500 AD) / Truus Veldhuis. - Groningen : RUG, 2011. - scriptie;

4.
Romaanse Kerk Marum. - Marum : Plaatselijke Commissie Marum / Stichting Oude Groninger Kerken, 2013. - p. [1, 3] ;
Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 180;
Geheugen van Drenthe Jan de Rijk;
Leven en werk van Jan de Rijk, beeldhouwer, Deel 1 Van 'Kock vaer' tot beeldsnijder / Freerk J. Veldman, (in: Groninger kerken, vol 12, 1995, nr. 1, p. 5-18);
Wikipedia Jan de Rijk;

5.
Greets genealogie Gezinskaart van Carel Ferdinand von Inn- und Kniphausen (1669-1717);

6.
Romaanse Kerk Marum. - Marum : Plaatselijke Commissie Marum / Stichting Oude Groninger Kerken, 2013. - p. [1, 3] ;
Orgelsite Marum, (Gr.) voormalige HK / Michiel van 't Einde. - 2008;
Brabants Orgelrijkdom Ginneken (Breda) - Laurentiuskerk. - 18 februari 2017;
Het Groninger orgelbezit van Adorp tot Zijldijk / Stichting Groningen Orgelland, Jaap Brouwer, Dirk Molenaar, Adolph Rots, Frans Talstra, Victor Timmer. - 6 delen. - Leens : Stichting Groningen Orgelland, 1994. - Deel 5 Fivelingo / Jaap Brouwer, Adolph Rots, Dirk M.J. Molenaar p. 197;
Het historische orgel in Nederland. - 6 delen. - Amsterdam : Nationaal Instituut voor de Orgelkunst, 2003. - Deel 8, 1858-1865 / Hans van Nieuwkoop p. 29;
Wikipedia Dertigjarige Oorlog, Silezië;

7.
Romaanse Kerk Marum. - Marum : Plaatselijke Commissie Marum / Stichting Oude Groninger Kerken, 2013. - p. [2] ;

8.
Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0025100000007599;


internetraadpleging: 28-8 - 3-9-2017



Vrouw met parasol | 2002 | Johan Sterenberg, Marum


winkelcentrum, Marum


de Bult, Marum


kerk, Marum


kerk, Marum


herenbank, Marum


toren, Marum


kerk, Marum


café Marktzicht, Marum


Hermans Hoeve, Marum


Kruisweg, Marum


de kleine notities, Marum


      Nuis
Dat de Nieuweweg zo heet, komt omdat het de Oudeweg als tegenhanger heeft, dat in Marum op het nieuwbouw-centrum eindigt. Via het Dorpshuisstraat heet deze vrijwel onverharde pad de Malijksepad, in Nuis Oudeweg en Het Pad in Niebert waar het bij de Iwema-Steenhuis of de Iwemastins uitkomt. Deze route is echter niet met de auto te rijden.
Wanneer we bij het kerkje van Nuis zijn aangekomen, stoppen we even en parkeren we bij de Vrijborg de auto.
Onze aandacht wordt door diverse borden gegrepen, zodat we aantal keren onnodig over de toch wel drukke weg gaan rennen.
Wanneer we overzicht van de situatie hebben gekregen beginnen we aan de kant waar we geparkeerd staan. Hier zien we een beeld op een grasveld met een dozijn bomen. Het blijkt te gaan om een Molukse man dat hier op 15 oktober 2011 werd onthuld. Gert Sennema (Grijpskerk, 26-2-1962) maakte dit beeld in opdracht van het Plaatselijk Belang Nuis-Niebert. Hij beeldde de man af als een weemoedig achteromkijkend, met zijn KNIL-pet in de hand.
We staan hier namelijk bij het voormalige Kamp Nuis. De langste periode - van 1951 tot 1964 - werd het bewoond door de KNIL-families. De geschiedenis van dit kamp begon echter in 1941 toen de Duitse bezetter er een kamp stichtte voor de jongemannen van de Nederlandse Arbeidsdienst, de latere Arbeitseinsatz. Er werd een stuk land bij de familie Kimm gehuurd, waarop een kamp werd gebouwd. Aan het eind van de oorlog werden er NSB-vluchtelingen uit bevrijd Nederland geplaatst. Na de oorlog ook, maar nu als collaborateurs, evenals Duitse gevangenen. Ook jongeren werden er geplaatst, als een dependance van de jeugdgevangenis van Veenhuizen . En daarna kwamen dus de Ambonezen / Molukkers. In 1951 werden ze met 374 personen ondergebracht in 'Kamp Marum', dat uit vijftien woonbarakken en een ziekenzaal bestond. De 71 kinderen gingen in Marum naar school. Tegenwoordig is hiervan niets meer terug te vinden, vandaar dit herdenkingsbeeld 1. Op dezelfde plek is sinds 1996 het Noordelijk Archeologisch Depot gevestigd, waar een paar miljoen archeologische vondsten uit voornamelijk de omgeving liggen opgeslagen.

We lopen nu nogmaals naar de overkant van de weg en maken eerst een foto van de 'nieuwe' voorkant van de kerk. Het pad, van waaraf we de foto maken, loopt echter naar de Coendersborch (528899), dat we later bij toeval zullen zien. Aan dit pad is ook het zeer boeiende en leerzame Landbouw- en streekmuseum 't Rieuw te vinden.

folder kerk Nuis.
De stoep ontbreekt, wanneer we naar de kerk (28294) lopen, zodat we over het fietspad gaan.
Afgezien van het nieuwe voorportaal uit 1906, naar ontwerp van de Marummer architect T. Glastra, is het voor het grootste gedeelte goed bewaard gebleven. De buitenmuren hebben een opmerkelijke romaans-gotische vormgeving, die je hier in de omgeving nauwelijks tegenkomt. De bouw van deze kerk vond aan het begin van de dertiende eeuw plaats. Vooral de muur van de oostzijde - waar je meestal een halfrond koor vindt, maar nu rechtgesloten - is het meest oorspronkelijk gebleven. Het heeft bovenin vijf klimmende spaarvelden. Daaronder zijn er nog vijf, maar deze zijn verschillend van aard. De beide buitenste zijn gevuld met in staand keperverband vlechtwerk. In de drie binnenste spaarvelden zaten voorheen vensters. Deze werkzaamheden zien we ook aan west- en zuidzijde.

Een van de twaalf rouwborden, Nuis.
Vrouw Lucia van Siccama wed. van de Heer Saco Fockens, bij leven Grietman over Opsterlant. Obiit den 24 November 1675, Oldt, 70 Jaeren
Aan de binnenkant treffen we een bij de restauratie van de kerk teruggevonden piscina - het (af)wasnisje - aan. Hierboven komt ook nog een stuk van een geschilderd wijdingskruis tevoorschijn 2.
Bij de piscina horen we van medebezoekers de uitdrukking Gods water over Gods akker laten lopen. Aangezien deze uitdrukking echter zoiets betekend als 'de zaken op hun beloop laten gaan' of aansprekender en herkenbaar sterker gezegd 'het water over het land laten lopen, zonder moeite te doen om het bij een overstroming door dijken of dammen te keren', heeft dit dus niets met een piscina van doen 3. Een ander zeer opmerkelijk fenomeen, zijn de vele rouwborden aan de muur. Het zijn herinneringsborden van de grietmanfamilies Van Teyens en Fockens uit Beesterzwaag. In 1699 kocht het echtpaar Oeno van Teyens (1636-1715) en Hyma Auwema ( -1700) de Coendersborch van Hyma's moeder. Ze gingen er echter niet wonen, maar zijn wel beiden in Nuis begraven. Kleindochter Hyma van Teyens wel . Tijdens de Bataafse Republiek - vrijheid, gelijk en broederschap, werden ook deze borden als een symbool voor ongelijkheid beschouwd. En dus haalde Hyma van Teyens de borden uit de kerk van Beetsterzwaag en bracht ze naar de Fockenstate van de familie aldaar. In 1812 werden ze naar de Coendersborch overgebracht. Een kinderloze achterkleinzoon van het echtpaar Oeno van Teyens en Hyma Auwema woonde vervolgens ook op de Coendersborch. Hij liet de borg (incl. rouwborden) na zijn dood in 1866 na aan de buurman Joachimus Lunsingh Tonckens, de latere burgemeester van Beetsterzwaag. De rouwborden werden op een dag aangeboden aan de kerk van Beetsterzwaag, maar zij bedankten. Uiteindelijk kwamen ze in 1956 in deze kerk te hangen 4.

Het informatiebord Historisch pad - Kerk Nuis uit 2012 vertelt in het kort het verhaal van de overgang van het Rooms-katholieke godsdienst naar de Protestantse na de overwinning van de Staatsen in 1594 . Daarnaast wordt het bijzondere verhaal van Harcko Iwema verteld, de buurrechter in 1531. Voorheen werd op een heuvel bij een grote kei, de gerechtssteen of -tafel of als vergaderplaats, het Ding (Thing) bijeengekomen . Naast de toren en kapel kwam het schip, dat dienst ging doen als 'dorpshuis' voor bijeenkomsten, waaronder het Ding, de rechtspraakhandelingen . Ten tijde van Iwema wordt er een poging ondernomen om het grietmanschap erfelijk te maken en over te dragen aan het huis Van Ewsum. Op de bijeenkomst op hemelvaart is het de bedoeling dat Iwema zijn grietmanschap in de handen moet leggen van Otto van Ewsum, in het bijzijn van de Stadhouder van Stad en Lande (= Ommelanden 5) de bastaardzoon van Karel van Gelre (Grave, 9-11-1467 – Arnhem, 30-6-1538) met dezelfde naam, Karel 'de Oude' bastaard van Gelre (ca. 1508-1568). Hierdoor zou de toerbeurtrol van de grietman en andere functies komen te vervallen. Het lukt Iwema niet om de eedsformule over zijn lippen te krijgen, vanwege Cranckheyt des hoefdes, als dat seer schudde ende he oeck vrees sprack.
Iemand anders, te weten Hylle Hayens die zelf nog in 1520 (roulerend) grietman was, lukte het echter wel en gaf daarmee het roulerende systeem uit handen.
Over dit ziektebeeld kunnen de vragen "Zou het Parkinson zijn geweest?" en "Was het ingehouden woede en weigering uit protest?" afgevraagd worden, waarbij het laatste waarschijnlijker is, gezien het officieel protest hiertegen bij de Hoofdmannenkamer in Groningen in 1537 door hem en Jelt Eyssema en Bocko Auwema (ca. 1490 - > 1537) 6.

Na het rondje om de kerk steken we weer over de weg, naar de parkeerplaats van onze wagen. Hier staat "de Vrijborg" met een bankje dat de naam Ate Doorenbos (Nuis, 1-1-1926 - Schiedam, 23-7-2010) draagt. Ate heeft hier een bankje omdat hij zich als geen ander heeft ingespannen om het lied dat door de gewone mensen gezongen werd, op de radio uitgezonden te krijgen. Dit lukte hem met het programma Onder de groene linde, wat hij eerst zelf niet mocht presenteren, wegens zijn Gronings accent. Hij wilde er een serie van tien afleveringen van maken. De VARA-leiding vond vijf wel genoeg. Het zouden er 1370 worden! Ate legde zich toe op de nog steeds groeiende Nederlands Volksliedarchief, waarin hij de liederen wetenschappelijk vastlegde op de afdeling Volkskunde. Zijn hoofd Han Voskuil zou op een gegeven moment tegen hem gezegd hebben “Ik zal de dag zegenen dat je ophoudt met dat veldwerk van je”. Tegenwoordig wordt het als een van de ‘gouden eieren’ van het Meertens Instituut gezien. Over zijn ingebrachte aandeel is uitgebreid in het boek Blues en balladen : Alan Lomax en Ate Dornbosch, twee muzikale veldwerkers / Louis Peter Grijp, Herman Roddenburg. - Amsterdam : Amsterdam University Press / Salomé, 2005. - ISBN 90-5356-754-2 geschreven.

YouTube Fungus - Kaap'ren Varen
Vanaf 1966 was hij ook werkzaam op het Meertens Instituut bij de afdeling volkskunde, waar hij de liedjes kon verwerken. Anderen, zoals de folkbands Fungus en Wolverlei maakten later weer dankbaar gebruik van zijn werk en lieten zich daardoor inspireren. En hit-voorbeeld hiervan is het liedje van Fungus getiteld Kaap'ren Varen en Zeven dagen lang van Bots 7.
De 'Vrijborg', gebouwd door architect Willem Carel Adriaan Hofkamp uit Leeuwarden (Surhuisterveen, 16-12-1849 - Leeuwarden, 21-4-1924), was een Werkinrichting. Dit werkhuis, opgericht door de vader van de architect, dominee (Surhuisterveen 21-11-1847 - 1852, Nuis-Niebert 1852-1887) Klaas Hofkamp (Groningen, 12-11-1818 - Coevorden, 18-2-1888) 8, had net als de Vereeniging tot hulp aan vlijtige armen tot doel om de armen te helpen in ruil voor arbeid. Ds. Hofkamp was dan ook bij beide projecten betrokken. Hier in Nuis zorgde deze instelling voor de Nuismer armen.

detail kozijn en metselwerk, "de Vrijborg", Nuis.
Willem Carel Adriaan Hofkamp
De architect Hofkamp heeft aan veel projecten in het land gewerkt. Zo heeft hij onder andere aan het herstel van de toren de Oldehove in Leeuwarden gewerkt. Dit heeft hij vast laten leggen in het boekje De toren "de Oldehove" te Leeuwarden en zijn geschiedenis, geschreven naar aanleiding van de in 1910/1911 daaraan verrichte herstellingen en de daarbij aan het licht gekomen bijzonderheden / W.C.A. Hofkamp. - Leeuwarden : Meijer & Schaafsma, 1911. Hoewel het ontwerp van De Vrijborg - een werkhuis in de vorm van een boerderij - er niet opvallend uit ziet, is een er toch een aardig detail aan de kozijnen en het metselwerk daarboven te ontdekken. Deze zijn allen rond afgewerkt. Tegenwoordig is De Vrijborg het dorpshuis van Nuis.
We stappen weer in de auto en rijden een stukje verder.

noten:

1.
RTVNoord, 7-11-2010, 19:06 Kunstwerk als herinnering aan Kamp Nuis;
Nationaal Comité 4 en 5 mei Nuis, kunstwerk bij Kamp Nuis;
Drachter Courant, 25-10-2016, 18:45 Molukkers willen verzwegen historie levend houden / Fokke Wester;
Groninger Archieven Voormalig woonoord voor Molukkers in Nuis 1951-1966;
De verhalen van Groningen De Ambonezen komen / A.J. Wolters;
Gert Sennema Curriculum Vitae;
NuisNiebert.nl : De dorpswebsite voor Nuis en Niebert Notulen jaarvergadering Plaatselijk Belang Nuis&Niebert, op donderdag 22 april 2010;
Wikipedia Nederlandse Arbeidsdienst, Kamp Nuis, Ambonezen, Molukkers;

2.
Kerk Nuis / Activiteitencommissie Kerken Nuis-Niebert. - Stichting oude Groninger kerken, [2017];
Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 250;

3.
Nederlandse spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden / F.A. Stoett. - Zutphen : W.J. Thieme & Cie, 1923-1925. - (vierde druk). - 2527;

4.
Het verhaal van de Groninger kerken Nuis / AK, februari 2014;
De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 299-300;
Stichting van Teyens Fundatie - Beetsterzwaag Rouwborden;

5.
Eigen erf & eigen aard : Geschiedenis van een gewest en van een geslacht / Jacob Euwema. - p. 29;

6.
Eigen erf & eigen aard : Geschiedenis van een gewest en van een geslacht / Jacob Euwema. - p. 29;
Auwema : eigenerfden in Tolbert / Leo Martinus. - [s.l.] : Leo Martinus, 2013. - p. 18;
Wikipedia Karel van Gelre;

7.
Wikipedia Ate Doornbosch, Fungus (band), Wolverlei (band), bots (band);
Onder de Groene Linde In memoriam;

8.
Eduard Alfred Koldenhof (1930-1991) / H.J. Michiel Wijers. - januari 2016, 7. Harmke Feenstra;
GenealogieOnline: Genealogie Borst/Hofkamp / Peter Borst Klaas Hofkamp, Willem Carel Adriaan Hofkamp;
Wikipedia Willem Carel Adriaan Hofkamp;

internetraadpleging: 4 - 8-9-2017



Molukse man | 2011 | Gert Sennema, Nuis


kerk westzijde, Nuis


piscina, Nuis


kerk zuidzijde, Nuis


kerk oostzijde, Nuis


kerk noordzijde, Nuis


de Vrijborg, Nuis


      Niebert

Mogelijk zag het er zo uit voordat de ramen erin geplaatst waren en het nog niet tot voorhuis van boerderij was omgebouwd. De muren zijn gemaakt van 30*15*8cm formaat kloostermoppen en zijn ongeveer 65 cm dik. Het gebouw was voor 1850 twee meter hoger (10 * 7½ * 13m hoog) en had helemaal geen ramen, wel schietgaten. Op de eerste verdieping was waarschijnlijk aan de zuidzijde een buitendeur met ophaalladder. "Iwema Steenhuis", Niebert.
bewerkte foto
Erg lang rijden we niet, want bij het volgende dorp, Niebert, treffen we het Iwema Steenhuis en Vereniging Museum 't Steenhuus Niebert aan. Vanzelfsprekend trekt het enige nog in de provincie bestaande steenhuis de aandacht. Dit middeleeuwse pand dat ergens rond 1400 gebouwd is heeft nog de oude vorm. Veelal groeide het uit tot een borg, maar in dit geval werd het een voorhuis van een boerderij. Pas na 1850 - toen het werd verbouwd om het geschikt te maken als pastorie - kwamen er grote ramen in. Tot die tijd was de indeling een grote hoge zaal met zolder en daaronder een souterrain 1.
Maar voordat we deze steenhuis bereiken, moeten we eerst even de auto parkeren op het parkeerterrein aan het begin van de Iwemalaan. Te voet kunnen we verder over Het Pad / (onverharde) Iwemalaan. Wanneer we aan het einde van de laan zijn, worden we door twee quads ingehaald.
Wanneer we verder over Het Pad lopen, zien we de boerderij in volle glorie. Het Steenhuis gedeelte wordt nog steeds bewoond en is daarom dus niet toegankelijk. In de daaraan vastzittende schuren wel. Dit vormt het Museum 't Steenhuus.
Ook langs dit pad komen we ze tegen, borden die een stukje woordbetekenis invult en duidend wil zijn. We komen hier het bord "Heerschappij en Meesterschap" tegen. Het behandelt de handel en wandel van de jonker. Wie macht heeft, bewaard het, laat het erven. Om het langdurig te behouden staan vele middelen hem ter beschikking om het te behouden. Geld is hierbij een smeermiddel. Zo ook te gunnen opdrachten om te krijgen wat hij wil. Wanneer ook dit niet werkt, dan krijgt een ander de opdracht gegund en blijft de ander werkeloos achter. Verhoging van te betalen gelden (rente, pacht) werken ook altijd, als pressiemiddel of anders het ontslag van een gezins- of familielid. Verdachtmakingen werken ook prima, wie gelooft men immers? En vanwege het hebben van de redgersfunctie, kan dit met de rechtspraak verzilverd worden, al heeft 'dreigen met' vaak al de juiste uitwerking. Voldoende middelen heeft hij, de jonker, tot zijn beschikking. En gezien zijn meesterschap is hij ervarend genoeg om deze middelen op de juiste momenten tegen de juiste personen in te zetten.


Vanaf Het Pad zien we ook een tafereeltje dat een coulisselandschap genoemd wordt. De coulissen worden gevormd door de natuurlijke perceelafscheiding van meestal of voornamelijk elzen 2.
Vanaf Het Pad zijn we zo op het erf van het museum, waar we eerst een bakje koffie gaan drinken op het binnenterras. De vrijwilligers hebben het er maar druk mee, zeker wanneer er enkele koppels en gezinnen tegelijkertijd binnenkomen. Uit de gesprekken valt te beluisteren dat het wel mee valt. Het museum schoonhouden is een veel grotere klus.
Het museum bestaat uit een vaste expositie en een wisselexpositie. Bij de vaste expositie krijgen we vele voorwerpen te zien, die - soms in een levensechte situatieruimte - bij de vele ambachten gebruikt werden. Denk bijvoorbeeld aan het bakkers- en schildersambacht. Na afloop begrijpen we waarom het schoonhouden een echte klus is.
De wisselexpositie laat tijdens ons bezoek de scheepvaart historie zien. Naast al deze voorwerpen is er ook nog een zeer uniek en speciaal object te zien, waarover zo meteen meer. Eerst lopen we door de vaste onderdelen van de expositie, waarvan we slechts enkele beelden en objecten uitlichten, want het zijn er veel, heel veel.
We beginnen in de bakkerszaak. In de tweede ruimte vinden we allerlei machinerie om de producten te maken, zoals bijvoorbeeld een speculaasmachine. Met deze machine worden de diverse vormen uit het deeg gestanst. Maar ook de appelschiller spreekt tot verbeelding.

bedstee licht en tijd, Museum 't Steenhuus, Niebert
Ook de woonsituatie wordt uit de doeken gedaan, waarbij de bedstee met onderliggende voorraad, bestaande uit vele gevulde weckflessen, duidelijk maken hoe men de winter doorkwam. In een andere bedstee, gesitueerd in een woning naast het binnenterras zien we een object waarop de volgende tekst te lezen is "Hang mij 's nachts dicht bij uw gezicht. 'k Meld tijd, draag vuurtuig en klein licht". Een nachtlampje en klok ineen, kunnen we stellen.

Het schildersambacht komt ook uitgebreid aan bod. Hoe de kleuren worden gemaakt en welke materialen(kennis) daarbij allemaal gebruikt worden, is overzichtelijk tentoongespreid. Ook de toepassingen worden hierbij uiteengezet, met daarbij aandacht voor (gekleurd) glaswerk. Bij de productie van verf zijn de verschillende oliesoorten van groot belang. Hoe dit werkt en welke effecten de verschillende soorten olie hebben, komen we hier te weten. Daarbij is het natuurlijk goed om te weten waar de olie vandaan komt. Onder andere uit het vlasplantje, dat we vaker al tegenkwamen in Friesland en in de geschiedenis . Van de zaadjes uit deze plant wordt lijnzaadolie geperst. Naast het schilderwerk is ook het glas en het zetten daarvan een onderdeel. Een klein overzichtje geeft enkele ideeën, wat er zoal gebruikt werd.
Naast het gebruikelijke schilderwerk, waren er ook nog specialisaties, zoals het letterzetten, houtimitatie en marmeren.
Vervolgens komen we een klasje tegen, waarin de diverse leermiddelen te zien zijn, gevolgd door allerhande instrumenten en gereedschappen, waarvan we slechts een unster laten zien. Een kleine schenkerij, tapperij of zo men wil café, verbeeld de inrichting van een verleden tijd.
Het overlevingskistje voor Prinses Irene
Dit speciaal gemaakte wiegje, dat waterdicht en voorzien was van een gasmasker, was gemaakt voor Prinses Irene bij de overtocht van Engeland naar Canada tijdens de Tweede Wereldoorlog. Een bewaker, Jan Meendering, die weer terugkeerde naar zijn ouders in Nederland, gebruikte het als verhuisdoos, waar hij het liet staan. Zus Koning-Keendering schonk het op 18 juli 1996 aan het museum.
Op de foto zien we de zoon van de maker van het kistje, J.G. van Ewijk
Museum 't Steenhuus, Niebert


En dan lopen we langs een zeer bijzonder en uniek object, een speciaal wiegje gemaakt voor Prinses Irene. Voor de gevaarlijke overtocht tijdens WOII naar Engeland en van Engeland naar Canada, werd dit waterdicht wiegje gemaakt, dat tevens was voorzien van een gasmasker. Het prinsesje was nog te klein en kon nog niet lopen. Op 12 mei 1940 bleken de Duitsers aan de winnende hand en omdat een vluchtweg over zee nog openlag, bracht men Juliana, Bernhard en de kinderen vanuit IJmuiden naar Engeland. Irene werd in het kistje vervoerd. Op de tentoonstelling zien we Bernhard en Sophia Feith op een foto met het kistje met daarin Irene lopen. Ook is het wiegje te zien met gasmasker op een foto die tevens door de maker van het kistje is gemaakt.
Via een lange route vond dit wiegje zijn weg naar deze plek, waar we het nog steeds kunnen aanschouwen. Een merkwaardig stukje geschiedenis.


scheepvaart, Museum 't Steenhuus, Niebert

passagiersschip s.s. Veendam 1923-1953
We krijgen verder nog een winkelinrichting en schoenenmaker te zien. Aan het einde van de verdieping zien we de wisselexpositie over de scheepvaarthistorie. We zien er veel objecten met een Van Ommeren-signatuur. Uiteraard vinden we ook meer lokale zaken, zoals het passagiersschip s.s. Veendam dat van 1923-1953 dienstdeed.

Vanaf de bovenste verdieping hebben we ook zicht op de zuidmuur van het Iwema Steenhuis. Wanneer we goed door de balkenpartij heen kijken ontdekken we dat de muur bestaat uit twee steensoorten. Een grote, de kloostermop en een kleine, de huidige fabriek baksteen.

"Iwema Steenhuis"
We zien hier met een huidige steenvorm dichtgemetselde voormalige deurpost (linksonder). Ook enkele schietgaten - ook dichtgemetseld - kunnen we erboven terugvinden.
Museum 't Steenhuus, Niebert.
In de muur zien we de met de kleine steen opgevulde voormalige toegangsdeur. Daarboven zien we nog enkele dichtgemetselde schiet- of kijkgaten.
Een steenhuis is niet voor bewoning gebouwd, zodat een versterkt huis in dat opzicht vreemd lijkt. Men gaat ervan uit dat dit steenhuis door de Iwema's is gebouwd en beheerd, waarna ze zijn opgevolgd tot halverwege de negentiende eeuw door de Ibema's 1.

Na het verlaten van het museum, staan we een paar honderd meter later alweer aan de kant voor het kerkje van Niebert. Ook hier treffen we een dubbelzijdig geschiedenisduidingsvaandel aan. Aan de muur van de kerk ook weer een vaandel. Deze gaat over de Kale Jonker Pad. In het kort verhaalt het over de macht en invloed van de jonker. Jonkers hadden een andere positie dan de adellijke geslachten elders in het land. Het waren rijke eigenerfden in een tijd dat er vanuit Ostfriesland de eerste graaftitels ontvangen werden door machtliefhebbers, uit handen van de keizer. Veelal creëerden zij - daarvoor waren het de eigenerfden of hoofdeling als familie- of zo men wil clanhoofd - de kerk, school etc en bekostigden dit ook. En dus hadden ze ook een eigen bank in de kerk en grafkelder, met bijbehorende rouwborden en wapenborden. Ook zorgden zij voor de verbouwingen, herstellingen en verfraaiingen, al naar gelang ze het geld hadden om mee te pronken. De eerste jonkers waren de zonen van de tot ridder geslagen Onno van Ewsum. Onno was getrouwd met een nichtje van Ulrick Cirksena, zodat vanuit daar de invloed duidelijk is. De zonen Hiddo, Abeko, Relef en Wigbolt voerden aan het eind van de vijftiende eeuw - 1491 - de jonkertitel. Voorlopig bleven zij de enige.

kerk, Niebert
Het vaandel vertelt dat de kerk van Niebert is gebouwd in opdracht van de abt van de cisterciënzer abdij in Aduard, zo rond of in 1385. Niebert, afgeleid van nieuwe buurt, met als tegenhanger Tolbert, de oude beurt, was ook ontstaan op dezelfde zandrug 3, evenals voorgaande en volgende dorpen.

Wanneer we van een afstandje voor de deuropening van de kerk staan, vallen de zuid- en noordmuren wel erg op. Vooral de noordmuur heeft duidelijk geleden onder de 'tand des tijds', maar staat nog fier overeind.
Bij binnenkomst zien we weer schilderijen aan de muur. Dat was tot nu toe elke keer zo. En dat is op zich niet zo vreemd, want in de maand juli organiseert Roesd in samenwerking met Stichting Oude Groninger Kerken Kunst in Kerkenpad. Roesd - Giclée Shop produceert replica's van originele schilderijen met een gesigneerd certificaat van de maker van het origineel.

De absis van de Romaanse kerk in Bozum | 2003 | Henk Helmantel | 240 x 185 cm
foto ? x ? cm
Giclée 100 × 75 cm

Aangezien het een geavanceerde print is, "de oppervlakte-structuur van een schilderij is tot in detail te volgen"4, is het nauwelijks te onderscheiden van het origineel. De Giclées worden - om het onderscheid te kunnen blijven zien - kleiner afgedrukt. Wanneer we bijvoorbeeld het De absis van de Romaanse kerk in Bozum in Boazum nemen, leren we van Henk Helmantel dat het origineel 240 x 185 cm is. Bij Roesd Giclée Shop is het 100 x 75 cm voor € 295,- (zonder lijst, met lijst € 485,-) in oplage van 125 stuks. Bij Dutch Art Store vinden we maatje 72 x 55 cm voor € 210,- (zonder lijst) in oplage 180 stuks. Bij Zus enzo vinden we beide maten terug met prijsvariaties voor de meegeleverde lijst en persoonlijke noot van de kunstenaar. En zo zijn er vele repro-winkels waar deze producten te vinden zijn. Een kleine € 75k omzet wordt hiermee getracht binnen te halen met dit ene beeld.
In Boazum waren we in 2014 en zagen in de kerk van Boazum het schilderij hangen. Leuk om te zien zo op de plaats waarvan het een beeld geeft. Maar nu rijst de vraag, wat hebben we daar nu eigenlijk gezien? Henk Helmantel vindt "Beter een goede reproductie van een goed schilderij dan een slecht origineel."5. Deze uitspraak komt neer op beter een goede reproductie van een goed schilderij, voor een schappelijk prijsje, dan een slecht origineel voor datzelfde schappelijk prijsje of meer. Zo zet je je concu-collega's met een andere stijl mooi weg. Op de foto is helaas niet meer te zien dan een ingelijst beeld, zodat de maten niet herleidbaar zijn. Op een andere gemaakte foto zien we dit echter in de lijst aan de muur hangen, wanneer ernaar gekeken wordt. Hieruit blijkt dat het nooit 240 x 185 cm kan zijn. En dus kunnen we concluderen dat het ook hier een print gaat.
En zo hangen de kerken van Marum, Nuis, Tolbert, Niebert en Noordwijk vol met mogelijk repro's of mogelijk origineel werk. De prijs zal mogelijk duidelijke taal spreken.

Wij zullen ons verder richten op de originele objecten die er aanwezig zijn. Bijvoorbeeld de uittrekbare avondmaalstafel, de zeventiende-eeuwse bolpoottafel uit het Iwema-Steenhuis 6. Verder treffen enkele herenbanken aan die nauwelijks versierd zijn. De kansel en het klankbord daarentegen zijn veelvuldig versierd. Het snijwerk van deze objecten, mogelijk samen met de putto met bazuin bij het orgel zijn het werk van Caspar Struiwig (Groningen, ~A-kerk 30-11-1698 - Groningen, 23-3-1748) 7. Onder de lessenaar van de kansel is het jaartal 1743 zichtbaar en daarom schrijft men alle snijwerk toe aan dat jaar.

Ook hebben de Ybema's hier grafzerken liggen. Zoals bijvoorbeeld van Hindrik Ybema of Hendrik Jans Ybema (1703 - 20-8-1773). Op zijn zerk staat het volgende vermeldt Anno 1773 den 20 Augustus is in den heere gerust de E. Hindrik Ybema oud rekenmeester gecommiteerde Raad kerkvoogd in de tijt in het 73 jaar en leit alhier begraven en verwagt een zalige opstanding door Jesum Christum Onsen Heere 8.

geschilderd orgeldoek, kerk, Niebert
Van hem is ook de bijbel die hij in 1743 voor de kerk had gekocht 9. Wanneer we weer het kerkje uitlopen zien we aan weerskanten het geschilderde orgeldoek. Hierop zien we als marmer geschilderde pilasters en de draperieën, zoals het orgeldoek dat in 2006 werd gerestaureerd ook wordt genoemd 10. Zo hebben we meteen ook een toepassing gezien van de verftechnieken en schildersambachten uit het Museum 't Steenhuus.


grafzerk Jan Pebes Bandringa, Niebert
Wat gij nu zijt,
was ik voor dezen,
Wat ik nu ben,
zult gij ras wezen.
Wanneer we nog een rondje om de kerk maken komen we een aantal grafstenen tegen met fraaie spreuken. Een daarvan heeft een bekende, maar dan weer net even anders. Het is er een van Jan Pebes Bandringa. Deze bijzondere en wijdverbreide spreuk zijn we in intussen op de volgende plaatsen tegen gekomen:

  • Das Heiligen-Geist-Hospital, Wismar
  • Walburgiskerk, Zutphen
  • Grote Kerk, Monnickendam
  • De oorsprong en betekenis worden steeds duidelijker bij deze veelal bijzondere en unieke afbeeldingen.

    noten:

    1.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 284;

    2.
    Belevingsfietstochten in het Zuidelijk Westerkwartier / J.M. de Boer-Niewöhner, E.H. Bult, F. Bijkstra, P.E. Tameling (samenstellers). - Aduard : ANV Boer en Natuur Zuidelijk Westerkwartier, 2017. - p. [2];

    3.
    Kerk Nuis / Activiteitencommissie Kerken Nuis-Niebert. - Stichting oude Groninger kerken, [2017];
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 206;
    De Friese hoofdeling opnieuw bekeken / J.R.G. Schuur (in: BMGN - Low Countries Historical Review, 102 (1), p. 1–28);
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 17-18;

    4.
    Giclée Magazine / Diederik Kraaijpoel (introduction); Wim Ellens, Peter de Jong, Nanda Ellens (editors). - Niebert : Art Revisited, 2017. - p. 2;

    5.
    Giclée Magazine / Diederik Kraaijpoel (introduction); Wim Ellens, Peter de Jong, Nanda Ellens (editors). - Niebert : Art Revisited, 2017. - p. 7;

    6.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 207;
    Kerk Niebert / Activiteitencommissie Kerken Nuis-Niebert. - Stichting oude Groninger kerken, [2017];

    7.
    Wikipedia Casper Struiwig;
    AlleGroningers Casper Struive, Casper Struve;

    8.
    Genealogie IJbema - Ybema Aantekeningen uit het verleden / Douwe Ybema, C VIIa (mede overgenomen uit de Leekster Courant, 18-12-1964);

    9.
    Alma / Redmer Alma Niebert;

    10.
    Kerk Niebert / Activiteitencommissie Kerken Nuis-Niebert. - Stichting oude Groninger kerken, [2017];
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 208;

    internetraadpleging: 14 - 15-9-2017



    quads, Niebert


    Iwema Steenhuis en Museum 't Steenhuus, Niebert


    Het Pad, Niebert


    Het Pad, Niebert


    coulisselandschap, Niebert


    speculaasmachine, Museum 't Steenhuus, Niebert


    appelschiller, Museum 't Steenhuus, Niebert


    bedstee met voorraadkast, Museum 't Steenhuus, Niebert


    verfstoffen, Museum 't Steenhuus, Niebert


    oliepersje, Museum 't Steenhuus, Niebert


    glaswerk, Museum 't Steenhuus, Niebert


    houtimitatie, Museum 't Steenhuus, Niebert


    schoolklas, Museum 't Steenhuus, Niebert


    unster en honingunster, Museum 't Steenhuus, Niebert


    tapperij, Museum 't Steenhuus, Niebert


    winkel, Museum 't Steenhuus, Niebert


    schoenmakerij, Museum 't Steenhuus, Niebert


    zuidmuur kerk, Niebert


    noordmuur kerk, Niebert


    avondmaalstafel, Niebert


    interieur kerk, Niebert


    grafzerk Hindrik Ybema, Niebert


          De Holm
    We rijden weer verder over de Molenweg, richting het oosten waar net na de rotonde, bij binnenkomst van De Holm de winkel van de besproken Roesd tegenkomen. De Holm is een zandige hoogte, een eilandje 1. Het zal dus gaan om een 'topje' op de zandrug.

    noten:

    1.
    Wikipedia De Holm;

    internetraadpleging: 16-9-2017



          Tolbert
    Hierna rijden we al vlot Tolbert binnen, dat zoals vermeld van de oude buurt afkomstig is. In eerste instantie heette deze oudste bewoning op deze zandrug Fredewolda. Het staat als Fredewalda in het perkamentenboek van Utrecht geschreven en als Frodowalda en Froda Silva genoteerd door de abdij van Werden, dat naar verluidt gesticht is door Liudger rond het jaar 800.
    Door groei werd het gesplitst in 't Oldeberth en 't Nijeberth. Deze namen gingen een eigen leven leiden en zo werd het Tolbert en Niebert. Aan de verkaveling van de vervening is goed te zien dat vervening vanuit Tolbert tot aan Marum liep. Midwolde geeft een andere kavelrichting aan, evenals in Marum vanaf Oude Diep van Malijk 1.
    Aan het begin van de Hoofdstraat rijden we langs de CazemierBoerderij, een boerderij met een rijke geschiedenis. Hierin huist ook de Stichting Oudheidkamer Fredewalda. Het beeld dat ons in eerste instantie hier doet stoppen is het beeld dat we door de voorruit van de wagen zien. Een meanderende weg met toren. Nadat we voor een goede fotopositie naar de overkant van de weg waren gelopen, zagen we het stukje Drachtster tramlijn liggen.

    Tijdens het rijden naar deze plek waren we al vaker een stukje spoor tegengekomen in tuinen van particulieren. Na het lezen van het informatiebord werd duidelijk waar we naar kijken. Dit is route van de (stoom)tramlijn Drachten-Groningen, dat we in Leek ook tegenkwamen.
    Enige twijfel ontstaat bij het lezen van het bord CazemierBoerderij met daaronder het historisch centrum Fredewalda en het Dorpshuis. Is dat een museum en kunnen we daarin? Moeten we daarvoor in de boerderij zijn, want het lijkt op een gewone boerderij? Gezien het tijdstip van bijna vijf uur, maken we sowieso nog weinig kans. Nieuwsgierigheid brengt ons toch even naar binnen, zodat het ons duidelijk wordt wat hier te doen is. Het blijkt te gaan om een streekhistorisch museum dat zich richt op Wonen en werken in Tolbert. Trots van het museum is de dorpsmaquette van Tolbert met de situatie en stratenplan van 1925.
    En zoals we al dachten is het om vijf uur gesloten, zodat we het bijschrijven bij de bezoekopties, wanneer we op een beter tijdstip weer in de buurt zijn.

    Wij rijden daarom nog maar even snel door naar de kerk van Tolbert. We parkeren de wagen op hoekje van de Zuiderweg.
    Het terrein waarop de kerk en toren staan is uitermate klein. Het bijbehorende kerkhof biedt dan ook weinig ruimte. De bebouwing rondom moet dus al oud zijn, zodat het de uitbreidingsmogelijkheden beperkte. Hieruit blijkt ook dat het een oud en belangrijke plek moet zijn geweest.

    Auwema : eigenerfden in Tolbert / Leo Martinus. - [s.l.] : Leo Martinus, 2013
    Daarbij helpt de oude naam van Tolbert, Fredewolda. Frede of Vrede heeft een directe link met de rechtspraak. Frodo komt overeen met het Nederlandse vroed en Oudfriese frôd, dat 'verstandig, wijs' betekent, iets dat je bij de rechtsgang verwacht. En zoals gebruikelijk staat de toren, het koor en het schip veelal op de plek - dingplaats - waar recht werd gesproken. Het is dus ook niet vreemd dat wanneer de boeren en het klooster van Aduard een geschil hebben over het eigendom van de woeste gronden tussen Lek en Swarte Ryth, wie waar turf graven kan, dit geschil wordt geslecht op deze plek. Aduard, gravend vanuit het zuiden naar het noorden, neemt de noordelijk liggende Lek als grens. De Vredewoldse partij - waaronder de eigenerfden Iwo Auwema, Albert Isstrum, Sicke Harkem, Ee Bunnema, Ilo Gratema, Leo en Dreus Iwema, Hedde Enema, Focko Sappema, Warner Taminga, Garbrant Derk Weersem, Peter Bennema en Menno Hijmersma - en de Langewoldse partijen werkten naar het zuiden en namen de Swarte Ryth als grens, dat altijd als zuidgrens van het Vredewolder veengebied bekend had gestaan. Hier traden ze - ondersteund door Hidde van Ewsum en Iwo Auwema - resoluut op. Ook zou dit de plek geweest zijn waar de heer van Nienoord bij ede het erfelijk rechterschap zou krijgen 2.


    uitnodigingskaart3 expositie november 2001 in de kerk te Tolbert
    Wij gaan snel de kerk (23985) binnen, terwijl voor de deur nog een discussie ontstaat met andere bezoekers over de functie van toren, schip en koor. Daarover komen niet zo snel tot overeenstemming, zodat we ons richten op de gebouwen zelf.
    We lopen eerst maar eens richting het koor. In het raam komen we een merkwaardig en fraai beeld tegen. Deze is geschonken aan de kerk nadat de kunstenaar, Hans Kornelis hier samen met Maarten van Thiel een expositie tussen 10 en 18 november 2001 hadden gehad 3.


    grafzerk Sytie Heddema, kerk, Tolbert
    A° 1576, den 5 october, starf de eersame vrow Sytie Heddema. Op het wapen zien we twee rozen naast elkaar en daaronder twee eikels naast elkaar.
    In het koor vinden we een grafzerk van Sytie Heddema ( - 5-10-1576). Een oud grafzerk van een eerzame vrouw, waarover we niets kunnen vinden. Dat het in het koor ligt is toch vrij bijzonder.
    Een ander voorwerp vinden we voor het raam. Ook hiervan kunnen we niet achterhalen wat het is.
    De grafzerk van Hinderikus Leuring vertelt het vroege einde van deze kerkvoogd. Op 33-jarige leeftijd stierf hij op 21-4-1775. Hij sloot - als Henricus - op 17-5-1771 met Martjen Halbes een huwelijkscontract, waarmee hij - als Hendrik - met voornaam Martien op 2-6-1771 huwde. Ze kregen voor zijn dood nog twee kinderen: Johannes (~26-1-1772) en Sofeja Ernestina Christina (~14-11-1773) 4.

    Het koor werd in de negentiende eeuw omgebouwd tot school, nadat Theodorus van Swinderen (1784-1841) langs was geweest op zijn inspectietocht. Hiervoor werden de adellijke loges weggebroken. De twee kerkdeuren werden dichtgemetseld. De toren kreeg een nieuwe ingang voor het schip, waarin gekerkt werd. De 110 kinderen die er halverwege de eeuw tussen 1816 en 1862 les kregen, hadden daardoor een bijzondere vloer, de graven van hun voorouders en grafkelder van de Auwema's. De balk van het voormalige koorhek werd gebruikt om een muur tussen het koor en schip te maken. Omdat er in de onderkant van de balk allemaal gaten zaten - van de spijlen van het hek, werd deze ondersteboven geplaatst. De op de balk aangebrachte tekst van ten tijde dat het dienst deed als koorhek staan daarom ook ondersteboven. O heer wanneer ick U hebbe soo vraghe ick biet nae Hemel en Aerde, staat erop geschilderd. Het is moeilijk te lezen omdat het tweemaal opgeschreven staat. Eenmaal in oud-Nederlands en eenmaal in nieuw-Nederlands en in zwart en in goud 5. Halverwege dezelfde eeuw werd het dak van de toren flink beschadigd door een blikseminslag in 1845 6.

    Wanneer we weer buiten staan en nogmaals de deuropening van de toren bekijken zien een merkwaardig stukje metselwerk van een duimbreedte hoog boven de deur. Voor de deur zien we roodsteen liggen. De toren zelf heeft ook een flinke restauratie ondergaan. Hiervoor zijn fabriekstenen gebruikt. Dit was gedaan omdat tijdens WOII de door Jurgen Balthasar gegoten klok uit 1660, dat betaald was uit d’gemene midlen v, ’t oldebert A 1660 te kunnen stelen. Ook is de klok voorzien van twee familiewapens: Carell Hieronymus. Vryheer van Inhuisen en Kniphuisen, Heer tot Nienorth, Vredewolt en Uplewardt en Ivo Auwema. Deze is na de oorlog weer teruggevonden en teruggeplaatst 7.

    We lopen nog even een rondje om de kerk en zien inderdaad het hoger en breder gebouwd schip. Aan de achterzijde van het koor houdt een degelijke beer de muur op zijn plaats. Ook hier zien we bovenin klimmende spaarvelden, drie in totaal. Deze zijn gestuukt en wit gehouden. Daaronder nog twee spaarvelden met nog wat metselwerk. Daaronder de deur dat ingebouwd moest worden, toen de school in het koor kwam.

    de gelaarsde prullenbak, Tolbert
    Bij de beuk aan de noordmuur vinden we nog een klein venster. Dat gaf licht op een nevenaltaar 8.
    Wanneer we weer bij de enkele parkeerhavens aangekomen zijn, valt het hoekpand tegenover de kerk op. Het heeft ondanks zijn simpele vorm fraai metselwerk. Ook, of misschien vooral het industriële gedeelte spreekt tot de verbeelding. Perfect weergegeven.
    Op de hoek van de kerk staat een wonderbaarlijk prullenbak met schoeisel.

    We wandelen nog even een stukje Hoofdstraat op en neer. Als eerste opvallende gebouw komen we De Drie Pylders tegen. Dit is een oude herberg dat rond 1800 Herberg de Pylders genoemd werd. Albert Ploeg wilde er eind 1802 vanaf. Hij wil daarom 6 januari 1803 publiekelijk verkopen. De verkoop zal natuurlijk in de Herberg zelf aan de Heereweg - zoals de straat toen nog heette - geschieden 9.
    Enkele panden verderop komen we De Postwagen tegen. Dit is dan van een hele andere orde, hoewel het dezelfde functie heeft als de Pylders voorheen. Dit nieuwbouwpand, waarbij Gea en Louwe Mulder de eerste steen legden op 24 september 2012, heeft drie echte pijlers. Het hele pand creëert ondanks z'n jonge leeftijd toch een aloude sfeer. De geschiedenis van het dorpscafé 'De Postwagen' begon echter al in 1780.
    Er werden met regelmaat dansavonden, theatervoorstellingen georganiseerd. Tussendoor werd er ook andere dingen georganiseerd en gehouden, zoals het 28ste Drie Provincien Gong-schaaktoernooi. Deze werd op originele wijze geopend door de voorzitter H. Hovenga, die gekleed in een middeleeuws kostuum te paard het café-restaurant binnen kwam rijden om zijn openingsspeech te houden. Maar de zalenverhuur kan natuurlijk alles huizen, ook een politieke bijeenkomst, zoals bijvoorbeeld 22 januari 1990 het geval was met een opening van de verkiezingscampagne door Elco Brinkman.
    Tegenwoordig is er voor elk wat wils. Dit begon met de overname van een hele manege eind jaren '70 van de twintigste eeuw. En dat moeten we zeer letterlijk nemen. Iedereen in het dorp dat over vervoer beschikte werd opgetrommeld, want het moest helemaal uit Diepenheim komen, bij de grens tussen Overijssel en Gelderland. Zelfs de grond van de manege werd meegenomen, want de gekochte manege was eigendom geweest van de moeder van prins Bernhard, prinses Armgard. En dan hebben we het dus over koninklijke grond.
    De manage werd in Tolbert weer opgebouwd achter het dorpscafé en om het te runnen konden enkele dorpsgenoten er werk vinden. Louwe Mulder was toen 25 en kon voor halve dagen aan de slag. Later werd hij eigenaar en breidde het aantal maneges flink uit. Ook kwam het café en herberg in zijn bezit. Ideeën genoeg bij Louwe. Het voor Elck wat wils nam hij ook letterlijk. Er kwamen dertien feestzalen op het terrein, maakte van aangekochte Russische legervoertuigen een overnachtingsaccomadatie. De feestzalen worden gevuld met thema-avonden, van Dracula tot cowboys-feesten en alles wat er tussen zit. Duizenden mensen komen hier dagelijks op af. Dineren met tropisch eten, waarbij het eten met in rieten rokjes gehulde bediening komt serveren? Huwen in cowboystijl? Overnachten in je eigen slaapzak voor een habbekrats? Alles kan en even flexibel. En... we spreken over de situatie twintig jaar geleden, dus voor de nieuwbouw. Kortom, erg bijzonder is zwakjes uitgedrukt 10.
    Wij lopen nog even verder, maar komen zo terug voor het terras en een hapje eten.
    Weer een paar panden verderop, staat nog een fraai pand uit 194010 met bijzonder metselwerk. Het 'hoofdpand' heeft een symmetrische pui. Bijzonder bij het woongedeelte is dat de façade voor, langzaam getreed lager wordt in drie delen. Ditzelfde geldt ook voor de zijmuur. Vele uitstekende horizontale en verticale stenen tussen drie als pilaren opgebouwd metselwerk zorgen ervoor dat je veel tijd kunt besteden aan dit ontwerp. Daniël Bloemen, de bloemenzaak van Daniël Coopmeiners dat hier sinds november 2013 is gehuisvest, heeft daarmee een prachtig pand. Een voorganger tot 1954 was Kledinghuis Koolhof van F.H.G. Koolhof. Begin jaren '90 kwam Naai-Breistudio "Rosita" van Rosita Medema hiernaartoe 12.
    Nu zijn we hard toe aan een drankje en lopen terug naar het terras van De Postwagen. Aangezien het best wel druk lijkt, vragen we meteen maar even of we ook een hapje kunnen blijven eten. Binnen is echter alles al volgeboekt, maar op het terras waar we zitten, kunnen we vanzelfsprekend blijven eten. Boze wolkenluchten verschijnen aan de horizon, dus we hopen en gokken er maar op dat het zolang droog blijft, want een ander eetgelegenheid hebben we nog niet kunnen ontdekken. Eerst maar een drankje.
    We hebben uitzicht op de toren met daarvoor een kapsalon dat gevestigd is rechte doos als gebouw (200113), maar met een aantal spannende vormgevingelementen, zoals een ronde etalage dat vermoedelijk een terrasje voor de bovenste woonverdieping creëert. In een pand verderop zit een mooi woonhuis uit 192614.
    In de tussentijd gebeurt er van alles op het terras. Er komen groepjes zitten, die vervolgens worden gehaald voor een of ander spel of die opdrachten aan het uitvoeren zijn. Het lijken vrijgezellenuitjes te zijn, want iemand in het gezelschap is duidelijk de Sjaak. Er komen groepen met Solexen voorbij. Men kan kiezen uit een uitgebreide lijst van bijzondere activiteiten om te gaan doen. Louwe heeft duidelijk niet stilgezeten en zorgt ervoor dat velen ook niet stil hoeven te zitten.
    Kennelijk stond er vandaag ook iets met de paarden op het program, want we zien een continue stroom paardentrailers in allerlei vormen en maten het terrein verlaten. Het verkeer van Tolbert komt duidelijk van een kant.
    Wij houden het gelukkig droog tijdens het eten.
    Na het eten gaan we even een kijkje nemen en ontdekken we even de wereld achter De Postwagen. Petje af voor zo'n prestatie!

    noten:

    1.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 355;
    Oudheidkamer Fredewalda Herkomst naam Fredewalda;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 367-369;
    Vaderlandsch woordenboek / Jacobus Kok. - Vijftiende deel, 1786. - Amsterdam : J. Allart, 1785-1799 Fredewalda. - p. 488;
    Cartago: Ostfriesisches Urkundenbuch, II, S. 778-779, nr. Aanh. A, par. 18. - Die Heberegister der Abtei Werden, par. 18;

    2.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 369;
    Meertens Instituut: Nederlandse Voornamenbank Frodo;
    Auwema : eigenerfden in Tolbert / Leo Martinus. - [s.l.] : Leo Martinus, 2013. - p. 69;

    3.
    mailcontact 19-10-2017 Herman Ruitenberg;

    4.
    Alle Groningers Leuring x Halbes;

    5.
    rijksuniversiteit groningen Theodorus van Swinderen;
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851 Elfde deel: T-V. - 1848. - p. 284;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 243;
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 356-357;
    PGLO De kerk van Tolbert;

    6.
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851 Elfde deel: T-V. - 1848. - p. 284;

    7.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 357;
    PGLO De kerk van Tolbert;
    Stichting Oude Groninger Kerken Tolbert - Protestantse kerk Nederland;

    8.
    Stichting Oude Groninger Kerken Tolbert - Protestantse kerk Nederland;

    9.
    Delpher: Ommelander courant, 30-11-1802 Albert Ploeg, 24-12-1802 Albert Ploeg;

    10.
    De Postwagen De Postwagen in de Telegraaf;
    De Telegraaf, 23 januari 1999 Ruitercentrum op adelijke grond : Dracula-avond, een coyboy-feest alles kan in het vakantie-party-dorp Tolbert / Nico van der Zwet Slotenmaker;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 29-04-1989 Paard aan zet in Tolbert, 23-01-1990 Elco Brinkman te gast bij CDA in Leek;

    11.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0022100000005518;

    12.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 23-01-1954 Faillissementen, 06-11-1991 Advertentie;

    13.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0022100000011502;

    14.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0022100000004736;

    internetraadpleging: 16 - 22-9-2017



    Hoofdweg met toren, Tolbert


    Cazemierboerderij, Tolbert


    zonder titel | Hans Kornelis, kerk, Tolbert


    zerk Hinderikus Leuring, kerk, Tolbert


    spitsboog doorkijk schip, kerk, Tolbert


    torendeur, kerk, Tolbert


    toren, kerk, Tolbert


    kerk, Tolbert


    koor oostmuur, kerk, Tolbert


    noordmuur, Tolbert


    fraai metselwerk, Tolbert


    De Drie Pylders, Tolbert


    De Postwagen, Tolbert


    Daniël Bloemen, Tolbert


    uitzicht vanaf terras, Tolbert


          Midwolde
    We rijden verder over de voormalige Heereweg, de huidige Hoofdstraat door Leeksterhout en kruisen de N372, waarmee we Midwolde bereiken. We zien het kerkje en rijden rechtsaf het straatje in. Hier staat het hekwerk van Nienoord in de weg, zodat we genoodzaakt zijn de wagen op het naastgelegen parkeerterrein te plaatsen. Aangezien het al avond is, wordt het slechts even een snel rondje om de kerk.

    Groningerland, Voorstudie voor de grote provinciekaart van T. Beckeringh, 1748-1760
    De short-cut-route van Nienoord naar de kerk van Midwolde.
    Een snelle blik op de kaart maakt duidelijk waarom we hier een hekwerk van Nienoord tegenkomen. Nienoord was er natuurlijk eerder dan het dichtbij zijnde Leek, dus was dit een short-cut pad van Nienoord naar de kerk van Midwolde. Op de 180° gedraaide Groningerland-kaart van Beckeringh kunnen we de oude hoofdwegen volgen. Deze liepen van Midwolde richting Tolbert. Halverwege - bij de Linde - vinden we een zijweg. Dit zal ongeveer op de plaats hebben gelegen waar we nu de rotonde vinden als kruispunt van de Hoofdstraat en N372 (i.c. de Oude Postweg). Hierover zijn we net gereden en vrezen dat de oude Linde er al enige tijd niet meer staat. Deze N372 is de zijweg die - met enkele moderne omleidingen - naar Roon (het huidige Roden) gaat. Ook is er verbinding van Nienoord met Tolbert. Vanuit Tolbert via de Oldebertweg, Oude Zuiderweg en Westerheerdtlaan komen we uit op het short-cut pad. Eerder kruist het al de oude weg van de Linde naar Roon. Ook vanaf deze route is er een rechte weg aangelegd dat direct op het Nienoordpad uitkomt, de huidige Burchtlaan.
    Gezien het tijdstip is dit echter niet het moment om dit verder te bekijken. Aan een bezoek aan Nienoord zullen we vast later nog toekomen.
    We lopen even een ruim rondje om de kerk over de begraafplaats, waarbij we nog enkele graftrommels en vele teksten op de grafstenen tegenkomen. De getoonde graftrommel is onlangs opgeknapt en teruggeplaatst, toen het hele graf was opgeknapt. Het betreft een "laatste groet van oud-leerlingen" aan de hoofdonderwijzer van de openbare lagere school in Leek, Egbert Clason (Usquert, 05-09-1831 - Leek, 26-3-1914). Egbert deed op 3 mei 1848 als zestienjarige kweekeling in Uskwerd examen, kreeg als tweeëntwintigjarige na het examen in Groningen op 12 april 1854 de derde rang. Hij werd eerst hoofdonderwijzer te Ezinge. Vervolgens werd hij door de Raad in Leek op 7 juni 1865 benoemd als hoofdonderwijzer. Voor deze functie waren 27 mei 24 sollicitanten opgekomen, waaruit zes kandidaten een voordracht kregen. Egbert kreeg uiteindelijk de voorkeur. Aan het einde van zijn loopbaan kreeg hij eervol ontslag per 1/1/1898. Hij was toen 66 jaar en door doofheid was hij genoodzaakt te stoppen. In Leek was hij ook voor de Hervormde gemeente Midwolde-Leek actief als organist, voorzanger en voorlezer.
    Egbert is de zoon van timmerman Willem Willems Clason en Anna Egberts Homan. Hij huwde op 27 februari 1860 als onderwijzer met Anna Hinderika Bus (Groningen, 1-3-1835 - Leek, 27-3-1920). Zij was de dochter van de korenmolenaar Pietrus Johannes Bus en Anna Maria Wijndels. Ze kregen vijf kinderen, vier dochters en een zoon, waarvan twee dochters al op jonge leeftijd stierven. Zij werden slechts 9 en 5 jaar oud. Zoon Willem (Leek, 13-7-1873 - Nietap, 15-1-1968) zal in vaders voetsporen treden en wordt ook hoofd der school. Na het overlijden van Egbert Clason betoonden de oud-leerlingen diep respect voor deze man, die in het begin van zijn werkzame leven jaarlijks 100 leerlingen of meer in zijn eentje vele nuttige kundigheden heeft onderwezen. Dit toont zijn grote werkkracht aan. Ook liet hij zien door zijn eenvoud dat men daarin ook groots kan zijn. Hierdoor kon hij in zijn steeds erger wordende doofheid als een geachte en beminde burger in Leek wonen tussen al zijn oud-leerlingen en vrienden 1.
    Wanneer we van dichtbij en van onderen de toren met op lange armen lijkende steunberen op de hoeken bekijken lijkt het net of we boven naar het gezicht van een verontwaardigde playmobiel-achtig poppetje kijken.
    En dan willen we echt niet lullig doen.
    Zeker niet, omdat de toren er al enige tijd staat. Het is tussen 1150 en 1200 gebouwd, samen met het schip. Het koor is mogelijk van de dertiende eeuw. Na 1500 is de toren verhoogd.
    "Bezoek deze beroemde kerk" staat er op gebiedende wijs in drie talen. Naast het Nederlands staat het er eveneens in het Engels en in het Duits. De heren Plas spreken in hun boek nog over vier talen toen zij het op 23 november 2003 bezochten 2.
    Op het informatiebord lezen waarom we de kerk moeten bezoeken: preekstoel, avondmaalstafel, hoge herenbank, rouwborden, orgel en het beroemde grafmonument dat gemaakt is door Rombout Verhulst ter nagedachtenis van Carel Hieronymus van In- en Kniphuisen.
    Hier moeten we dan later op terugkomen.

    Tot zover zullen de oude Heereweg rijden. Tijd om weer terug te keren naar ons vakantieadres.

    noten:

    1.
    Stichting Anna van Ewsum Graftrommel, Egbert Clason;
    Delpher: Nieuwe bijdragen ter bevordering van het onderwijs en de opvoeding, voornamelijk met betrekking tot de lagere scholen in het Koningrijk der Nederlanden, voor den jare 1848. - D. du Mortier en zoon, 1848 [volgno 7], voor den jare 1854. - D. du Mortier en zoon, 1854 [volgno 7], voor den jare 1865. - D. du Mortier en zoon, 1865 [volgno 7]; Nieuwsblad van het Noorden, 28-03-1914 Ingezonden In memoriam / C. Rijntjes;

    2.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 202;

    internetraadpleging: 22 - 23-9-2017



    hekwerk Nienoord, Midwolde


    toren schip koor, Midwolde


    koor schip toren, Midwolde


    graftrommel Egbert Clason, Midwolde


    toren, Midwolde


          Pasop
    We slaan af bij Pasop, dat we slechts voor het zuidelijk deel door rijden. Pasop heeft zijn naam te danken aan de herberg bij de oosterwring, die Pasop ging heten, omdat hier de boeren naar hun vee kwamen kijken en onderwijl een drankje konden drinken. Bij afwezigheid van de boeren, hield de herbergier een oogje in het zeil. Ten tijde dat Sietze Jans was overleden heette in de wandelgangen genoemde De Pasop officieel nog Klein Auwema. Het herbergiersechtpaar Sietze Jans Bousema (Roderwolde, 15-6-1786 ~2-7-1786 - Midwolde, 14-7-1853) en Grietje Jacobs Olthoff (Oldekerk, ~6-3-1793 - Midwolde, 25-7-1882), zullen dan ook de waarschuwende woorden Pas op hebben gebruikt wanneer iemand het hek niet sloot. De naam is vervolgens gaan gelden voor het hele meentscheergebied of gemene weiden. Dit was zo'n 72 ha (zeg bijvoorbeeld 800 m × 900 m) groot en lag zo halverwege ten noorden van Midwolde tot de Matsloot. De straat N978 dat Pasop tussen Matsloot en Noorderweg heet, was voorheen de Auwemaweg. Deze familie had namelijk grote belangen bij een begaanbare doorgaande route tussen de stad Groningen en Lemmer, dat hiermee gerealiseerd werd. Het sloot dan ook aan op de Oude Postweg. De benaming van de Auwematil - aangelegd door Iwo Auwema - over de Matsloot is hiervan nog een naamrestant. Kennelijk heeft de straat ook nog Heereweg geheten, aangezien De Pasop of Klein Auwema in 1854 wordt verkocht in opdracht van de weduwe van Sietse Jans Bousema, terwijl het vasthuur van ƒ 8 betaald moest worden aan de erven Petrus Gasinjet (Oosterwolde, 12-12-1743 ~16-12-1743 - Peizerwold, 3-2-1819) 1.
    Wanneer we de twee rotondes bij de A7 hebben we gehad, rijden we de Lage Traan in. Dit industrieterrein verlaten we via de Lange Akkers. Middels een tussendoorweggetje komen we op de Blinkweg uit dat parallel aan de A7 ligt. Ook hier hebben we zicht op de lange kavels van de afgravingen dat nu tot het coulisselandschap behoort. De Mensumaweg brengt ons omhoog, waarna het Schilligepad ons weer naar beneden brengt.

    noten:

    1.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 377;
    Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 96;
    Wikipedia Pasop;
    Groninganus / Harry Perton, 3-5-2009 Waar komt de naam ‘Pasop’ vandaan?, 11-5-2009 Pasop revisited;
    Auwema : eigenerfden in Tolbert / Leo Martinus. - [s.l.] : Leo Martinus, 2013. - p. 26, 102;
    Delpher: Het Noorden in woord en beeld, jrg 8, 1932-1933, no 4, 15-04-1932 [p. 10]; Groninger courant, 11-10-1853 [p. 4, advertentie kolom 2, rij 4]; Leeuwarder courant, 20-01-1854 [p. 6, advertentie kolom 2, rij 5]; Leeuwarder courant, 21-01-1854 [p. 3, advertentie kolom 2, rij 5];
    Alle Groningers Sietze Jans Bousema, Grietje Jakobs Olthof;
    Genealogische verkenningen / Jaap Niemeijer: Kwartierstaat van Ilona en Nicole van der Beek 80 en 81;
    Genealogieonline: Hans Weening Sietse Jans Bousema;
    Homepagina van Arend Arends Genealogie Gasinjet;
    Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (NNBW) Gasinjet;

    internetraadpleging: 23-9-2017



          Boerakker
    Dit gebied - waarvan het eerste stuk nog onder Tolbert valt - dat een noordelijk opstrek heeft vanuit het bijna drie meter boven N.A.P. gelegen De Holm tot aan de Matsloot had vroeger weinig waarde en was daarom gemene gronden. Dit Homster Meentscheer ging over het Schillige pad van Boerakker heen, terwijl deze naam en pad wel heel oud zijn, het komt waarschijnlijk van het Oudfriese Skilinge, dat twist betekent.

    Het ravijn van Boerakker dat zonder een officiële naamgeving ook Stroompje of Bruggen genoemd wordt.
    Dit pad liep tamelijk rechtstreeks van Tolbert naar de Hoofdweg van Boerakker. Dit kerkepad zou ook gewoon 'scheef over' kunnen betekenen. Het is dan alleen zo te noemen, wanneer opstreklijnen er dan al waren. Immers, pas daarna is dit pad scheef op de opstreklijn gemaakt. Deze optie klinkt daarom minder geloofwaardig. Wij rijden echter over onderdelen die zijn aangepast aan de opstreklijn. We komen al vlot een watertje tegen dat via de Feithswijk uitkomt in de Matsloot. Bruggen staat er in het 'Historische atlas' bijgeschreven. Maar het wordt ook aangeduid als Stroompje. Ingewijden noemen het echter Het ravijn van Boerakker omdat het dalletje een afwijkende vorm heeft, vanwege de aanwezigheid van een potkleilaag. Hierdoor ontstond er een diepe nauwe geul in plaats van een brede ondiepe afwatering. Bij het kruisen met het Schilligepad krijgen we een mooi uitzicht op dit oude stroomdalletje dat een zijtak van de Oude Riet was. Het wordt gevoed door lokaal kwelwater dat uit de oevers borrelt. De zandtoppen langs dit watertje worden dan ook sinds 10.000 vOJ regelmatig door mensen bezocht, blijkt uit archeologische vondsten.
    Helaas is het ravijntje gesneuveld tijdens het rechttrekken en beheren, zodat we het slechts met dit beeld moeten doen.

    Naast de coulisselandschapjes bemerken we dat ook het Schilligepad heel af en toe als een bospad overkomt. Aan het einde van het pad herkennen we de route van gisteren en rijden na het kleine stukje Hoofdweg over de N388 naar het noorden, waar we bij de rotonde de Hoge Tilweg inslaan. Voor de hoofdwaterstroom - met Oude Diep, Dwarsdiep en Matsloot als naam - rijden we de onverharde Wilgepad op en zijn we weer thuis bij ons tijdelijk onderkomen, waar nog even een paar uur kunnen bijkomen van de eerste volle vakantiedag onder het genot van een fijn Maallust Weizen bier en wijntje 1.

    Boerakker is een naam dat het vermoedelijk ontving naar aanleiding van de buurackers die hier iets verderop lagen, waarop de boekweitakkers op het veen lagen. Deze waren alleen zomer bereikbaar over een weggetje tussen de wei- en rietlanden door naar de Redendijk, vanuit het noordelijk gelegen klooster Kuzemer 2.

    noten:

    1.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 368;
    Altfriesisches Wörterbuch / Karl Otto Johannes Theresius Richthofen. - Göttingen : Dieterichsche buchhandlung, 1840. - p. 1031 (skilinge);
    Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 95, 113; Heemkundekring Vredewold-west: Gemeente Marum Boerakker;
    Noorderbreedte, 1-10-2007 Het ravijn van Boerakker;

    2.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 308;

    internetraadpleging: 24-9-2017



    Bruggen (westwaarts), Tolbert


    Bruggen (oostwaarts), Tolbert


    Dag 3: richting Grijpskerk naar Ezinge en Garnwerd

    kaart 3

    Het ochtendritueel verloopt vandaag zonder rooksignalen vanaf het elektrische kookstel, zodat we de ochtend relaxed doorkomen. Het belooft vandaag een grijze dag te worden, met af en toe een bui. Ideaal weer om een rondje te gaan rijden met een museumbezoek. Een route van tevoren plannen, heeft geen enkele zin. We worden toch telkens afgeleid door een leuk weggetje ergens naar toe. Het enige waar we ergens in de middag terecht moeten komen is in Ezinge, bij het Museum Wierdenland. Deze staat al enkele jaren op het verlanglijstje, sinds we aan dit verhaal zijn begonnen. Het Archeologisch InformatiePunt dat onderdak heeft in dit Museum Wierdenland, vertelt het verhaal van de landschappen Middag en Humsterland, het oude wierdenlandschap dat sinds ongeveer 600 vOJ bewoond gebied is. Maar eerst gaan we er zelf doorheen rijden.


          Oosterzand
    De N388 brengt ons vanuit Boerakker richting het noorden. Deze wegen luisteren ook nog naar de Munnikeweg en Woldweg. Over de Munnikeweg zullen we later nog terugkomen. De Woldweg loopt langs het Wolddiep - dat de waterafvoer van Oude Diep / Dwarsdiep en Matsloot naar de Van Starkenborghkanaal regelt.

    Hoogteprofiel Oosterzand, dat enigszins de zandrug laat zien.
    bron: Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)
    Bij de Zandumerklap uit 2009 rijden we even het gehucht Oosterzand in. De brug is de vervanger van een ophaalbrug uit 1930. Het in datzelfde jaar gebouwde brugwachtershuis staat er echter nog steeds in volle glorie. Oosterzand ligt op de meest noordelijkste van de vier parallel aan elkaar lopende vrij vlakke pleistocene zandruggen of gasten, dat van zuidwest naar noordwest loopt, waarop - archeologisch aangetoond - bewoning was tussen ongeveer 2500 vOJ tot 500 nOJ, toen de het water steeg. Na de tiende/elfde eeuw kwam er weer bewoning terug. Naast Oosterzand ligt hier ten westen nog Westerzand en Lutjegast. Bij de laatste plaats komen we een dezer dagen nog langs, met een bijzondere ontmoeting 1.
    Ook er is sprake van dat er hier ergens een burg of stede heeft gestaan. Of het dan gaat om - zoals het in het clauwregister wordt aangeduid - de Clootstede of het Olde Hoff, die in 1698 door de familie Jan Gerhard Cloot c.s. wordt verkocht aan Hesselius Vliege , chirurgijn te Grijpskerk, en zijn vrouw Antie Alberts is niet helemaal duidelijk. Het zou op het Oosterzand hebben gelegen. Later komt het in handen van Rudoph de De Mepsche van Faan 2.
    Het zou echter ook kunnen gaan om 't Oosterzand, dat stond op de plek waar later verspreide boerderijen te vinden zijn 3.

    noten:

    1.
    Wikipedia Oosterzand;
    Groningen / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Ben Olde Meierink, Sabine Broekhoven, Redmer Alma. - Monumenten in Nederland, 4. - 12 delen. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 1998. - ISBN 90-400-9258-3. - Westerkwartier, p. 56, 191;

    2.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 319-320 Oldekerk - Kroonsveld (Croonenfels);
    Wandelverslagen in woord en beeld / Henri Floor Oldekerk;
    Vlieg - Van der Laan / Frans Vlieg Hesselius Hesselius’ Vliege;

    3.
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851 Achtste deel: N-O. - 1846. - p. 543 Oosterzan ('t);

    internetraadpleging: 29 - 30-9-2017



    Zandumerklap over Wolddiep, Oosterzand


    Wolddiep (richting Sebaldeburen), Oosterzand


    Wolddiep (richting Grijpskerk), Oosterzand


          Gaarkeuken
    Even verderop komen we weer tot stilstand, omdat de brug bij Gaarkeuken opengaat. Dit biedt voor ons de gelegenheid om de wagen even aan de kant te parkeren en dit op ons gemak te bekijken.
    Gaarkeuken is de vervanging van Oude Gaarkeuken - dat halverwege tussen Sebaldeburen en Oosterzand ligt. Oude Gaarkeuken was ook niets meer dan een eenvoudige horecagelegenheid bij een sluis. Beide sluizen van beide Gaarkeukens liggen op de scheiding van 'Friese' en 'Groningse' waterhuishouding. Oude Gaarkeuken bediende het scheepvaartverkeer dat over de Kolonelsdiep of ook wel Caspar de Roblesdiep of in het Fries Knillesdjip voer. Caspar de Robles, de Spaanse stadhouder van 1573 tot 1576, liet dat vaarwater tussen Groningen en het Friese water aanleggen. Na 1600 was het echter al nauwelijks meer bevaarbaar. In 1622 werd het Hoendiep gegraven dat tussen de sluizen van Groningen en Gaarkeuken ligt. Dit maakt deels gebruik van de bestaande Hoensloot. Rond 1654 werd er begonnen met het graven van een nieuw kanaal vanaf Noorhorner Tolhek, naar Gerkesklooster. Op de plek waar het het Wolddiep kruist komt een nieuwe sluis, het huidige Gaarkeuken, te liggen. De aannemer, timmerman Cops, kwam financieel met een strop te zitten, omdat er veel veen onder de klei bleek te zitten, zodat het project vele malen duurder voor hem uitviel. Dat soort akkefietjes hebben we nog steeds niet onder de knie, constateerden we vorig jaar in West-Friesland . Tijdens de bouw van een latere sluis in Gaarkeuken stuitte men op een hoogveen laag van ¼ à 1½ meter dikte. Hierin zaten wortels en stompen van zware eiken, die allemaal tijdens een noordwesterstorm zijn omgewaaid, want de toppen lagen allemaal naar het zuidoosten gericht. Mogelijk had de sluismaker Cops hiervan ook last. In Doezum hebben ze ook zo'n veeneik opgegraven. Deze is in het Doezumerbos in Doezum te zien .
    In 1922 werd hier ook weer begonnen met de bouw van een nieuwe, weer grotere sluis, dat in 1924 gereed was. Het was geschikt gemaakt voor schepen van 1000 ton door de doorvaartwijdte van 10 m, schutkolklengte van 190 m en een drempeldiepte van 3 m. In 1930 werden er 32090 schepen geschut, met een inhoud van 2.256.000 ton. Dat zijn er dat jaar gemiddeld 88 per dag met een gemiddelde inhoud van zo'n 70 ton.
    Deze latere Hoendiep wordt de basis voor het huidige Van Starkenborghkanaal dat in 1938 officieel in gebruik genomen werd. Hierdoor ontstond er een veilige en snelle Ommeland-vaarroute voor grote schepen (tot 1350, dat nu wordt omgebouwd tot 2500 ton) van Delfzijl - via uiteraard Stad Groningen - naar Lemmer 1.

    Wanneer de brug weer berijdbaar is, verlaten we het sluiseilandje en vervolgen de N388 langs de Hoerediep en Poeldiep tot we bij Grijpskerk op de N355 terecht komen en naar het oosten rijden.

    noten:

    1.
    Wikipedia Gaarkeuken (Groningen), Kaartjes Kolonels- of Caspar de Robles-diep, Kolonelsdiep, Van Starkenborghkanaal, Sluis Gaarkeuken;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 166-168;
    Nederland als Polderland : Beschrijving van den eigenaardigen toestand der belangrijkste helft van ons land, tevens bevattende de topografie van dat gedeelte met de voornaamste bijzonderheden, toegelicht door kaarten en teekeningen / Dr. A.A. Beekman. - Zutphen : W.J.Thieme & Cie, 1932. - 3e druk. - p. 397;
    Tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap, 1925, p. 191;
    Delpher: Tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap, 1933, 01-01-1933 p. 412;

    internetraadpleging: 1-10-2017



    sluis, Gaarkeuken


    sluis, Gaarkeuken


    sluis, Gaarkeuken


    sluis, Gaarkeuken



    We zien hier Okswerd liggen op de grens van het zuidelijke laagliggende geelgroene gebied en het noordelijk opgeslibde hogergelegen groene gebied. De opslibbing is van de Oude Riet als een kreek- of inversierug. We zien de Oude Riet hier nog als een flinke sloot meanderend door het landschap lopen.
    bron: ahnviewer

          Okswerd
    Hier komen we vanzelf uit op Niezijl en Okswerd (of Oxwerd). Dijkbouw, dijkdoorbraken, dijkherbouw, spuigaten en gegraven waterwegen om overtollig water te doen afvloeien houden dit gebied lang in zijn greep. Maar ook een strijd om de macht vindt hier plaats. Dit laatste vond hier plaats op 10 juni 1417 tussen de Schieringer Sikke Sjaardema uit Franeker en Fokko Ukena, die aangestuurd werd door Keno ten Broeke (uit Ostfriesland). De strijd tegen het water om het te overwinnen gaat iets langer duren. De bewoners van Langewold en Vredewold moesten deze strijd zelf voeren. De dichtgeslibde Oude Riet was door de inklinkende omgeving verworden tot een natuurlijke dijk, dat het waterafvoer verstoorde. Eerst probeerden de Oostvredewolders van het water af te komen door een zigzag-lopende sloot op de grens van Zuidhorn en Oldekerk dwars door deze natuurlijk kleidijk te graven. Deze Katershals, waarvan de benedenloop nog steeds zo heet, liep van Emanuatil naar Oxwerd, om daar te kunnen spuien middels het Sloterzijl. Later werd het laatste gedeelte vervangen door een gegraven Niezijlsterdiep dat tot Niezijl liep. De tevens nieuwe Kommersijlsterdiep moest vanaf dat moment voor de afvoer zorgen. Om dichtslibbing te voorkomen werd ook het water van het westelijk deel naar Niezijl geleid door de Wolddiep en Hoerediep (slijkdiep). Het oude dijkje door Oxwerd van Noordhorn naar het westen werd dus het toneel van de sluisjes, naast Sloterzijl werd dit ook Oxwerderzijl, Vredewolderzijl en Midwolderzijl genoemd. Deze is verdwenen. Even verderop - zo'n 125 meter westwaarts lag de Niekerksterzijl voor het water uit Langewold. Na 1435 ging West-Vredewold de Bomsterzijl aanleggen bij Niezijl. Na een aantal tussenstappen waarin weer veel werd gegraven, kwam er uiteindelijk naast de Bomsterzijl het Nijesloterzijl te liggen (ter vervanging van de Sloterzijl), zodat al het water bij Niezijl werd afgevoerd 1.

    Wanneer we op een van de oprijlanen van de boerderijen langs de N355 even stoppen om dit terrein van Okswerd vast te leggen zien we in de verte de werkzaamheden bij de nieuwe spoorbrug over het Van Starkenborghkanaal bij Zuidhorn, die 8-7-2017 rond 12:00 is geplaatst 2.

    Omdat wij richting het noorden willen, verlaten wij de N355 bij Balmahuizen. Hier komen we de Oude Riet tegen, niet meer dat een flinke sloot, maar wel fraai meanderend.

    noten:

    1.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 61-68;
    Groninger Archieven - Historie: Tussen Aduard en Grijpskerk 2 De Pompelanden en Ypegat, Alles naar Niezijl;

    2.
    Bouwwebcam - Zuidhorn nieuwe spoorbrug;

    internetraadpleging: 11-10-2017



    Okswerd


    Oude Riet, Okswerd


    Oude Riet, Okswerd


          Balmahuizen
    Het gehucht Balmahuizen of Ballemahuizen bestaat slechts uit een handjevol boerderijen. De bewoners van middelste boerderij van de drie noordelijkste is de naamgever sinds de zestiende eeuw. Hier woonde het geslacht Ballema. Daarvoor heette het gehucht Sickemahuessen, het Sickemahuis, de bewoners van de westelijk gelegen boerderij van dezelfde drie. In een verdrag van 7 april 1366 stellen de bewoners van Humsterland, waaronder Yo en Harko Siccama, hun castra of steenhuizen open en ter beschikking aan de stad Groningen. Kortom oude bewoning was hier ook. Dat bewoning zelfs nog verder terug ging tonen opgravingen uit 1971 aan. Hierbij zijn bewoningsresten gevonden die teruggaan tot de Romeinse tijd. Hier komen we ook de Oude Dijk tegen. Dit was de dijk die in de dertiende eeuw werd aangelegd en de zuidgrens was van het eiland Humsterland . De middelste boerderij - toen nog in handen van Balma - had in 1910 een pas opnieuw aangelegde siertuin gekregen, dat was aangelegd door hovenier T.E. Weitering van de Zuidhornse kwekerij Hanckema. De siertuin in de Nieuwe Architectonische stijl was vooral beplant met taxus, buxus en roos. Aan de zijkant van de schuur vinden we nu enkele Mara-families - hoewel geen familie van onze hazen, ook wel Pampahaas of Patagonische haas genoemd 1.

    Omdat we vermoeden dat deze Oude Dijk niet geheel te berijden is met de auto, besluiten we nog even door te rijden.

    noten:

    1.
    Het Noorden in het midden : opstellen over de geschiedenis van de Noord-Nederlandse gewesten in Middeleeuwen en Nieuwe Tijd / D.E.H. de Boer, R.I.A. Nip, R.W.M. van Schaïk (redactie). - Groninger historische reeks, 17. - Assen : Van Gorcum, 1998. - ISBN 90-232-3383-2. - p. 36;
    Wikipedia Balmahuizen;
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 299-300, [306];
    Het boerenerf in Groningen, 1800-2000 / Tineke Scholtens. - Groninger historische reeks, 28. - Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2004. - ISBN 90-232-4089-8. - p. 73, 238-240;
    Met dank aan Cynthia van Gent voor het herkennen van de Mara;
    Tuinadvies Pampahaas of Patagonische haas: Mara's in de tuin;

    internetraadpleging: 12-10-2017



    Oude Dijk, Balmahuizen


    Mara's, Balmahuizen


          Heereburen
    We merken op dat het landschap duidelijk veranderd is. We hebben de rechte stroken afgraven veengronden achter ons gelaten. Hier vinden we veelvormige stukken grond, waarvan er niet een hetzelfde is. Voordat we door Frytum komen, slaan we linksaf en rijden door Heereburen, dat ook geschreven wordt als Hereboeren en Heerburen. Net als Balmahuizen is deze naam afkomstig van het belangrijkste geslacht, die met stemrecht, in dit geval het geslacht Herema, dat woonde op de Herema-sate.
    We komen onderweg een aantal heerden tegen, zoals Gaukemaheerd, Poppemaheerd en Almaheerd. Een aantal heerden liggen op een huiswierde. De huiswierde van de Poppemaheerd ligt op de hoogste. Deze ligt op 2,73 meter NAP 1.
    Aan het einde van de rij boerderijen komen we de ander kant van de Oude Dijk tegen.

    noten:

    1.
    Wikipedia Heereburen;
    Friesch Woordenboek (Lexicon frisicum) / Waling Dijkstra, F. Buitenrust Hettema (bewerking); Lijst van Friesche eigennamen / Johan Winkler (bewerking). - Leeuwarden : Meijer & Schaafsma, 1898. - p. 150;

    internetraadpleging: 13-10-2017



    Gaukemaheerd, Heereburen


    Oude Dijk, Heereburen


          Pama
    Bij het Niehoofsterdiep komen we in het woongebied van de oorspronkelijk uit Grijpskerk afkomstige geslacht Pama, Pauwama of Pauwinga. Pama is een samentrekking van Pawama, opvolger van Pawa 1.
    Bij de nieuwe brug over het Niehoofsterdiep - die hier sinds 2013 ligt - genieten we even van het meanderende water. De brug is gebouwd in opdracht van het Waterschap Noorderzijlvest door het aannemersbedrijf Knol Akkrum. Opvallend hierbij is, dat het gebouwd is onder voorwaarde van social return, waarbij 5% van de opdrachtwaarde geïnvesteerd moet worden in werkzoekenden. Noorderzijlvest is het eerste waterschap dat dit als aanbestedingseis opnam in het traject 2.
    De families die zich hier aan de oevers hebben gevestigd, hebben een schitterende idyllische plek voor zichzelf gecreëerd.

    noten:

    1.
    Wikipedia Pama (Groningen);

    2.
    Welkom in Zuidhorn - Nieuws, 6-11-2012 Brug over Niehoofsterdiep blijft voorlopig gestremd;
    Combined Business Power (CBP), 6-11-2012 “Social return” als aanbestedingscriterium;

    internetraadpleging: 13-10-2017



    Niehoofsterdiep (stroomopwaarts), Pama


    Niehoofsterdiep (stroomafwaarts), Pama


          Kommerzijl
    De Pamaweg brengt ons naar Kommerzijl. Pas wanneer de weg gaat stijgen realiseren we ons dat Kommerzijl waarschijnlijk nog authentiek zal zijn, in de zin dat hier het overtollige water ooit in het Reitdiep werd gespuid. Kommerzijl valt wat dat betreft dan ook weer net buiten Humsterland en hoort bij het 'nieuwe' land, dat ontstond door deze verbindingsdijk tussen Humsterland en het al eerder gevormde Ruigewaard. Deze zijl verving de eerdergenoemde Bomsterzijl en Nijezijl of Niezijl. Het is gebouwd met van materialen van het afgebroken klooster van Aduard. De Staten van Stad en Lande hadden hiervoor op 17 december 1595 toestemming gegeven. Dit betreft echter de eerste zijl dat hier gebouwd werd.

    In de Atlas Ortelius (1571-1584) vinden we een kaart van Frisia uit 1579 waarop zowel het Nienoort in het veengebied beschreven is, alsook de Nie Oort Soutketen.
    bron: KB Atlas Ortelius
    De oorsprong van dit dijkdorp begint echter met Wigbold van Ewsum, de bewoner van de borg Nienoord, zoon van Wigbolt van Ewsum, borgheer van Middelstum. Hij was in 1569 op reis geweest en wist drie heren uit Keulen te verleiden om deel te nemen in zijn plannen. Dit zou onder andere in 1573 leiden, toen zij op bezoek kwamen, tot oprichting van een zoutwinningsbedrijf. Er zouden twintig zoutpannen worden gecreëerd hier aan de monding van het Riet. Tweemaal daags zou het zoute water na droging een laagje zout achter laten. Het vervoer kon plaatsvinden over de bestaande waterweg naar het Leekstermeer. Het bedrijf ging de Opslagh heten, al noemden de Keulse heren het Nordsalzburg. Ook de schans - die Van Ewsum hier liet bouwen ter bescherming van de zoutproductie ten tijde van de tachtigjarige oorlog dat net in deze periode begon - kreeg de naam De Opslach. De Staatsen kregen deze op 5 juli 1591 definitief in handen. Aan het eind van de eeuw was alles alweer in verval gekomen, mede door deze oorlog. Bij de molen van Kommerzijl zijn nog restanten van de schans teruggevonden. Het benodigde zout werd vervolgens voornamelijk uit Lüneburg geïmporteerd.
    Maar deze werkzaamheden leiden wel toch de eerste naam van het eerste sluisje en daarbij ontstane nederzetting: Opslachterzijl. Na de bouw van een tweede zijl, kreeg het de naam Kommerzijl. Gedacht werd dat de bouw of de zorg daarna van de tweede sluis een kommer en kwel was. Meer voor de hand ligt dat er een kom, een haventje bij het sluisje lag 1.

    Wanneer we bovenop de vaste brug staan, kijken we uit op een spiksplinternieuwe kade. We rijden even door om de wagen te parkeren en gaan een kijkje nemen. Langs de kant van de weg komen we eerst nog een fraai vormgegeven spanningshuisje tegen met de naam Kommerzijl.
    In 2013 zijn er wensen kenbaar gemaakt om het vaarverkeer van Electra naar het van Starkenborghkanaal aantrekkelijker te maken. Er zou hier in het dorp water en elektra moeten komen, waarop de passanten kunnen aansluiten. De leidingen lagen er immers al. De kades en de sluis van dit rond 1900 gebouwde sluiscomplex, dat diende als waterdoorlaat, keersluis en waterkering, zouden hersteld moeten worden. Wanneer we over de vernieuwde kade wandelen melden de bewoners op onze vragen dat het nu net enkele maanden gereed is. Ze hebben dan wel enkele jaren in de troep gezeten. Maar het ligt er nu weer prima bij. Op de sluiswachterswoning uit 1902 staat nog Waterschap Westerkwartier geschreven 2.
    Tegenwoordig valt het onder het Waterschap Noorderzijlvest".
    Nu alles er weer spik en span bij ligt kunnen schippers weer prima aan weerskanten van het Kommerzijlsterdiep aanmeren.
    Om te kijken wat er zoal te beleven is, maken we aan weerskanten een klein rondje door de buurt. Aan de Dorpstraat vinden we op een rijtje het dorpshuis De Soltketen , waar af en toe het een en ander georganiseerd wordt. Daarnaast vinden we Bakkerij Smit, die met een ontbijtservice de wakker wordende vakantiegangers aan de kade kan verblijden met een vers en nog warm ontbijtje. Met een terrasje erbij zouden nu voorbijrijdende tot stoppen verleid kunnen worden. Hiernaast treffen we Café "De Driesprong" met terras aan. Theoretisch voldoende om voor lange tijd per dag iets te bieden aan de voorbijkomende toerist.
    Nadat we weer op de hoek van de Dorpsstraat met Ooster Waarddijk bij de auto zijn aangekomen, rijden we verder deze dijk op. Al vlot rijden we langs de boerderij met de prachtige en aansprekende naam Grovestins. Dit rijksmonument (18793) is een boerderij van het Oldambster type. De vernoeming van een voorganger van de heerd stamt uit de tijd dat het koppel Edzart van Grovestins en Tyets van Unema het hadden geërfd van haar moeder Teth Wybesma. (Zij was getrouwd met Jancke Unema van Blija). Hun kinderen verkochten het alweer in 1573 aan de al hierboven verhaalde Wigbolt van Ewsum . De huidige boerderij van waarschijnlijk 1859 heeft binnenin echter nog wel delen van de voorganger. Muurdelen en de eiken gebinten stammen nog uit de zestiende eeuw, dat toen waarschijnlijk een kop-hals-romp-model betrof en daarvoor zelfs als een stins of steenhuis is begonnen 3.
    We rijden vervolgens snel verder naar Hoekje.

    noten:

    1.
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 228-229;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 106-107, 110;
    De Kommerzijl / Peter Arendz;
    Wikipedia Kommerzijl;

    2.
    "tussen Knoal en Deip" : Kansen voor vaarrecreatie in het Noordelijke Westerkwartier (en aanpalende regio's / Frits Schuitemaker. - Rikkerda B&A iov Gemeente Zuidhorn / provincie groningen, 2013;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 229;

    3.
    "Grovestins" Het gebouw Grovestins;
    Wikipedia Ruigewaard;

    internetraadpleging: 24-10-2017



    spanningshuisje Kommerzijl, Kommerzijl


    brug en sluiswachtershuisje, Kommerzijl


    kadedeel, Kommerzijl


    'buitendijks', Kommerzijl


    'buitendijks', Kommerzijl


    hele kade, Kommerzijl


    dorpshuis, Kommerzijl


    Dorpsstraatpleintje, Kommerzijl


    Grovestins, Kommerzijl


          Hoekje
    Om bij het Hoekje te komen rijden we over de Ooster Waarddijk, waarna deze oude zeedijk uit 1425 overgaat in de Wester Waarddijk. Ten zuiden van deze laatste dijk is voor de scheepvaart rond 1800 een waterloop gegraven met een breedte van 3,70 meter. Het is een vervolg op de van oorsprong kweldergeul de Noorderried of Noorder Rijt. Het gegraven gedeelte loopt van hier tot Munnekezijl. De huidige overgebleven restanten van water en dijk worden nu zoveel mogelijk beschermd.
    Aan het begin van de Wester Waarddijk richting Munnekezijl vinden we de reden van ons bezoekje aan Hoekje. Hier staat over het water een steentil, een gemetselde bakstenen boogbruggetje met ijzeren leuningen. Op de sluitstenen van de brug waren voorheen de maker en het bouwjaar te lezen. KJdW en 1802. De maker (opdrachtgever) Klaas Jans de Waard (16 November 1756 - De Waard (gemeente Grijpskerk), 11 Maart 1819) was tijdens die periode eigenaar van de naastgelegen boerderij Aykemaheerd. Zijn ouders Jan Jacobs en Sjoukjen Claassen huwden te Westerwaard - waarvan akte 26-11-1755. De landbouwer Klaas Jans de Waard bezat zelf boeken, was lid van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen van het departement Stad en Lande en tevens Nutsvoorzitter departement Visvliet, Schout van Gemeente Grijpskerk en Lid raad van het arrondissement Groningen.




    Noodlottig moest aldus
    de beste burger sneven
    In't midden zijns bedrijfs
    En van zijn werkzaam leven
    Ten dienste van den staat
    Tot nut dez. Maatschappij
    Wie is 't die hem geen traan
    Op deze grafzerk wij?
    WP.t.Z.
    “Bijna verlopen was mijn levensschreed,
    Als'k uit dit dorp naar huis toe reed.
    'k Had mijnen weg ruim half verkort,
    "Doen" ik van 't paard ter neder stort.
    Van hulp en bijstand gansch ontbloot,
    Kwam 'k schielijk onverwacht ten dood.
    Daar God mijn ziel heel spoedig nam,
    Zelfs eer ik in mijn woning kwam.
    Nu leid alhier mijn vleesch en been,
    Begraven onder dezen steen.
    Noodlottig moest aldus
    de beste burger sneven,
    Te midden zijns bedrijfs
    en van zijn werkzaam leven.
    Hij leefde voor den Staat
    tot nut der maatschappij.
    Wie is het, die geen traan
    op dees grafzerk wij.
    Klaas Jans de Waard, Lid der vergadering van hunne Edele Groot Achtbare Staten der Provincie Groningen en Schout der gemeente Grijpskerk. Door een val van zijn paard in den dood gestort
    den 11. Maart 1819.”
    Honderd jaar naar zijn dood, in 1919, liet de familie een nieuw gedenkteken op zijn graf op het kerkhof van Grijpskerk plaatsen. Ook hierop werd het vers van dominee Jan Ernst Winter van de oude zerk aangebracht.
    Er zou echter een ietsjes andere tekst gestaan hebben op de oude zerk.
    Na zijn dood liet hij vele gronden en boerderijen na, met een waarde van ƒ 260.000, voor die tijd een aanzienlijk vermogen 1.
    Wanneer het Hoekje rond 1850 een kruispunt krijgt door een toevoeging van de weg naar de noordelijk gelegen Nieuwe Ruigezandsterpolder en naar het zuidelijk gelegen Grijpskerk, wordt het Hoekje - dat voorheen altijd bekendstond als De Waarden - nu opeens Quatre Bras (kruispunt) genoemd. Deze naam had de herberg ook, evenals een transformatorhuisje. Rond de eeuwwisseling lijkt het erop dat het nog tamelijk door elkaar gebruikt wordt, wanneer echtelieden uit De Waarden in 1897 een dankadvertentie plaatsen ten behoeve van onder andere de ingezetenen van Quatrebras. De gemeente Grijpskerk hanteert in 1923 Quatre Bras wanneer er een elektrische lantaarn geplaatst gaat worden 2.

    noten:

    1.
    Stichting Kluften en Waarden Het Piepke;
    Wikipedia 't Hoekje (Zuidhorn), Piepke, Bestand: Grafgedicht burgemeester de Waard Grijpskerk.jpg;
    AlleGroningers Jan Jacobs, Klaas Jans de Waard, Klaas Jans de Waard;
    Boer en heer : 'de Groninger boer' 1760-1960 / IJnte Botke. - Groninger historische reeks, 23. - Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2002. - ISBN 90-232-3826-5. - p. 117, 126, 141-142, 503-504;
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 40;

    2.
    Delpher: Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 27-11-1964. - Tips voor trips Grensrit (1): van Zoutkamp tot Allardsoog, Nieuwsblad van het Noorden, 05-12-1897 welgemeenden dank, Nieuwsblad van het Noorden, 27-06-1923 Gemeenteraden;
    Wikipedia 't Hoekje (Zuidhorn);
    Wikisage Klaas Jans de Waard;

    internetraadpleging: 25 - 26-10-2017



    Het Piepke, Hoekje


          Lauwerzijl

    Lauwers (stroomafwaarts), Lauwerzijl


    Lauwers (stroomopwaarts), Lauwerzijl

    Tijd om snel door te rijden, waarmee we bijna de verkeerde kant oprijden door Lauwerzijl in te gaan. We keren snel om en stoppen even bij de brug om de boerderij La Vicke met gevelsteen Wed. P.E. Kruisinga - 1891 en apart zomerverblijf en de Lauwers, dat hier Munnekezijlsterried heet, vast te leggen. Pieter Ennes Kruisinga (Grijpskerk, 27-3-1825 - Grijpskerk, 28-2-1886) huwt in 1849 met Grietje Jacobus Poll (Niezijl (gemeente Grijpskerk), 22-7-1825 - Grijpskerk, 7-11-1891).
    Het dorp bestaat nog maar kort. De Nieuwe Ruigezandsterpolder ontstond na de afsluiting van het Reitdiep in 1877 en de polder was bedijkt. In 1879 vestigde zich als eerste een voerman die ook een winkeltje en café had 1.

    noten:

    1.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 770 ;
    AlleGroningers Pieter Ennes Kruisinga;
    Parenteel van Arend Arends 3. Grietje Jacobus Poll;
    Wikipedia Nieuwe Ruigezandsterpolder;

    internetraadpleging: 26-10-2017



    La Vicke, Lauwerzijl


          Ruigezand
    We nemen vervolgens de weg - de Teenstraweg - door het Ruigezand. Dit voormalig kweldergebied was namelijk begroeid met riet en biezen, vandaar het woord ruig in de naam. De eer voor de ontwikkeling van dit gebied is voor de broers Teenstra, Douwe (27 jr) en Aedsge (19 jr), die hier plannen maakten voor bedijking en dit ook ten uitvoering brachten . Vader van beide zoons, Marten had het Ruigezand in 1793 van Willem Jans Krijthe gekocht. Het Ruigezand was namelijk al lange tijd vruchtbare grond, maar was onbedijkt.
    Aedges begon in 1796 met de bouw de oostelijk gelegen schuren. Voor het woonhuis had hij nog onvoldoende middelen. Ten westen hiervan bouwde zijn oudere broer Douwe in 1798 zijn Teenstraheerd op een dubbel omgracht terrein dat beplant werd met boomsingels. In 1803 werd bij Aedsge ook het dwarshuis met een afgewolfd zadeldak gebouwd, zodat ze woonhuizen naar elkaar gericht waren en 'slechts' 400 meter van elkaar verwijderd waren. Tegenwoordig heet oostelijk gelegen boerderij (de Oostersche plaats) Teenstraheerd (31398). Hierin is Zakkennaaimachines Meindertsma gevestigd. De westelijk gelegen boerderij (de Westersche plaats) wordt Ruigezand genoemd, vanwege de ligging bij de weg De Ruigezand (31399) 1.
    We rijden dus richting de schuren van de Westersche plaats. Helaas voor de foto staan de bomen in vol blad, zodat we de panden nauwelijks kunnen zien. We zijn er dan ook zo weer voorbij, zodat we bij een plek uitkomen waar we ruim zes jaar geleden aan deze ontdekkingstocht begonnen , weliswaar nog volledig onwetend dat dit zou uitmonden in een ontdekkingstocht.

    noten:

    1.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 782;
    Wikipedia Ruigezand;

    internetraadpleging: 27-10-2017



    Ruigezand van Douwe Teenstra, Ruigezand


    Teenstraheerd van Aedsge Teenstra, Ruigezand


          Electra
    Omdat we nu weer in Electra komen en de vorige keer het belangrijkste onderdeel niet op de foto hebben vastgelegd, rijden we een eindje verder, zodat we vanaf de dijk zicht krijgen op het gemaal De Waterwolf (516319). Het gemaal, dat in 1920 gereedkwam en zoals te raden is, voorzien was van een elektrische drijfkracht, was samen met het gemaal van Lemmer, het grootste van Europa. De pompen zijn afkomstig uit de Hengelose machinefabriek van Gebroeders Stork en Co.
    Electra is in 1913 als boezemwaterschap opgericht met het doel om het waterpeil op gewenste niveau te houden voor een groot deel van de provincie en de kop van Drenthe. Het Electra stroomgebied omvat het grootste deel van het beheergebied van het huidige Waterschap Noorderzijlvest 1.
    En nu we toch op de Hoge Dijk staan krijgen we een mooi beeld van het meanderende Reitdiep. In de verte zien we de Ludgeruskerk 2, waarover later meer, van Oldehove.
    Gezien het tijdstip en de wens om het Museum Wierdenland te bezoeken, rijden we nu zonder te stoppen, te blikken of te blozen door naar Ezinge. Lammerburen - de plek waar ooit de wierde Jelamer lag, behorend bij het eiland Humsterland, voordat het werd afgestaan aan de zee 3, Aalsum - een eeuwenoude wierde dat langdurig bewoond werd door de familie Hayema van bijna 3½ meter, waarvan slechts een kwart over is 4, Kenwerd - door de meervoudige toppen een mooi voorbeeld van de laatste fase van de huisterpen 5, Oldehove en Saaksum - een gaaf wierdedorp met beschermd dorpsgezicht 6 hopen we een andere keer te bezoeken.

    noten:

    1.
    Waterschap Noorderzijlvest Gemaal De Waterwolf, Beheergebied;
    Wikipedia Electra (plaats), Ludgeruskerk (Oldehove);

    2.
    Wikipedia Ludgeruskerk (Oldehove);

    3.
    Wikipedia Lammerburen;

    4.
    Wikipedia Aalsum (Groningen);

    5.
    Wikipedia Kenwerd;

    6.
    Wikipedia Saaksum;

    internetraadpleging: 27-10-2017



    De Waterwolf, Electra


    Reitdiep, Electra


    Oldehove's Ludgeruskerk, Electra


          Ezinge
    De Van Swinderenweg langs het Oldehoofsche Kanaal - dat tussen 1825-1826 werd gegraven 1 - brengt ons naar Ezinge.
    Voordat we erg in hebben glijdt het overbekende beeld van wierde met kerk en toren aan ons voorbij. Drukte op de weg verhindert ons om te stoppen op de P-plek, zodat we genoodzaakt zijn om door te rijden tot we keermogelijkheid krijgen. Door een keer terug te rijden en vooraf te kijken waar we even kunnen stoppen zonder het overige verkeer te hinderen, keren we weer bij de eerstvolgende mogelijkheid. En zo rijden we nogmaals naar Ezinge, stoppen we even op de juiste aanwezige P-plek om de gewilde foto te kunnen maken.
    Even later bereiken we het Museum Wierdenland, dat al enige jaren op het verlanglijstje stond vanwege het literatuuronderzoek Ontdekking van de Vrije Friezen, waar we vanzelfsprekend het ontstaan van dit leefgebied tegenkomen .
    We kunnen hier de wagen aan de zijkant van het museum parkeren. Als we dit hadden geweten, hadden we dus ook een stukje terug kunnen wandelen om de gewilde foto te maken.
    Van Gewest tot Gewest - Vaart in de Beelden. Film over Jon Gardella.
    Cunera van Selm bij beeldhouwer en tekenaar Jon Gardella uit Garnwerd. Ook over het kunstwerk Middag-Humsterland.
    Nu besteden we de nodige aandacht aan het beeld Middag-Humsterland van beeldhouwer, tekenaar, schilder, decorontwerper, dichter Jon Gardella (Cooperstown, New York, 1948) dat hier in 2010 werd geplaatst, dat de wierdengeschiedenis langs het Reitdiep verhaald. "Dit kunstwerk in de vorm van een knotwilg verbeeldt tal van elementen en verhalen uit het wierdenlandschap, zoals de botten van het paardengraf, het beeldje van de Romeinse god Jupiter uit de wierde van Ezinge, de nabijgelegen Aduarderzijlen, en een silhouet van het wierdendorpje Niehove," aldus het museum 2. Naast de belangrijkste opgravingen - zoals hierboven verwoordt - zien we ook de fraaie aardewerken masker (Middelstum, Boerdamsterweg). Daarnaast zijn er hedendaagse objecten als een tractor (trekker) en fiets te vinden. Ook zijn Luchtspektakel van weleer, waarin de beweging van paarden tot uiting komen, opgenomen. Kortom, een fraai beeld waarin de beweging en deining van het water in het landschap is vastgelegd, waarin van alles verstopt zit.
    We komen op een dusdanig tijdstip aan, dat we eigenlijk eerst iets willen eten voordat we daadwerkelijk het museum gaan bekijken.
    Bewerkte - niet wetenschappelijk - afbeelding van de in Middelstum (Boerdamsterweg) opgegraven aardewerken masker van 16 cm. In zijn proefschrift Die einheimische Keramik der nördlichen Niederlande, 600 v.Chr bis 300 n. Chr. : Teil III: Mittel-Groningen uit 1996 maakt Ernst Taayke op p. 44-45 kenbaar nog een stukje van deze masker tussen alle opgravingsstukken te hebben gevonden, doelend op het stuk boven de wenkbrauw. Hierdoor wordt meteen duidelijk dat er aan de zijkant twee gaatjes zaten (en logischerwijs natuurlijk aan de andere zijde ook), zodat het gedragen kon worden.

    Het aanwezige personeel staat op het punt van onze komst in de wisseling van de wacht, zodat we deels door de verlatende en deels door het aantredende medewerkers worden geholpen. Ruimte voor een late lunch is er genoeg. En wat betreft het eten hebben we nog mazzel. Er zijn nog een aantal huisgemaakte quiches van een der medewerker. Deze en de gebruikelijke cappuccino's worden voor ons gereed gemaakt, waarna wij er smakelijk van genieten. Enige tijd later gaan we met volle overgave en energie ons overgeven aan een bezoek van het museum.
    Bij voorkeur wordt er begonnen met een film van het Archeologisch InformatiePunt dat hier ook onderdak heeft. De film vertelt het verhaal van de landschappen Middag en Humsterland, het oude wierdenlandschap dat sinds ongeveer 600 vOJ bewoond gebied is en tot nu is gebleven, waarmee het tot het oudste cultuurlandschappen in Noordwest-Europa behoort.
    Aangezien er net een groepje de film aan het bekijken is, kunnen we tijdens het wachten op een nieuwe start de schilderijen van een huidige tijdelijke tentoonstelling bekijken. Er mogen echter geen foto's gemaakt worden, zodat het voor ons ook geen zin heeft om er iets over te vertellen.
    De film blijkt een aanrader - ondanks dat we er al veel over weten, is het fijn om het even kort samengevat in hapklare brokken voorgeschoteld te krijgen.

    A.E. van Giffen
    De hoofdrol in dit museum is museum is weggelegd voor A.E. van Giffen. Deze archeoloog Albert Egges had de leiding over de belangrijkste structurele afgraving van een groot taartpunt van deze wierde van Ezinge.
    Albert Egges van Giffen (Nordhorn, 14-3-1884 - Zwolle, 31-5-1973 3), roepnaam Ab, was een domineeszoon. Zijn vader was tijdens de periode van Ab's geboorte geroepen in Nordhorn. Ab ging in Groningen biologie studeren, waar hij kennis maakte met natuurwetenschappelijke onderzoeksmethoden. Bij de commerciële afgraving van de vruchtbare gronden van de wierde Dorkwerd ten behoeve van de arme afgegraven veengronden kreeg hij in 1908 een bijbaan om wetenschappelijk toezicht te houden. Hij rolde vanaf dat moment van de ene naar de andere positie. Door zijn inzet en overtuigingskracht wist hij eind 1908 diverse fondsen te werven. Hierdoor kon hij de onderzoeken van meerdere wierden tegelijkertijd gaan bijhouden.
    Hiervoor nam hij motorrijlessen en was hij - mede door de fondsen - in staat om een motorfiets (door hem vaak 'stoomfiets' genoemd) aan te schaffen. Hierdoor was hij in staat om de diverse commercieel af te graven wierden te bezoeken en de wierdengravers te overtuigen om hem de vondsten af te staan met zoveel mogelijk informatie over de vindplaats. Na zijn eigen schrijven stond hij zo in contact met zeventig wierden. Doordat hij met weinig slaap toe kon, was het voor hem mogelijk om diverse posities tegelijkertijd uit te voeren. Passie voor het vak van conservator, wetenschapper, archeoloog hielpen hem hierbij natuurlijk ook.
    Door zijn stoomfiets was hij in staat contacten op bouwen in het hele Friese gebied. Van Zeeland , waar hij de vliedbergen onderzocht, tot aan Hallingen in Nordfriesland . In Groningen promoveerde hij op 20 juni 1913 cum laude af met Die Fauna der Wurten (Leiden : E.J. Brill, 1913). Met de financiële ondersteuning van Jan Evert Scholten - zoon en opvolger van Willem Albert Scholten, die een imperium had opgebouwd in de aardappelmeel- en strokartonindustrie - was Van Giffen in staat om op 1 mei 1916 de Vereniging voor Terpenonderzoek op te richten.
    Dit resulteerde in een eerste gelaagde afgraving van een commerciële wierdeafgraving van de wierde De Wierhuizen bij Appingedam.

    In 1920 doopte hij zijn eigen instituut - die hij aan de Rijksuniversiteit van Groningen mocht gaan voeren - de Biologisch-Archeologisch Instituut.
    Het belang van het verkrijgen van fondsen had hij al snel door. Hij wist met publiciteit, publiceren en het organiseren van excursies de commerciële wierdegravers zover te krijgen dat zij en anderen hem ondersteunden met financiën en mogelijkheden.
    Tussen 1923 en 1934 deed hij hier in Ezinge zijn langdurigste opgraving, waarmee hij twee jaar later - in 1936 - met zijn wetenschappelijk artikel in Germania - Der Warf in Ezinge, Provinz Groningen, Holland, und seine westgermanischen Hauser. Germania 20, pp. 40-47 - opzien baarde en zijn naam voor altijd vestigde. Een van zijn kwaliteiten was, dat hij zich goed kon inleven in de verschillende periodes en situaties en dit voor zowel leek als wetenschapper duidelijk kon maken.
    In 1930 werd hij lector en in 1939 hoogleraar in de Prehistorie en Germaanse Archeologie. Een jaar later aangevuld met het hoogleraarschap aan de Universiteit van Amsterdam, waar hij elf jaar later - in 1951 - ook een eigen instituut kreeg. Belangrijk is zijn inzet geweest voor verkrijgen van een laboratorium bij de Rijksuniversiteit Groningen voor het uitvoeren van C-14 dateringen. Ook de combinatie van verschillende vakgebieden zoals geologie en stuifmeelonderzoek met zijn archeologisch onderzoek, heeft de wetenschap verder gebracht.
    Een punt van kritiek over de opgravingsmethode wordt zichtbaar, wanneer we warboel van alle houten palen en vlechtwerk aanschouwen. Er is tijdens het afgraven geen rekening gehouden met het natuurlijk groeiproces van de wierde. Deze is bolvormig. De wierde wordt horizontaal afgegraven, wat tot gevolg heeft dat er verschillende tijden over de gehele lengte tevoorschijn komen 4.
    Ook elders in het land kwamen we Van Giffen al tegen, zoals bijvoorbeeld in Westfriesland .
    In Ezinge werd onder andere een middeleeuwse leren schoen aangetroffen.
    Het Museum Wierdenland heeft van het Noordelijk Archeologische Depot Nuis twee wielen in bruikleen. In het oudste opgegraven huis van Ezinge kwam het schijfwiel tevoorschijn. Deze komt uit de vijfde eeuw vOJ en zijn samengesteld uit meerdere plankdelen. De karren werden veelal gebruikt in het boerenbedrijf en werden voortgetrokken door ossen. Een half millennium later hadden de wagens, die getrokken werden door paarden, spaakwielen.

    Na afloop nemen we nog even een kijkje in de winkel, waarin vele interessante titels liggen. We nemen een aantal aansprekende mee. Na nogmaals een drankje gedronken te hebben, verlaten we het pand en lopen nog even door het dorp in miezerige omstandigheden. We willen namelijk de afgraving natuurlijk ook van dichtbij beleven.
    Via het bruggetje over het Oldehoofsche Kanaal bereiken we de wierde. Hier komen we al vlot een soort van borstbeeld met wijdse armen tegen van Natasja Bennink (28-7-1974), die hier in het voormalige gemeentehuis van Ezinge (en dus ook het Wierdenmuseum), in het oude secretariaat haar atelier heeft. De naastgelegen kluis wordt nu gebruikt voor de opslag van de benodigde materialen om het atelier zo leeg mogelijk te houden. Het beeld uit 2005 heeft de titel Het beroofde land. Wil het de verontwaardiging van gedachte van "kijk me hier met lege handen staan, en wat nu?" uitbeelden? 5.

    In dezelfde straat staat ook een schuur met een fraai dakkapelpan en windvaan.
    Op het hoogste punt vinden we de dertiende-eeuwse toren. Het bevat een luidklok uit 1360. Deze is echter afkomstig uit Vorchten. Het werd na de WOII gekocht, ter vervanging van de eigen door de Duitsers in 1943 geroofde klok.
    Merkwaardig genoeg zit aan de toren niet de kerk vast, maar de kosterswoning uit 1886. De kerk in middeleeuwse romaanse bouwstijl - dat hiernaast staat - stamt uit begin dertiende eeuw. Het is 1959 gerestaureerd, waarbij men de oorspronkelijke buitenmuren aan de hand van bouwsporen heeft gereconstrueerd 6.
    Door het onderzoek van Van Giffen weten we nu dat de historie van Ezinge veel eerder begon. Men was zo'n 650 jaar vOJ begonnen om zich te vestigen op de ontzilte gebieden langs eveneens ontzilte en daarmee zoetwatergeulen en slenken van de Hunze dat hier toen in de buurt stroomde. De gebieden waren van zichzelf al vruchtbaar. Door het gft-afval en mest langs de randen van het gemeenschappelijke heem te verspreiden ontstond er vanzelf een wierde. Door deze randverspreiding werd de wierde niet alleen steeds hoger, maar dijde de wierde ook steeds verder uit. Om de zoveel tijd werd een laag greppelklei hierover heen gelegd om de glibberigheid van de gft en mest mengsel tegen te gaan. In Jutland en op de Deense eilanden komen ook van dit soort lange wallen van gft en mest voor. Deze wallen zijn nog eens duizend jaar eerder ontstaan. Ze worden daar Kjökkemöddinger genoemd.
    In Ezinge zijn er houtresten gevonden die dateren van rond 500 vOJ. Rond het begin van de jaartelling had de wierde inmiddels een hoogte van 2.10 meter bereikt, met een omvang van minder dan een hectare. Tweehonderd jaar later zat men op minder dan twee hectare. De wierde krijgt een uiteindelijke hoogte van 5,5 meter boven NAP en had een diameter van 450 meter. Uit het onderzoek van Van Giffen, dat met enkele sleuven tot vlakbij de kern van de wierde kwam, blijkt dat de bewoning op kwelderniveau is begonnen. Dit zou nu ongeveer 20 cm onder NAP betekenen. Deze constatering geldt slechts voor het onderzochte terrein. De gebouwde boerderijen en andere bouwwerken komen steeds te vervallen en de wierde wordt telkens ietsjes hoger. De bouwwerken komen telkens op ongeveer dezelfde plek terug, met daarnaast de bouw voor nieuwe generaties. Dit proces herhaald zich eeuw in eeuw uit. Binnen dit proces zijn versnellingen in het bouwproces waarneembaar evenals een radiale opbouw van de wierde, waarbij de bouwrichtingen in een cirkelwaaier zichtbaar wordt. Ook wordt het soms hogerop gezocht in verband met overstromingen of waterstijging 7.
    Ter ere van deze opgravingen is er aan de rand van de afgravingen naast de kerk in 1987 een monument gemaakt ter nagedachtenis aan A.E. van Giffen, bestaande uit drie plaquettes, die geïnspireerd zijn op tekeningen van Van Giffen zelf. Het is gemaakt door Simon Levy (1-9-1940) en Mary Matacin (Šibenik, 15 augustus 1952). Dit monument kwam uit de koker van de streekhistorische vereniging Middagherland, waar J.J. Delvigne (2-11-1943 - Ezinge, 21-7-2014) de voorzittershamer hanteerde. Donderdagmiddag 24 september vond de onthulling plaats door de commissaris der Koningin H.J.L Vonhoff, die zelf nog les van Van Giffen heeft gehad. Uiteraard waren Matacin, Levy en Delvigne hierbij aanwezig, zoals door de fotograaf Wolter Kobus is vastgelegd 8.
    Hiervandaan loopt een pad dat - wanneer het voldoende wordt afgedaald - goed zicht geeft op de huidige omvang en staat van de wierde.
    Na het rondje om de kerk lopen we nogmaals tussen de kerk en toren door. Wanneer we de toren zo beschouwen, lijkt het toch wel erg op een steenhuis of stins. Dat deze op de hoogste plek staat is naar mijn mening niet alleen vanwege gevaar voor menselijke strijd onderling. Het roept de gedachte op dat hierin ook de belangrijkste goederen van de mens bewaard worden. En dan gaat het, zoals in latere perioden vaak blijkt, om documenten in kisten. Meer voor de hand ligt tevens de verzekering op voedsel voor het komend seizoen, dus zaden. Deze dienen immers droog en donker bewaard te worden. Vaak wordt hiervoor een spieker bedacht, met de duiding dat dit tegen ongedierte is. Aangezien deze veelal van alle kanten kunnen komen aanvliegen of kruipen en klimmen, ligt het grootste gevaar, vocht, dus wateroverlast eerder voor de hand.
    Hoewel niet met zoveel woorden geschreven, komen we een eerste suggestie hiervan tegen in het onderzoek van Van Giffen. In de periode van 500 tot 400 vOJ wordt de oudste boerderij gevonden die binnen een omheining is geplaatst op een verhoogd groot platform, dat door rijen palen wordt gestut. "Deze constructie heeft er waarschijnlijk voor gediend om goederen en oogst bij overstromingen veilig op te slaan." Gedacht wordt dat het de bodem was voor een hooiberg. Koren zou zijn opgeslagen in een vrijstaand graanspieker 9.

    Via een ander straatje proberen we weer bij het museum uit te komen. Het Oldehoofsche Kanaal houdt ons echter tegen, maar geeft ons wel een mooi beeld op het museum. Middels een zijstraatje komen we echter alweer vlot op de hoofdstraat dat ons naar de brug over het kanaal brengt, zodat we de reis met de auto kunnen vervolgen.
    We rijden door het dorp naar het noorden en kruisen de percelen, waaraan nog duidelijk te zien is dat hier ooit de Middagter Riet heeft gelegen.

    noten:

    1.
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 114;
    Ezinge : IJkpunt in de archeologie / Piet Kooi, Kirsten van der Ploeg. - Groningen : Egbert Forsten, 2014. - ISBN 978-90-367-7403-1. - p. 9;

    2.
    Museum Wierdenland Beeld Middag-Humsterland;

    3.
    Stichting Dodenakker Giffen, Albert Egges van / Marten Mulder, Leon Bok;

    4.
    Middag-Humsterland : Op het spoor van een eeuwenoud wierdenlandschap / Jan Delvigne. - Archeologie in Groningen 4. - Bedum : Profiel Uitgeverij. - ISBN 978-90-5294-423-4. - p. 73;
    Van Giffen en het wierdenlandschap / Harm Tjalling Waterbolk (in: Professor Van Giffen en het geheim van de wierden / Egge Knol, Alexandra C. Bardet, Wietske Prummel. - Veendam/Groningen : Heveskes uitgevers / Groninger Museum, 2005. - ISBN 978-90-782140-1-4. - p. 14-15);
    Een ondernemende student: A.E. van Giffen / Egge Knol (in: Professor Van Giffen en het geheim van de wierden / Egge Knol, Alexandra C. Bardet, Wietske Prummel. - Veendam/Groningen : Heveskes uitgevers / Groninger Museum, 2005. - ISBN 978-90-782140-1-4. - p. 52, 55, 57, 62);
    Ezinge : IJkpunt in de archeologie / Piet Kooi, Kirsten van der Ploeg. - Groningen : Egbert Forsten, 2014. - ISBN 978-90-367-7403-1. - p. 30, 38;
    Honderd jaar Vereniging voor Terpenonderzoek / Egge Knol (in: Van Wierhuizen tot Achlum : Honderd jaar archeologisch onderzoek in terpen en wierden / Annet Nieuwhof (redactie). - Jaarverslagen van de Vereniging voor Terpenonderzoek 98. - Groningen : Vereniging voor Terpenonderzoek, 2016. - ISBN 978-90-811714-8-9. - p. 11);
    Bibliography of the published works of A.E. van Giffen / Mette Bierma (in: Palaeohistoria 15 (1973). - ISSN 0552-9344, p. 15-34)
    5.
    Wikipedia Natasja Bennink;
    Natasja Bennink CV;

    6.
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 114;
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 79;

    7.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 23;
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 78;
    De bijzondere houten voorwerpen uit de opgravingen in Ezinge / Jelte van der Laan (in: Van Wierhuizen tot Achlum : Honderd jaar archeologisch onderzoek in terpen en wierden / Annet Nieuwhof (redactie). - Jaarverslagen van de Vereniging voor Terpenonderzoek 98. - Groningen : Vereniging voor Terpenonderzoek, 2016. - ISBN 978-90-811714-8-9. - p. 153-154);
    Ezinge : IJkpunt in de archeologie / Piet Kooi, Kirsten van der Ploeg. - Groningen : Egbert Forsten, 2014. - ISBN 978-90-367-7403-1. - p. 14-15, 43-45, 46;

    8.
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 114;
    rkd Simon Levy, Meri Matacin of Mari Matacin;
    Wikipedia Meri Matacin;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 25-09-1987 Monument ter ere van woonheuvels;

    9.
    Ezinge : IJkpunt in de archeologie / Piet Kooi, Kirsten van der Ploeg. - Groningen : Egbert Forsten, 2014. - ISBN 978-90-367-7403-1. - p. 43;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 154;

    internetraadpleging: 28-10-2017



    wierde, Ezinge


    Museum Wierdenland, Ezinge


    Middag-Humsterland | 2010 | Jon Gardella, Ezinge


    A.E. van Giffen, Ezinge


    Ommelanden-munt, Ezinge


    leren schoen, Ezinge


    deel schijfwiel | 500 vOJ, Ezinge


    deel houten spaakwiel | begin OJ, Ezinge


    balie museum Wierdenland, Ezinge


    afgravingsfoto op muur restaurant, Ezinge


    Oldehoofsche Kanaal, Ezinge


    Het beroofde land | 2005 | Natasja Bennink, Ezinge


    schuur, Ezinge


    windvaan, Ezinge


    dakkapelpan, Ezinge


    toren, Ezinge


    plaquette ter ere van de opgravingen van Van Giffen | 1987 | Simon Levy - Mary Matacin, Ezinge


    kerk, Ezinge


    kerk, Ezinge


    wierde, Ezinge


    toren, Ezinge


    museum Wierdenland, Ezinge


          Allersma
    Het land dat we binnenrijden staat te boek als Polder Allersma. Dit is een vernoeming naar het eigenerfdengeslacht Allersma, dat daar - zoals we even verderop zien - sinds de vijftiende eeuw woonde en leefde. Sinds 2005 is de Allersmaborg in erfpacht bij de Rijksuniversiteit Groningen, zodat we het grotendeels van buiten kunnen aanschouwen. De borg is een in de loop van de tijd om- en uitgebouwd van boerderij tot 'borg'. Het heeft dan ook - ondanks zijn grachten - geen verdedigingswaarde. Het is een mooi voorbeeld van een mooi landhuis van een welgesteld geworden familie 1. Duurt Allersma was in 1489 zijlrechter van Aduarderzijl, dat hier op steenworp afstand ten oosten ligt. Er loopt dan ook een direct voetpad naar toe. In 1504 was Duurt rechter in Ezinge. De mannelijke lijn sterft al vlot uit, zodat de bezittingen via de vrouwelijke lijn voortgaan. Ene Anna Allersma huwt in 1544 met Renneko of Rinke Elama. Hij was aanhanger van de Staatsgezinde partij. Daardoor werden Anna met hun twee kinderen op bevel van de Spaanse en katholieke stadhouder Rennenberg in 1581 vijf weken gevangen gehouden. Zoon Sirp Elema erfde de Allersmaheerd. Zoon Duurt Elema (1618-1682) overleefde zijn kinderloze kinderen, waarmee ook dit geslacht in mannelijke lijn uitstierf. Een kleinzoon van een zus van Sirp, de raadsheer van de stad Groningen Reneke Busch kocht het van de andere erfgenamen. Hierop volgde een reeks overervingen in de dochters en zonenlijnen. Johanna Busch liet het na aan haar zoon Reneke Busch de Marees. Hij liet het na aan dochter Johanna. Zij aan Reneke de Marees van Swinderen, die in 1817 in de adelstand werd verheven. Zijn kleinzoon Reneke Meinard Adriaan erfde het vervolgens. Deze overleefde echter ook weer zijn kinderloos gebleven kinderen, zodat het verkocht werd aan de notaris J.W. Bolt. Vervolgens kwam het na de WOII in handen van de gemeente Ezinge 2.

    In een bosachtig oase doemt tussen de zwarte grachten de borg op, wanneer we over de oprijlaan wandelen. Naast de borg vallen meteen de ophaalbrug en het duiventil op. Aan het einde van het pad vinden we een houten 'strandkorf' met uitzicht over de velden. Na een vermoeiende dag is het waarschijnlijk met een drankje bij de hand een fijne verstrooiing geweest.

    noten:

    1.
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 115;
    Middag-Humsterland : Op het spoor van een eeuwenoud wierdenlandschap / Jan Delvigne. - Archeologie in Groningen 4. - Bedum : Profiel Uitgeverij. - ISBN 978-90-5294-423-4. - p. 58;

    2.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. [99]-102;



    Allersmaborg, Allersma


    Allersmaborg, Allersma


    zitje Allersmaborg, Allersma


    uitzicht zitje Allersmaborg, Allersma


          Aduarderzijl
    We vervolgen de route over de Middagsterweg in plaats van het voetpad tussen de Allersmaborg en het Aduarderzijl. Enkele momenten later rijden we alweer parallel aan dit voetpad. Zodra we de mogelijkheid krijgen nemen we even een kijkje. Het bosje ontneemt het zicht op het Aduarderzijl. Wel ontwaren we in noordelijke richting de Schaphalsterzijl van het Winsumerdiep.
    Wanneer we weer een stukje doorrijden tot over de sluizen, kunnen we daar meteen de wagen parkeren om dit sluiscomplex te bekijken.
    Ook hier hoeft het waterpeil sinds de afsluiting van het Reitdiep bij Zoutkamp en later de Lauwerszee niet meer geregeld te worden met sluizen.
    Om de wateroverlast en afwateringsproblemen - mede veroorzaakt door dichtslibbende waterlopen als de Oude Riet - zagen de bewoners van het Aduarder Klooster, die na hun stichting in 1192 al vele gronden in hun bezit hadden - zich genoodzaakt om hier iets aan te doen. Het rechte Aduarderdiep ligt hieraan ten grondslag.
    Het eerste Aduarderzijl kwam rond 1407 gereed , voordat het Aduarderdiep af was rond 1415 (al zijn er twijfelmogelijkheden ontstaan door onderzoek over deze jaartallen).
    Wanneer we langs de eerste oostelijk gelegen sluis, de Kokersluis (398903), lopen, kijken we naar een in 1993 gerestaureerde sluis, die slechts tien jaar echt in functie is geweest. Het werd in 1867 gebouwd om de waterafvoer beter te regelen. In 1877 vond de afsluiting van het Reitdiep bij Zoutkamp plaats. Maar ook die tien liggende jaren zijn natuurlijk belangrijk geweest.
    WATERSCHAP WESTERKWARTIER,
    JONKH. E. de WENDT ALBERDA van EKENSTEIN,
    voorzitter van het hoofdbestuur, heeft op den 29
    juny 1867, aan deze sluis den eersten steen ge
    legd in tegenwoordigheid van de heeren:
    L.H. van Hemmen, J.T. Wieringa,
    K.J. Sikkens, P.J. Schuiringa,
    J. van Weerden, D.W. Beukema,
    L.J. Auwema, J.W. Akkerman,
    voorzitter van de onderdeels
    besturen en leden van het
    hoofdbestuur.

    Over de eerstesteenlegging kunnen we het volgende lezen:

    Na de afsluiting van de Lauwerszee in 1969 zijn de sluisdeuren verwijderd.
    Omdat dit een tweede sluis is, komen we op een sluizeneilandje. Dit brengt ons naar de westelijke sluis, dat is gebouwd in 1706 1.

    Spannender en belangrijker wordt deze plek wanneer we de menselijke strijd erbij betrekken. Hoewel de gemaakte kunst- en bouwwerken vaak door natuurlijk geweld wordt vernietigd of beschadigd, blijkt dat de mens zelf hierin ook vaak een handje te helpen of zelfs de vernietiger te zijn.
    Des anderen 's morgens vroe, zoo rustede zick de Furst met zyn volck, en reisde voortaan na Aduarder Zyl over de brugge voor by dat Blockhuis stuir Groningen voort toe Winsum nae den Dam ...... Dit is een beschrijving over 1505, geschreven in het Chronickel der Friescher Landen 2. Hieruit halen we het feit dat er op deze plek waar we nu staan de nodige bouwwerken hebben gestaan. Te beginnen met een Blokhuis. Deze sterke vesting dat in 1501 door de inwoners van het Westerkwartier werd gebouwd, in een poging om de macht - verkregen met het stapelrecht - van Groningen te breken, was omgracht en had een ophaalbrug over de gracht. Het bolwerk had huizingen en een staket om de vaargeul af te sluiten. Ook was er een brug over de vaargeul - het Reitdiep - gelegd dat naar Schillingeham (Schilligeham) aan de overkant liep. Vanwege het doel van dit blokhuis, kreeg het al snel de naam Stuir Groningen en Waert Groningen, waarbij we bij stueren aan storen en bij waren aan afweren moeten denken. Groningen ondervond vanzelfsprekend hiervan schade. De in 1514 ondernomen actie had resultaat. Het bolwerk werd veroverd, ingenomen en afgebroken. Kennelijk hadden bewoners van Schillingeham door deze actie schade geleden door brand. Ze kregen namelijk het hout van de brug als vergoeding van Groningen.
    Door alle volgende bouwacties op dit grondgebied zijn er geen sporen meer terug te vinden van dit blokhuis 3.
    Tijdens de tachtigjarige oorlog werd ook deze plek weer een strijdtoneel om nog steeds dezelfde redenen. En dus werd hier in 1580 weer een schans gebouwd, met doel om Groningen - die 3 maart 1580 gekozen hadden om katholiek dus Spaans te blijven - af te snijden van handel - dus geld en daarmee aantrekkelijk voor Spanje - en vooral voedsel. De Ommelanden waren namelijk grotendeels Staats. Drie maanden later was de schans al veroverd door de aanhangers van Spaanse zijde. Wigbold van Ewsum veroverde het in 1581 terug, maar dat hield maar zeer kort stand. De schans werd door Spaanse zijde verder versterkt door de opvolger van Rennenberg, Francisco Verdugo (Talavera de la Reina, 13-3-1537 - Luxemburg-stad, 22-9-1595). Deze Spaanse stadhouder vertrok daarna weer hiervandaan, zodat de Staatsen het wederom succesvol konden veroveren. En dus was Verdugo genoodzaakt om opnieuw terug te komen. De Staatsen zaten hier met ruim 30 verdedigers en hun gezinnen. Tot tweemaal toe wisten ze - onder leiding van de vaandeldrager van hopman Roorda, Herman Ophof - de aanval van de in groten getale aanwezige Spaanse troepen, die voornamelijk uit Italianen bestond, af te slaan. Echter, bij deze aanval sneuvelde ook Herman Ophof. Bij de derde aanval op 17 september sneuvelden zonder de leiding van Ophof de meesten, waarna de overlevende Staatsen werden gewurgd of verdronken in de gracht.
    Verdugo zou deze inname in zijn commentaar omschrijven als een plaats die het Groningen zeer moeilijk maakte. Van Reyd beschrijft dat Ophof hem manlijcker daer inhielt als de plaets toeliet. De verdedigers van de schans waren weerdich gheweest ... een betersaeck te verdedigen die het leven soo wel hebben weten te verliesen., ook verwoord als Sij waren het waerdig geweest een betere sake te verdedigen, die het Ieven zo wel hebben weten te verliezen.
    Nog geen jaar later, mei 1594, stonden de Staatsen onder leiding van Willem Lodewijk voor de poort. Zonder een gegeven bevel, vielen de Staatsen aan, waarbij nauwelijks een Spanjaarden van de 140 verdedigers in leven bleef. Slechts 8 Spaanse soldaten en enkele vrouwen en kinderen hadden zich erg goed verstopt, zodat ze de wraakactie van de Staatsen overleefden. Daarna was de schans onbruikbaar geworden, omdat het kruitmagazijn tijdens de aanval was ontploft. Op 23 juli 1594 wordt Tractaat van Helpman ondertekend en was de Reductie een feit 4.
    Zo'n vierhonderd jaar later wordt hier ter herinnering aan de slag op 18 september 1593, de laatste sloepenrace gehouden om de Vaandrig Herman Ophof-trofee, een gewone beker uit een beker- en medaillehuis, maar met een bijzondere en eervolle naam. Even daarvoor was de restauratie van de Aduarderzijlen door de Stichting Herstel Aduarderzijlen afgerond.
    Toespraak burgemeester van Winsum, Adri Dees, nadat de voorzitter van de Stichting Herstel Aduarderzijlen, René van Iterson, het publiek had toegesproken, 25 augustus 1990.
    (bron: René van Iterson)
    De kanonnen, met de exercitiepeleton van Bourtange,
    25 augustus 1990.

    (bron: René van Iterson)
    In de Historische sloepenrace-editie van 25 augustus 1990 werden er twee sloepen van de Zeevaartschool uit Delfzijl geleend, zodat er twaalf ploegen met elk zes roeiers bij de startlijn konden verschijnen. De ploegen waren: het Waterschap Westerkwartier, het Gemeentelijk bestuur van Winsum, het Provinciaal bestuur van Groningen, dorpsgemeenschap Aduarderzijl, omliggende dorpen Ezinge-Feerwerd-Garnwerd, Stichting tot Behoud van Aduarder-monumenten, Stichting "Het Groninger Landschap", Vloot van de Vereniging "Het Zeilend Bedrijfsvaartuig", Gemeentlijk bestuur van de stad Groningen en het Ministerie van Onderwijs, afdeling Groningen. Voor deze eerste editie onder het motto 'Aduarderzijl, al vierhonderd jaar het verdedigen waard' is er van alles uit de kast gehaald om de geschiedenis en toekomst van de Aduarderzijlen onder de aandacht te brengen.
    De door Ezinge aan vesting Bourtange uitgeleende kanonnen, werden door burgemeester Euverink van de gemeente Vlagtwedde officieel overgedragen aan burgemeester Dees van de nieuwe gemeente Winsum. Een exercitiepeleton van Bourtange zal de overdracht begeleiden.
    De wedstrijden zijn vier jaren gehouden. Met een kanonsschot werd het startschot gegeven. 'Het Zeilend Bedrijfsvaartuig' won de bokaal als eerste. Het jaar daarop kwam de wisseltrofee in handen van 'Het dorp Feerwerd'. In het derde jaar waren de restauratiewerkzaamheden van de sluizen ook in volle gang. De Vaandrig Herman Ophof-trofee werd in de derde editie gewonnen door 'het Waterschap Westerkwartier', al bleef het totaalklassement geleid worden door 'Het Zeilend Bedrijfsvaartuig'. Uiteindelijk zou 'het Waterschap Westerkwartier' er toch met de winst vandoor gaan.
    De kanonsschoten werden vaker gelost dan alleen het startschot en dit gebeurde natuurlijk niet met kogels. Om het kruit op te sluiten werden koeienvlaaien gebruikt. Dit leidde af en toe tot hilarische taferelen op het water, waar ze in terecht kwamen, waarbij we ons van alles kunnen voorstellen.

    Detail uit "Den loop des Reitdieps neffens desselfs dijcken ende alle gelegenheijt, anvancknemende van 't nieuwe canaal ende eijndigende an de Swalve" - 14-3-1644 - Johannes Baptista van Regemortes
    Kaart van de loop van het Reitdiep, gemaakt op last van Gedeputeerde Staten en de Gecommitteerden "tot het door-steken van de Raken met den ankleeff vandien"

    bron: Beeldbank Groningen, NL-GnGRA_817_1060
    Ook een eeuw later, in de zeventiende eeuw, speelde Aduarderzijl weer een belangrijke rol memoreert Van Iterson, zelf geboren in Leiden, maar na zijn studie geschiedenis in Groningen, vooral over dit gebied, ging hij er zelfs wonen. Ook zijn Schotse familieherkomst komt dan tevoorschijn. In het rampjaar 1672 , wanneer de Republiek, radeloos, reddeloos en redeloos is, kan Aduarderzijl voor een mentale keerpunt zorgen. Wanneer de bisschop van Munster, Bommen Berend, Christoph Bernard von Galen doorstoot naar het noorden en de stad wil veroveren, moet hij natuurlijk ook de omliggende schansen veroveren om de stad onder druk te zetten. Zo ook de schans van Aduarderzijl. Deze werd verdedigd door de manschappen van Aylco Clant en Ludolph Luurt Ripperda. Achter de dijk, lag de Schotse kolonel Stuart met zijn dragonders. De aanval op 17 juli van de bisschoppelijk troepen hadden geen schijn van kans. De schansverdedigers verzetten zich met hand en tand en toen de ruiters van Stuart ten tonele verschenen, kozen ze het hazepad 5.
    Tegenwoordig kun je kilometerslange kanotochten en andere vaartochten houden. Camping & Jachthaven Aduarderzijl stelt voor hun kampeergasten gratis kano's of trapboten ter beschikking. Ook beschikt het over een aantal Rustpunt kampeerhutten.
    Aan de westoever van de sluizen staan de Koning en de Dame in 't Waarhuis, dat naar eigen zeggen een klein cultuurparadijsje is, waar exposities, concerten, diners en kleinkunst voorstelling plaatsvinden. Hier zijn Wouter de Koning en Rika Dijkstra de Koning en de Dame.

    Omdat het weer gaat miezeren lopen we maar weer terug naar de wagen om verder te rijden.

    noten:

    1.
    Middag-Humsterland : Op het spoor van een eeuwenoud wierdenlandschap / Jan Delvigne. - Archeologie in Groningen 4. - Bedum : Profiel Uitgeverij. - ISBN 978-90-5294-423-4. - p. 59;
    Wikipedia Aduarderdiep, Aduarderzijl;

    2.
    Dit citaat is opgenomen in het eerste deel, p. 84 van dit document: Staatsrecht der Vereenigde Nederlanden / S.H. van Idsinga. - 2 delen. - Leeuwarden A. Ferwerda en G. Tresling
    Eerste Deel, 1758. - p. 84
    Tweede Deel, 1765;

    3.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 114, p. 553;
    Wikipedia Lijst van vaktermen in de vestingbouwkunde: Staketsel;

    4.
    Wikipedia Aduarderzijl, Francisco Verdugo, Francisco Verdugo;
    Oorspronck ende voortganck vande Nederlantsche oorloghen. Ofte, Waerachtige historie vande voornaemste geschiedenissen, inde Nederlanden ende elders, voorgevallen, zedert den iare 1566. tot het iaer 1601 / Everhart van Reyd. - Tot Arnhem, : by Iacob van Biesen, 1633. - Verdeylt in achthien boecken, Boek 10 p. 369;
    Voor God en mijn koning : het verslag van kolonel Francisco Verdugo over zijn jaren als legerleider en gouverneur namens Filips II in Stad en Lande van Groningen, Drenthe, Friesland, Overijssel en Lingen (1581-1595) / Francisco de Verdugo, Jan van den Broek (inleiding, vertaling, toelichting [van de Spaanse tekst, naar de ed. van Henri Lonchay uit 1899]). - Groninger bronnen reeks, 3. - Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2009. - ISBN 978-90-232-4513-1 p. 251, noten 59-60;
    Met dank aan Trudy Dijkshoorn, Waterschap Noorderzijlvest, Groningen voor het bezorgen van de volgende titels in mailwisseling herfst 2017:
    "De vijand, als hij woud bij Aed'wer-zijl doorbreken Is hij met groot verlies van volk terugg geweken" : De betekenis van Aduarderzijl voor de defensie van de provincie Groningen ± 1500-1700 / Marja Krol. - Groningen : Rijksuniversiteit Groningen - Geschiedeniswinkel, 1992. - p. 22-24;
    Historische sloepenrace te Aduarderzijl. - Stichting Herstel Aduarderzijlen;
    De slagvelden rond de Aduarderzijlen : Stichting wil oude sluizen restaureren / Tjakko Kars. - Interview René van Iterson (in: Weekblad Schuttevaer, 1-2-1992. - p. 14);

    5.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 29-12-1992 Heroïsche strijd herdacht met sloepenrace, Nieuwsblad van het Noorden, 24-06-1993 Restauratie Aduarderzijlen klaar / Wim Jassies;
    Met dank aan Trudy Dijkshoorn, Waterschap Noorderzijlvest, Groningen voor het bezorgen van de volgende titels in mailwisseling herfst 2017:
    De sloepenrace om de Vaandrig Herman Ophof wisseltrofee (in: Nieuwsbrief. - Voorjaar 1992. - [Feerwerd] : Stichting herstel aduarderzijlen. - p. 6-7);
    De sloepenrace om de Vaandrig Herman Ophof wisseltrofee (in: Nieuwsbrief. - Najaar 1992. - [Feerwerd] : Stichting herstel aduarderzijlen. - z.p.);
    Laatste sloepenrace op 18 september 1993 (in: Nieuwsbrief. - Najaar 1992. - [Feerwerd] : Stichting herstel aduarderzijlen. - z.p.);
    Historische sloepenrace te Aduarderzijl. - Stichting Herstel Aduarderzijlen;
    Met grote dank aan René van Iterson, Messenger- en telefonisch gesprekken december 2017;

    internetraadpleging: 30-10 - 1-11-2017



    Reitdiep met Schaphalsterzijl (in de verte), voetpad halverwege Allersma-Aduarderzijl


    Kokersluis, Aduarderzijl


    't Waarhuis, Aduarderzijl


    toltarief, Aduarderzijl


    kanoën Aduarderdiep, Aduarderzijl


    Reitdiep, Aduarderzijl


          Feerwerd
    Vanaf het parkeerplaatsje aan de oostzijde van de sluis van Aduarderzijl, rijden we weer de sluizen over om via de Zijlsterweg naar Feerwerd te rijden. Dit zou de wierde van vader kunnen zijn of van Feder, zoals de naam verklaard wordt. Door een schenking van delen van zijn erfgoed gedaan door Diederik, toen hij in de nadagen van zijn leven was gekomen, aan het klooster van Fulda rond 820, weten we dat het toen Federfurt werd genoemd. Een generatie later wordt het in een schenking aan het klooster van Werden, als Uederuurdi geschreven. In de middeleeuwen komen van Feerwerd ook de varianten Federuurt of Fadewrt waarbij de 'uu' dus ook als 'w' of 'vv' geschreven wordt. In Vederuurdi zit daarbij dan ook dichtbij. De terp Ferwerd - hemelsbreed 44 km naar het westen - heeft ook als naamsverklaring dat Fer een afgeleide is van Feder of Fedde. Vervolgens zou dat ook weer kunnen duiden op een oude heidense begraafplaats, waarbij feer of ferah afgeleid is van lijk. De Groningse uitspraak van Feerwerd - Fiwwerd - lijkt daar wat betreft de klank echter in de verste verten niet op 1.

    Op het kruispunt met de Oosterweg staan we even stil. Het aanzicht doet vermoeden dat we ons bevinden aan de voet van de ovaalvormige wierde. Voor deze deels afgegraven wierde is een advies gegeven om dit weer enigszins ter herstellen met grond. Het noordsegment - waar we nu voor staan - zou in overweging genomen kunnen worden om dit aan te vullen met 57.000 m³. De zuidkant - Feerwerd wordt sinds 1825 in het hart doorsneden door het Oldehoofsche Kanaal - zou zeker in aanmerking komen voor herstel met 87.500 m³ grond 2.
    Wanneer we de weg vervolgen en zo'n 100 m verderop bij de begraafplaats aankomen, splits de weg naar het westen zich in tweeën. Het Lucaspad is de oude onverharde weg naar Ezinge. De andere gaat naar Koepon Holding, dat in het buitenland ook bekend is als Coopon en Kuhpon. Op het terrein van dit bedrijf stond voorheen de Grote Borg. Deze is op 30 september 1735 met de hofmuur tot de brug voor afbraak verkocht. Christiaan Allardi, aannemer, kocht het voor ƒ 675,- van de stad Groningen. De stad had het een jaar eerder incl. de landerijen en rechten (waar het de stad om ging) voor ƒ 18000,- van Ludof Luurd, baron van Ripperda gekocht. Pas in 1810 verkocht de stad de landerijen 3.

    In het dorp parkeren we de auto op de parkeerplaats bij de sportvelden, waarna we de Valgeweg verder oplopen. De wierde is op het hoogste punt 2,60 m boven NAP. In het midden van het dorp komen de Sint Jacobskerk (15553) tegen. Het is bij de restauratie van 1859 volledig witgepleisterd, zodat het lastig is om zo te zien hoe oud het is. Wanneer we iets dichterbij komen, blijkt er geen enkele muur nog recht te staan, zodat er enig vermoeden over de ouderdom ontstaat. De kerk stamt uit de eerste helft van de dertiende eeuw.
    Binnen vinden we een aantal toch wel zeer oude grafzerken, die samen met de grafkelder van de familie Aldringa 6 augustus 1936 door de lokale timmerman met zonen herontdekt werd. Men wist wel dat er een familiekelder moest zijn. Dr. Westendorp was er rond 1835 nog in afgedaald. Omdat het in 1873 een houten vloer had gekregen was het al die jaren uit het oog gebleven en dus door de meesten nooit gezien. Dit is de inganck van Joncke Aldringa kelder staat er op de kleine vierkante zerk (rechtsvoor op de foto) geschreven. Toen men deze zerk voorzichtig had verwijderd, lag hieronder een tweede zerk. Deze was van de pastor Henricus Textor, die hier van 1666 tot 1690 predikant was. Nadat ook deze was verwijderd vond men de kelder. De kelder zat vol water en nadat dat was weggehaald, stuitte men op een laag slijk. Ook dit werd door de lokale bevolking zorgvuldig uit de kelder gehaald. Men vond uiteindelijk wat kistresten en een drietal geraamten, waarbij volgens de dokter een door een sabelhouw om het leven was gekomen, gezien de deuk en scheur in de schedel 4. Wat verder opvalt is dat de kerk is opgenomen in het landelijke Rustpuntennetwerk, oftewel de wandelaars, fietsers en andere passanten kunnen hier even uutbloasen buiten aan de picknicktafels of in de kerkbanken 5.

    Aan de overkant van de kerk vinden we een schurencomplex uit 19206, waarbij de dubbele dakconstructie samen met de dubbele schuifdeuren een fraaie spanning opbouwt. De inmiddels verwijderde windhaken hebben de afgelopen decennia een diepe glimlach in beide muurzijden achtergelaten. De zijmuur heeft drie spaarvelden met bovenin mooi metselwerk.
    Op de hoek met de Oosterweg, aan het begin van de Valgeweg komen we het pand uit 19107 van de voormalige smederij tegen.
    Hierop volgt het Oldehoofsche Kanaal. Wanneer even een stukje de Mentaweg op lopen, krijgen we nog de koren- en pelmolen Joeswert uit 1855 te zien.
    Tijdens de wandeling naar de auto terug, zien we nog meer mooie pandjes van einde negentiende, begin twintigste eeuw. Een ervan valt op door de afgeronde kozijnen en bijbehorend metselwerk. Kunnen we hierin de hand van de architect Willem Carel Adriaan Hofkamp herkennen, die "de Vrijborg" in Nuis heeft ontworpen?

    We kunnen nu rustig naar Garnwerd rijden om een hapje te gaan eten. Via de Torensmaweg komen we uit bij Schifpot en het Aduarderdiep. Het Oldehoofsche Kanaal komt na de Frouketil uit in het Aduarderdiep.
    Hier stond ook het voormalige tichelwerk Feerwerd uit 1855, dat tot 1974 heeft gedraaid. De bodem van de omgeving bevat direct onder de teellaag namelijk een mooie laag vette zeeklei, knipklei, van een meter dik. Deze klei leverde de helderrode bakstenen op. Na toedekking van de teellaag kon het weer gebruikt worden voor grasland of de vlasbouw. Schifpot is namelijk mogelijk een verwijzing naar het vlasafval, het schif, dat in een ijzeren pot gebrand werd .
    Op de hoek met het Aduarderdiep staat een fraaie kop-hals-romp boerderij van halverwege de negentiende eeuw (15551), waarbij alle onderdelen dwars staan. Het dwarsgeplaatste woonhuis stamt uit 1854 en had sinds 1900 een ingebouwde winkel (dat tot 1965 ook als zodanig functioneerde). Hierachter het tussenlid en lesschuren uit 1920. Deze schuren werden gebruikt voor de opslag en het lessen of blussen van kalk, dat belangrijk was in het proces van de kalkbranderij. De kalkoven is rond 1946 afgebroken.
    De brug over het Aduarderdiep is vernoemd naar de burgemeester Dirk Torensma (Nijkerk - Oostdongeradeel, 23-4-1899 - 23-10-1992) die het in 1939 opende, de Torensmabrug. Nijkerk heet tegenwoordig Oosternijkerk, om verwarring met het Nijkerk in Ferwerderadeel te voorkomen, dat nu Westernijkerk genoemd wordt 8.
    Wanneer we de Torensmabrug over het Aduarderdiep rijden, komen we langs het Koepon-terrein - in dit geval Koepon Holsteins, dat is opgericht door Wijnand Pon, dat tevens het grotendeels afgegraven wierde Antum omvat. Wijnand Pon koos voor het boerenleven in plaats van het auto-importeur en werd daarmee de succesvolste telg van de Pon-familie, dat in 1895 begon met zijn grootvader Mijndert Pon (Amersfoort, 29-10-1874 - Amersfoort, 14-9-1964), gevolgd door zoon Ben Pon (Amsterdam, 27-4-1904 - Amsterdam, 15-5-1968). Het hoofdkantoor van Koepon vonden we al op de plek van de voormalige Grote Borg.
    bron: nadnuis
    Een kwart taartpunt van de wierde Antum staat er nog omdat de boer en toenmalige eigenaar Martinus Theodorus Brouwers van Hunzebocht niet mee wilde doen met de afgravingen. Dit is de boerderij waar we vlakbij geparkeerd stonden toen we de sluizen van Aduarderzijl bekeken 9.
    Bij de opgravingen zijn weer vele objecten gevonden. In juni 1906 werd bij de boerderij van J. Kooy een geraamte van man en paard opgegraven. Blijkbaar gaat het hier om een Vikinger ruitergraf. Hierbij lagen zijn helm met keelband, een kort zwaard van 1 meter, drie lanspunten, twee stijgbeugels gevonden. Mogelijk zijn ze hier gesneuveld en terplekke begraven. Een heer uit de stad bood de gravers drie rijksdaalders voor de vondst, maar daarmee gingen zij niet akkoord 10.

    noten:

    1.
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 120;
    Terpenland : Hallum, Marrum/Westernijkerk, Ferwerd, Blija : Freerk van Hallum / Tymen Hein Corporaal; H.G. Joustra (eindredactie), H. Kingmans, T. v.d. Meulen, G. de Vries, A.J. Wijnsma (redactie). - Monument van de Maand, jrg 10, deel 1. - Stichting Kultuer en Toerisme yn Fryslân, 1995. - ISBN 90-73845-28-9. - p. 28;
    Friese graafschappen tussen Zwin en Wezer : een overzicht van de grafelijkheid in middeleeuws Frisia (ca. 700-1200) / Dirk Jan Henstra; Anne Tjerk Popkema (bezorgd, tekst- en beeldredactie). - Estrikken/Ålstråke, 92; ISSN 0921-7657. - Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2012. - ISBN 978-90-232-4978-8. - p. 43-44;
    Ostfriesisches Urkundenbuch / Ernst Friedländer. - Zweiter Band 1471-1500 nebst Nachträgen und Anhang. - Emden : W. Haynel, 1878-1881. - Nachdruck: Wiesbaden, 1968. - p. 786, sub 2 [digitaal in Cartago];
    Gewijde plaatsen in Friesland / Pieter Glazema. - Meppel : Boom, 1948;
    Wikipedia Feerwerd;

    2.
    Afgegraven en weer aangevuld? / H.A. Groenendijk, J.J. Meijering. - [s.l.] : Afd. Landelijk Gebied, 2003. - Tabel 1;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 120;

    3.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 114-119;
    RTVNoord: Groningen in beeld Antum - Boerderij Hunzebocht - Koepon;

    4.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 724;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 120;
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 81-83;
    Feerwerd.net: De geschiedenis van Feerwerd Jacobuskerk / Nina van den Broek;
    Wikipedia Feerwerd;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 04-09-1936 Ter Verpoozing In de Kerk te Feerwerd / T;

    5.
    Jacobuskerk Feerwerd kerk als rustpunt / historie;

    6.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0053100000008287;

    7.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0053100000008287;

    8.
    Wikipedia Schifpot, Oosternijkerk;
    Delpher: Leeuwarder courant, 08-04-1941 Burgemeestersbenoemingen : In Menaldumadeel, Leeuwarder courant, 31-10-1992 Familieberichten;
    Joost de Vree gebluste kalk;

    9.
    Wikipedia Antum, Ben Pon (1904-1968);
    Elsvier weekblad, nummer 21, 23 mei 2015 Vermogende families: de stille financiers van het bedrijfsleven;
    Pon Geschiedenis;
    Delpher: Gereformeerd gezinsblad, 17-09-1964 Familiebericht;
    Archief Eemland Geboorteregister, periode 1874, 29 oktober 1874, aktenummer 370;
    Online Begraafplaatsen Mijndert Pon;

    10.
    Delpher: Provinciale Drentsche en Asser courant, 23-06-1906 Allerlei;

    internetraadpleging: 2 - 4-11-2017



    Sint Jacobskerk, Feerwerd


    grafzerken, Feerwerd


    Valgeweg, Feerwerd


    (voormalige) smederij, Feerwerd


    Oldehoofsche Kanaal, Feerwerd


    koren- en pelmolen Joeswert, Feerwerd


    Valgeweg, Feerwerd


          Garnwerd

    Garnwerd aan Zee / Reitdiep
    Garnwerd


    molen


    Café Hammingh

    Even later komen we aan in Garnwerd, waar we eerst even de kaart bekijken bij Café Hammingh, om vervolgens de keuze te laten vallen op Garnwerd aan Zee.
    Het is maar net wat de pot schaft en waar het hoofd naar staat. Beiden hebben een prima locatie met hun eigen sfeer.
    Voor het eten lopen we nog even wat rond bij de brug - we waren hier voorheen ook al eens - om vervolgens aan te schuiven. Na de maaltijd lopen we nog even over de dijk op en neer langs de jachthaven. Beide elementen - de jachthaven en het restaurant Garnwerd aan Zee - zijn een mooie aanvulling en trekker voor Garnwerd.
    Helaas hebben we weer Garnwerd niet zelf gezien, zodat we dus toch nog een keer terug moeten komen.
    Hierna vangen we de terugreis aan - waarvan we slechts beelden op ons netvlies krijgen, zodat we weten waar we nog voor terug moeten komen. Zo passeren we Krassum en Oostum en komen we over de Steentil van de Aduarderdiep. We rijden langs het Van Starkenborghkanaal en Aduarder Voorwerk. De terugrit brengt ons door Aduard, Langeweer, Hoogemeeden en Den Horn. Bij Enumatiel gaan we over het Hoendiep en bij Pasop over de Matsloot, waarna we even later weer uitkomen bij Boerakker.
    bron: YouTube Het Teken Van Het Beest. Film 1988, 1:30
    Onderweg komen we zeker nog interessante zaken tegen, waar we hopelijk een dezer dagen iets langer bij stil blijven staan.
    We gaan echter eerst even bijkomen op het terras van onze B&B Aan het Wilgepad. Omdat het nog prima weer is, zitten we niet alleen buiten.
    Zo komen weer in gesprek met onze gastvrouw Gea. Na een korte samenvatting van vandaag, komen we op een plannetje voor morgen. We willen namelijk kijken of we nog wat mooie pingo-ruïnes kunnen gaan bekijken en omdat we toch weer in de buurt komen, de herinneringstekens zoeken van IJe Wijkstra.
    Daarbij kan ze wel een handje helpen en geeft wat tips van de mooiste pingo-ruïnes en een adres waar we meer te weten kunnen komen. "Ter voorbereiding" op Wijkstra hadden we de film uit 1988 gezien. Op 27 maart 2012 promoveerde Libbe Henstra met zijn proefschrift getiteld Het teken van het beest : IJje Wijkstra en de geschiedenis van de viervoudige politiemoord, 18 januari 1929 op deze zaak.

    Wanneer de zon ondergaat, gaan we weer naar binnen en bekijken we de aangeschafte boeken en bladeren nog wat door de gedetailleerde kaarten van de omgeving.



    dijk, Garnwerd


    brug Reitdiep, Garnwerd


    jachthaven Reitdiep, Garnwerd


    Dag 4: Lucaswolde Noordwijk Jonkersvaart

    kaart 4

    Na de lange dag van gisteren, gaan we het vandaag rustig aan doen.

    foeragerende ooievaren, Boerakker
    Tijdens het ontbijtje zien we een ooievaarsechtpaar voorbij scharrelen in het pas gemaaide gras. Prooien - als in muizen, kikkers en andere amfibieën - kunnen ze nu waarschijnlijk makkelijker vinden 1. Omdat het weer een stuk beter is dan gisteren, kunnen we weer fijn buiten zitten lezen, koffiedrinken en in gesprek raken met de gastheer.
    Na de lunch gaan we toch maar eens ons plannetje van gisteren uitvoeren.

    noten:

    1.
    Reformatorisch Dagblad, 16-10-2002 Ooievaars hebben creatieve boeren nodig / Niek Sterk;

    internetraadpleging: 8-11-2017


          Boerakker

    Dwarsdiep, Boerakker

    Na het vertrek over het zandpad komen we eerst het Dwarsdiep tegen, waarna we langs een survivalstellage komen, dat ons bij de brug De Hoge Til brengt. En dan zijn we alweer in Lucaswolde.



    Wolddiep, Boerakker


          Lucaswolde
    Om de snelheid van het verkeer een beetje temperen, is er besloten om her en der een straatvernauwing met drempel in het wegdek te leggen. En om dit weer een beetje op te leuken is er besloten om Jan Bouma een aantal beelden van Cor-Ten-staal te laten maken. Bouma heeft in 2010 een viertal silhouetten gemaakt die een aantal verhalen uit de geschiedenis van de omgeving vertellen. De beelden zijn op 8 mei 2010 feestelijk onthuld 1.
    Het eerste beeld dat we tegenkomen - silhouette 2 - vertelt het verhaal van Fokko Venema (Lucaswolde gem. Marum, 28-01-1905 - 08-05-1995). Fokko was een broodjager, hij leefde van wat hij geschoten had. Maar hij handelde ook in jachthonden. In 1935 heeft hij een prima jachthond van 1½ jaar te koop. In 1936 biedt hij een D. st. Legerhond als jachthond aan en een half jaar later twee D. st. Jachthonden. Het jaar daarop heeft hij in het voorjaar een één-jaar oude D. st. Jachthond in de aanbieding. Voor jagers op proef. In het najaar weer twee D. st. Jachthonden. Van alle honden zijn foto's op aanvraag te verkrijgen. Dan is het even een paar jaar stil op de advertentiemarkt. In het najaar van 1941 vinden we weer een D. st. Legerhond, van 1¼ jaar oud.
    Er wordt kennelijk ook weleens iets geschoten (of gevonden, dat verteld het verhaal niet) wat geringd blijkt te zijn. Op 6 november 1937 laat de bekende bioloog drs. Fop I. Brouwer (1912-1991), F. Venema uit Lucaswolde weten dat de toezonden ring wordt doorgezonden naar (Vogelwarte) Helgoland. Fop I. Brouwer schreef o.a. in het Nieuwsblad van het Noorden over de natuur en had daarbij - heel modern - zijn eigen correspondentie-hoekje.
    Of het hier om de bedoelde Venema gaat staat niet vast, maar het zou aannemelijk kunnen zijn. Daarnaast had Fokko een beer, waarmee had de varkensboerderijen bij langs ging om de zeugen te dekken, zodat er weer biggetjes geboren werden en er weer vlees op tafel kwam. De beer wist waar het moest zijn en dus liet Fokke zich rijden naar de boerderijen waar er werk aan de winkel was. Zijn vrouw Willemke Ottema overleed 11 juni 1974 op zeventigjarige leeftijd in het R.K.-ziekenhuis te Groningen. Fokko wordt als Fokko Tienko Venema op 30 januari 1905 inschreven als zoon van Pieter Venema en Janna Dijkstra 2.

    Iets verderop rijden we langs de woonplek van de maker van de silhouetten, Klein Wonderland genaamd, het Wonderland van kunstenaar Jan Bouma en zijn vrouw Alice. In het tv-programma DamOp laat presentator Wiebe Klijnstra het een en ander zien.

    Wij rijden de Hooiweg verder op en komen de volgende drempel met silhouet (3) tegen. Ditmaal gaat het om Jannes Berends (Nuis, ?-04-1933 - 1998). Jannes was een alleenstaande grote ruige kerel, die trouw bleef aan het traditionele boeren. Dus met zijn paard ploegen, hooien en vervoeren tot ver over de pensioenleeftijd. Zijn ouders waren Geert Berends (Haren, 08-12-1901 - Boerakker 22-12-1987) en Jantje Veenstra (Niebert, 05-02-1906 - Opende, 12-09-1992), die aan de Hoofdweg 10 woonden, ook in Boerakker. Hij woonde, toen zijn vader en moeder overleden, in Boerakker aan het Wilgepad op nummer 5 - waarin nu de hulpverleningspraktijk "De Vrije Teugel" gevestigd is. Hij leefde letterlijk op grote voet. Geruchten vertellen dat hij een klompenmaat van 60 had, ruim twee zo groot als de gemiddelde mannenvoet 3.

    We komen aan bij het adres, dat ons iets zou laten zien over IJje Wijkstra. Vreemd genoeg hadden we geen verwachtingen, maar blijkt het toch iets anders te zijn dan we dus (niet) verwacht hadden. Een van de bewoners op Stal Lucaswolde Cynthia Drenth, zelf onder andere actief als Buitengewoon Ambtenaar van de Burgerlijke Stand en politiek actief bij Gemeentebelangen Marum loopt toevallig buiten en komt kijken wat deze vakantiegangers komen doen. Na ons verhaal vertelt ze het verhaal van het pand. Deze is nog gevoegd door IJje. In voegen was hij een van de beteren, zoals ook benadrukt wordt in de film Het teken van het beest, dat een verfilming is van het boek De houn sil om jim bylje - de hond zal om jullie huilen - van Rink van der Velde 4.
    Wijkstra stond bekend als vakman en als iemand die zijn eigen prijs, tijd en tempo bepaalde. Dus precies het omgekeerde van de dagloners van die tijd. Hij was zijn eigen baas en kwam en ging wanneer hij wilde. Veelal namen de aannemers dat voor lief. En aangezien het voegen het sluitstuk was van een bouwproject, zou het geen enkele vertraging voor anderen opleveren. En... hij voltooide altijd zijn werk, vaak met behulp van door hem ingehuurde leerlingen 5. Hij was dus iemand de zijn vrijheid liefhad en zijn tijd ver vooruit was, met de werkuitvoering.
    We krijgen vervolgens nog enkele ongeveer richting aanduidingen om het herinneringsmonument te kunnen vinden. We bedanken haar en proberen de route te volgen. We volgen de Hooiweg en nemen de tweede weg naar rechts - de Verkavelingsweg. We komen zo op de Leidijk, waar we linksaf slaan.

    noten:

    1.
    rtvnoord onthulling Kunstwerken Lucaswolde;
    mailcontact Jan Bouma, 11-11-2017;
    Wikipedia Cortenstaal;

    2.
    Anton Stomphorst: Parenteel van Hotze Dootjes 78 Fokko Tienko Venema;
    AlleGroningers Fokko Tienko Venema;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 25-09-1935 Te koop aangeboden, Nieuwsblad van het Noorden, 11-04-1936 Te koop aangeboden, Nieuwsblad van het Noorden, 03-10-1936 Te koop aangeboden, Nieuwsblad van het Noorden, 27-03-1937 Te koop aangeboden, Nieuwsblad van het Noorden, 23-10-1937 Te koop aangeboden, Nieuwsblad van het Noorden, 27-09-1941 Te koop aangeboden, Nieuwsblad van het Noorden, 13-06-1974 familieberichten, Nieuwsblad van het Noorden, 06-11-1937 Correspondentie / Fop. I. Brouwer;
    Wikipedia Fop I. Brouwer;
    Institut für Vogelforschung - Vogelwarte Helgoland Geschichte;
    Informatiebord "Een verbeeld verleden";

    3.
    Informatiebord "Een verbeeld verleden";
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 08-05-1933 Burgerlijke stand Marum maand april
    Jannes z.v. G. Berends en J. Veenstra, Nuis (Nuis, ?-04-1933);
    AlleGroningers Berends - Veenstra
    Geert Berends x (19-6-1926 Marum) Jantje Veenstra;
    Jan J. van Duinen: Parenteel van Jan Egbers 1.1.2.1.7.2.2 Geert Berends
    Geert Berends (Haren, 08-12-1901 - ) Jantje Veenstra (Niebert, 05-02-1906 - );
    Graftombe.nl Berends, Geert
    Geert Berends (Haren, 08-12-1901 - Boerakker 22-12-1987) Jantje Veenstra (Niebert, 05-02-1906 - 12-09-1992) begraafplaats Marum;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 24-12-1987 Burgerlijke stand Geert Berends
    Geert Berends (Haren, 08-12-1901 - Boerakker 22-12-1987) Jantje Veenstra (Niebert, 05-02-1906 - [Opende] 12-09-1992) begraafplaats Marum
    J. Berends, Wilgepad 5 9362 VH Boerakker;
    Graftombe.nl Berends, Jan
    Jan Berends (15-03-1928 - 08-08-1988) x Grietje de Vries, begraafplaats Doezum
    Aangezien Jan in 1928 geboren is en Jannes in 1933 komt dit overeen met de volgorde van opsomming in familiebericht van Geert Berends. Zodoende weten we dat J. Berends, Wilgepad 5 9362 VH Boerakker de door ons gezochte Jannes is. Zo komen we in omgekeerde volgorde van de hierboven opgesomde zoekacties uit bij de bevestiging dat het geboortemaand april correct is.;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 17-09-1992 Familiebericht Jantje Berends-Veenstra;

    4.
    Wikipedia IJje Wijkstra;

    5.
    Het teken van het beest : IJje Wijkstra en de geschiedenis van de viervoudige politiemoord, 18 januari 1929 / Libbe Henstra. - proefschrift. - p. 98 (handelseditie: Amsterdam : Bert Bakker, 2012. - ISBN 978-90-351-3708-0);
    internetraadpleging: 8 - 11-11-2017



    Silhouette 2 | 2010 | Jan Bouma, Lucaswolde


    Silhouette 3 | 2010 | Jan Bouma, Lucaswolde


    IJjes voegwerk, Lucaswolde

          Doezum
    Vanaf de Leidijk - hier ligt globaal de grens tussen Lucaswolde en Doezum - staat het herdenkingsbeeld in een van de rechtsaf straten die volgen. Met een slakkengang rijden we door de Harkereed, goed om ons heen kijken. Halverwege komen we een afslag naar rechts tegen. Deze doodlopende weg gaat naar de Boerencamping De Roos. Aan de andere kant staat de pottenbakkerij De Kneedbare Steen van Jorien van Heuvel 1.
    We rijden de Harkereed te ver door, we zien namelijk de dorpskern van Doezum in de voorruit opdoemen. En dus keren we om en proberen we de net tegengekomen fietsers in te halen. Dit lukt. We nemen gepaste afstand en parkeren de wagen aan de kant van de weg, stappen uit en stellen hun de bekende vraag "Mogen we even iets vragen?", wanneer ze voorbijfietsen. Ze stoppen en we stellen de vraag. Het antwoord is resoluut, 1e rechts, 1e links. En dus draaien we de Ipo Haaimaweg op om snel naar links af te slaan de Brandsloot in.
    De twee locaties: gedenksteen en drie monniken.
    En weer gaan we met een slakkengang de straat door tot we op een derde van de straat zijn gekomen. We zien een bankje. Zal dit het dan zijn? De auto wordt geparkeerd en we nemen een kijkje.
    Het bankje kijkt uit op een bosschage waarvoor een vennetje ligt. We kunnen ons voorstellen dat hier het huisje van IJje heeft gestaan. Maar we zien geen gedenksteen of markeersteen. Of zien we slechts hiervan nog een restant, links van de bank? Vreemd.
    Wanneer we nog eens naar de bosjes kijken, wordt het nog vreemder. Zien we daar nu monniken lopen?
    Wanneer we beter kijken zien we inderdaad silhouetten van een drietal monnik-figuren. Zijn het er geen vier? Want zoveel agenten waren er toch? Chef-gemeenteveldwachter Mient van der Molen uit Grootegast, gemeenteveldwachter Aldert Meijer (33) uit Opende en de rijksveldwachters Hermanus Henderikus Hoving (39), ook uit Opende en Jan Werkman (45) uit Sebaldeburen 2.
    We kunnen er echter maar drie vinden. De vraag is dan vervolgens "Waar kijken we eigenlijk naar?" en "Zitten we hier wel goed?"

    In het tv-programma DamOp laat presentator Wiebe Klijnstra de plek zien waar een herinneringsmonument staat opgesteld.
    In het tv-programma DamOp laat presentator Wiebe Klijnstra de plek zien waar het gebeurde.
    We zouden dan vanaf het bankje ruim 300 meter recht door het veld moeten kijken. Dan kunnen we op de Polmalaan de markeersteen van de gebeurtenis zien. Op de steen is een tekst van Kahlil Gibran uit de Profeet geschreven:
    Wanneer je geest gaat
    zwerven met de wind,
    doe je, alleen en
    onbewaakt, anderen en
    dus ook jezelf kwaad.
    3
    De woning van IJe zou gestaan hebben aan de Polmalaan. Libbe Henstra geeft dit ook in zijn proefschrift aan op een kaart uit 1866 4.
    Verzamelde locaties op een kaart uit 1907.
    De locatie die Libbe Henstra aangeeft op een kaart uit 1866.
    In de volksmond werd de straat Röttelaan genoemd, een vernoeming naar Rotte Eeuwema (~ Noordwijk, 14-2-1751 - Grootegast, 7-2-1820), waarbij ook de variaties Ewema, Euwema, Iwema en IJwema voorkomen. Na de ruilverkaveling tussen 1950-'60 werd het verhard en kreeg het de officiële naam Polmalaan 5. Als beschrijving van het ouderlijk huis geeft Henstra op, dat "de naaste buurman woonde zo’n honderd meter verderop aan de laan en ongeveer honderdvijftig meter achter het huis van Wijkstra senior stond een boerderij." Dit klopt met de situatie op de kaart uit 1907. Na het overlijden van zijn vader op 8 mei 1918, die zes dagen daarvoor 84 was geworden, bleef IJje Wijkstra (Doezum, 4-7-1895 – Eindhoven, 6-6-1941), toen 22 jaar, bij zijn moeder Sjoukje van Bolhuis (61) wonen. Toen zij steeds meer last kreeg van reuma, nam haar andere zoon, Hendrik, die ook aan Polmalaan woonden, haar in huis. Nu woonde IJje eindelijk op zichzelf, om van zijn vrijheid te kunnen genieten. Dit was echter van korte duur, want Aaltje Wobbes, trok vlak daarna bij hem in 6. Binnen enkele weken zou een groot drama voor velen plaatsvinden.

    Voor ons rest nu de vraag "Waar kijken wij nu eigenlijk naar?"
    De eigenaar van De Tip, de boswachter Nico Boele, legt het ons uit. Allereerst is De Tip op het kaartje uit 1907 is het oranje cirkeltje terug te vinden. Dit is de taartpunt van het aan snee gebrachtte veen. We zien immers de kavels hier een ander kant op gaan. Het ontwateren, het aan snee brengen en de verkaveling vond plaats vanuit de stroompjes die er lagen. Dus van de Lauwers en Oude Riet.
    Dit stukje kavel is oude glorie hersteld, dat kun je wel overlaten aan de boswachter.
    Tijdens deze werkzaamheden kwam het oorspronkelijk slootje ook weer tevoorschijn. Ook werd duidelijk dat het puntje dienst had gedaan als een sinteldepot. De bewoners van het straatje waren vóór de gemeentelijk verharding van de weg, zelf verantwoordelijk voor het onderhoud van de weg. Hiervoor werden sintels gebruikt om het zandpad begaanbaar te houden.
    Enkele jaren geleden werden de drie houten monniken door hem tussen het struikgewas geplaatst om een eerste verkenningstocht van de monniken te verbeelden die op weg waren naar onbekend terrein, in de hoop dat ze spoedig vaste zandgronden onder voeten zouden voelen. Ze kwamen gelopen van de Leidijk en bereikten hier het laaggelegen gebied, waarna gelukkig als snel de zandheuvel waar nu Doezum ligt in het zicht kwam. Zo waren ze van Vredewold naar Langewold gelopen.
    De monnikenbeelden zijn in mei 2013 gemaakt door kinderen (en hun ouders) van groep 3 en 4 van de Maranathaschool uit Kornhorn tijdens de NME-projectweken Landschap is Kunst 7.

    We rijden weer terug naar de Leidijk. Leidijken zijn veelal aangelegd om het zure lekwater uit het veen te keren. Dit werd gedaan om de gronden die erachter lagen vruchtbaarder te houden. Het bijzondere aan deze Leidijk is, dat het een van de weinige gaaf bewaarde dijken is 8.

    noten:

    1.
    DamOp, zaterdag 16 april 2016, 18:12 afl. 3034;
    2.
    Het teken van het beest : IJje Wijkstra en de geschiedenis van de viervoudige politiemoord, 18 januari 1929 / Libbe Henstra. - proefschrift. - p. 10, (handelseditie: Amsterdam : Bert Bakker, 2012. - ISBN 978-90-351-3708-0);
    3.
    vertaling van Crime and Punishment p. 23 e.v.;
    4.
    Het teken van het beest : IJje Wijkstra en de geschiedenis van de viervoudige politiemoord, 18 januari 1929 / Libbe Henstra. - proefschrift. - p. [5], 9, (handelseditie: Amsterdam : Bert Bakker, 2012. - ISBN 978-90-351-3708-0);
    5.
    Dorp Doezum: Straten in Doezum De Polmalaan;
    AlleGroningers Rotte E(e)uwema, Rotte Wiebes, Rotte;
    6.
    Het teken van het beest : IJje Wijkstra en de geschiedenis van de viervoudige politiemoord, 18 januari 1929 / Libbe Henstra. - proefschrift. - p. 48, 52, 69, 126 (handelseditie: Amsterdam : Bert Bakker, 2012. - ISBN 978-90-351-3708-0);
    Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 95;
    Wikipedia IJje Wijkstra 7.
    Telefoongesprek Nico Boele, 27-11-2017;
    Westerkwartier, 06-06-2013 - 09:48 / G. Geersing Stralende dag bij slot NME-project in Curringherveld Kornhorn;
    Westerkwartier Landschapsgeschiedenis - Middeleeuwen (800-1500) : De ontginningen van Langewold en Vredewold;
    8.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 436;

    internetraadpleging: 11 - 12-11-2017, 27-11-2017


    De Tip, Brandsloot, Doezum

    monniken | 2013, Brandsloot, Doezum

    monniken | 2013, Brandsloot, Doezum

    Brandsloot, Doezum


          Noordwijk
    Wanneer we vanaf de Leidijk naar links afslaan, de Noorderweg op, komen we uit in Noordwijk. Op het kruispunt met de Oosterweg en Westerweg vinden we een kerkje. We slaan daarom even de Westerweg in, om de wagen te parkeren op een goede plek.
    Soms is het een voordeel om er een beetje uit te zien als een toerist.
    We lopen naar het kerkje (28293) toe, dat rond 1300 is gebouwd. De gebruikelijke verbouwingen en nieuwbouw onderdelen hebben het aanblik gemaakt tot wat het nu is, een zaalkerkje met okergeel geverfde pleisterwerk dat voor het eerst in 1868 is aangebracht. Helaas is de deur van het gebouw op slot. En dus lopen we weer richting de auto, waar we worden aangesproken door een buurtbewoner die net uit huis komt gewandeld met de vraag of de kerk van binnen willen zien. En dat willen we natuurlijk. Gedrieën lopen we weer terug naar de kerk. Ze wil ons echter eerst iets anders laten zien. We lopen door naar het lijkhuisje of baarhuisje. Hier laat ze ons kennismaken met de Leedaanzegger en het hiernaar vernoemde pad, het Leedaanzeggerspad. De leedaanzegger had tot taak om het overlijden van de naaste, van deur tot deur over te brengen. In die tijd waren er hier nog geen versteende wegen of auto's, telefoon of andere communicatiemiddelen, dan een fysiek bezoek. Dit gold ook voor Jenne Specman, koster en schoolmeester, die het leed van zijn zus Jeltje Specman moest verkondingen toen zij in kraambed van haar zesde kind met Arend Munstra overleed, zo leren we binnen in het lijkhuisje. Ze woonden aan de Westerweg en Arend had al goed geboerd.
    Wandelroute Leedaanzeggerspad.
    Honderd jaar later vindt er hier een openluchtspel plaats waar deze mooi gekozen personages met unieke namen gespeeld werden door twintig vrijwilligers. Ze waren allen gekleed als de dag van toen, 16 mei 1909.
    Het lijkhuisje is van enkele jaren eerder, het is in 1907 gebouwd voor een bedrag van ƒ 175,- 1.

    Enkele jaren eerder, in november 2005, hebben vrijwilligers bestaande en verdwenen (onverharde) wegen weer toegankelijk gemaakt. Ruigte werd verwijderd en takken die de doorgang versperden gesnoeid of afgezaagd. De ontstane wandelroute van zo'n 12 km door het gebied wordt begeleid door diverse informatieborden. Het pad krijgt de naam Leedaanzeggerspad 2.

    We lopen over het schelpenpad weer terug naar de kerkdeur, waar ze ons binnenlaat. In hetzelfde jaar 2005 werd ook de kerk gerenoveerd. Het kreeg toen ook weer z'n okergele kleur van weleer terug. De inwijding na de restauratievoltooiing vond plaats op 28 augustus met een voor 55 gasten uit de VS en andere belangstellenden. De dienst was dan ook in het Engels. Op 3 september was er vervolgens een kunsttentoonstelling en op 30 september de officiële opening.
    Naast de eikenhouten kansel met ingelegd ebbenhout uit 1600 - dat ook in de kerken van Midwolde en Leek (Nienoord) heeft gestaan - valt ook het doophek op. Deze kwam samen met de preekstoel in 1752 vanuit Leek naar Noordwijk. De gietijzeren hekwerk werd aan het begin van de twintigste eeuw afgedankt. Zodoende ging het zwerven tot het weer teruggevonden werd toen het als stalhek in een boerderij bij Drachten gebruikt werd. Nadien zijn ze gerestaureerd en teruggeplaatst. Het hekwerk is voor de foto even dichtgedaan, omdat ze normaal gesproken open staan. De lezenaar die op het hek staat is ook gerestaureerd. Enkele onderdelen van de lezenaar waren gebroken en zijn daarom opnieuw gegoten 3.

    We sluiten weer gezamenlijk af en danken de tijdelijke gastvrouw voor haar verhalen en het laten zien van de gebouwen.

    De Noorderweg brengt ons verder naar het zuiden. Hieruit blijkt al dat de naamgeving vanuit Marum - waar we naartoe rijden - is gegeven. Bij Balktil rijden we over het Oude Diep. We rijden snel door Marum en langs de weilanden van De Linde en vinden aansluiting op de Jonkersvaart.
    Op Dag 2 komen we namelijk van de andere kant en vervolgen dus daarmee eigenlijk de route langs de Jonkersvaart richting het oosten .

    noten:

    1.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 436;
    Acht dorpen nieuws, 28-5-2009, In Noordwijk vrolijke boel tijdens leedaanszeggersdag;
    'Het is mijn droeve plicht u te vertellen...' : Het bijna verdwenen beroep van leedaanzegger / Gonneke Bonting (in: Uitvaart, Jaargang 25, nummer 6, juni 2009, p. 26-27);
    AlleGroningers overleden in 1909 te Noordwijk;

    2.
    Kerk Noordwijk Leedaanzeggerspad;

    3.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 243-245;
    Stichting Oude Groniner Kerken Noordwijk – Nederlands Hervormde Kerk, Over de kerk van Noordwijk;
    De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 27-7-2005, p. 13 Kerk Noordwijk krijgt nieuw leven als cultuurcentrum;

    internetraadpleging: 12 - 14-11-2017



    kerk, Noordwijk


    draagbaar, lijkhuisje, Noordwijk


    doophek kerk, Noordwijk


          Jonkersvaart
    Vanaf de Lindsterlaan hoek Commissieweg rijden we richting het oosten. Zoals we al eerder zagen heet het diep eerst nog Wilpstervaart. Vervolgens gaat het over in de Jonkersvaart. De herkomst en daarmee naamgever van zowel de vaart als de veenkolonie is niet geheel duidelijk, al gaat het om een van de In- en Kniphuisen. Hierbij wordt veelal gedacht aan Haro Casper dan wel Jan Carel Ferdinand. Ferdinand Folef (Groningen, 7-6-1735 - Asinga, 12-5-1795) wordt veelal aangeduid als naamgever, mogelijk vanwege het feit dat zijn vrouw Anna Maria Graafland (Amsterdam, 8-4-1743 - Asinga, 3-1-1803) ook een vernoeming kreeg, het Graaflandsdiep dat tegenwoordig Gravelandsewijk heet en nog te bewonderen is. Hij was het ook die samen met Willem de Lille uit Nietap de vervening hier weer leven inblies. Willem, een Overijssels advocaat trouwde met de weduwe van Arend, die ook in het veen zat, en waarvan Willem rentmeester was. Ferdinand Folef was heer van Asinga te Ulrum, toen hij in 1768 erfgenaam werd van de borg Nienoord en de daarbij behorende (woeste) gronden. Het kanaal werd echter pas na 1815 voltooid. Het Jonkersverlaat werd de aansluiting en verbindingsroute met de Friese kanalen en wateren en zorgde voor het beheer van de waterstand. De turfproductie lag tijdens hun samenwerkingsperiode zo tussen de 1200 en 1500 dagwerken per jaar.
    Wanneer we bij het Jonkersverlaat aankomen, dat pas in 1871 van hout werd gebouwd om in 1900 nogmaals, maar dan versteend terug te keren, parkeren we de wagen even om te kijken naar dit stukje waterscheiding 1.
    De mozaïekbank is door de bewoners gemaakt als geschenk in het kader van 40 jaar Gondelvaart. Op 5 september 2015 vond de 40e editie plaats van deze kleurrijke en lichtgevende vaaroptocht van 14 gondels. Ook dit seizoen zal er weer een plaatsvinden op zaterdagavond 9 september met het thema "De jaren '80" 2.

    noten:

    1.
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 214;
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 426;
    Nienoord / Luc Eekhout. - Leek : Bronsema Bosman, 2007. - ISBN 978-90-70573-28-7. - p. 74;
    Vier eeuwen turfwinning : de verveningen in Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel tussen 1550 en 1950 / M.A.W. Gerding. - AAG bijdragen, 35; ISSN 0511-0726. - Wageningen : Landbouwuniversiteit Wageningen, 1995. - ISBN 90-6194-298-5. - p. 54, 57;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 118;

    2.
    Westerkwartier, 02-09-2017 - 20:12 / Monique Westra De 42e Gondelvaart van Jonkersvaart: ‘De jaren 80’;

    internetraadpleging: 15-11-2017



    sluis, Jonkersvaart


    mozaïekbank, Jonkersvaart


          Coendersborch
    Wandelroute "Ommetje".
    En nu hier toch geparkeerd staan kunnen we meteen ook een gedeelte van de wandelroute gaan lopen dat hier is uitgestippeld. Wij nemen hiervan slechts een heel klein stukje dat alleen aan het begin en halverwege overeenkomsten vertoond. Wij wandelen eigenlijk om een afgeveende kavel, misschien zelfs wel over een gedempte wijk.
    De laan naar de Coendersborch (528899) - waar we naartoe wandelen - is breed en omzoomt met bomen van gemêleerde leeftijden.
    Wanneer we bij de borg aankomen, zijn we niet echt onder de indruk. Dit zal wellicht komen door de sobere en saai uitgevoerde symmetrische architectuur. Het pand stamt uit 1813 en is gebouwd in opdracht van Hyma van Teyens (Beeststerzwaag, 31-7-1734, ~1-8-1734 - Beeststerzwaag, 11-7-1816) .
    De naam Coendersborch verwijst naar Ludolph Coenders, die rond 1668 drie boerderijen kocht, waarvan hij de Fossenmaheerd - de middelste - liet verbouwen tot een passend buitenverblijf. In 1699 was er sprake van een borg. Ludoph Coenders was een raadsheer in Groningen in 1671, 1672, 1675, 1677, 1678 en werd na aanschaf van de heerden ook vervener. Door het vervenen in dit gebied ontstonden er conflicten met de vervener op Nienoord, Georg Wilhelm von Inn- und Kniphausen. Naast een meningsverschil over het recht van opstrek, liet Coenders zijn turf namelijk via de Friese wateren afvoeren en niet via de Nienoordse kanalen. Dit leidde op 28 juni 1669 tot een veldslag met spaden en schoppen om het kanaal dicht en open te maken.
    Detail: Tekening van het gevecht bij het Bollemeer (Bolmeer) op 28 juni 1669.
    Wilhelm H. Veenhuisen, 5 juli 1669
    bron: Huisarchief de Nienoord Toegangsnummer 626 inv.nr. 587 Beeldbank Groningen
    Bij het openmaken van de afwatering werden er echter ook vuurwapens - geweren - ingezet en minstens een kanon. Veenhuisen tekent op 5 juli 1669 een tekening van de strijd waarop twee kanonnen aan Coenders' zijde staan. De Nienoordse mannen trokken aan het kortste eind. Hierbij viel een slachtoffer, Willem Jansen. Hij was door de beide benen geschoten en werd achtergelaten op het strijdtoneel. Door bloedverlies kwam hij die nacht te overlijden.
    De afvoer van de turf en de latere plek van de sluis - waarbij we geparkeerd staan - is hiermee verklaard.
    Ludolph Coenders had een zus Etta Coenders die gehuwd was met Iwo Auwema. Beiden komen ook voor als Etta Conders (±1627 - ±1703) en Yvo Auwema (Tolbert, ±1602 - Groningen, 11-1662) 1.

    De retourroute zal net zo lang duren als de heenweg. Het pad is echter een stuk smaller en kan daarom volstaan met het woord paadje.

    noten:

    1.
    Beleef Het Groninger Landschap Landgoed Coendersborch : Het Westerkwartier bij Nuis;
    Stichting van Teyens Fundatie - Tijdsbeelden 18de en 19de eeuw;
    Genealogieonline: Stamboom Brouwer / Tjalling Brouwer Hijma van Teyens;
    AlleFriezen Hijma Sakes van Teyens, Hyma van Teyens;
    De verhalen van Groningen: De Coendersborch te Nuis / Nick Kieft: Slaags om turf;
    Noorderschrift / Ankie Lok: Regeren met zachte hand: Nanninga's Bosche en Coendersborch, 22 juni 2016;
    Almanak der Akademie van Groningen / Theodorus van Swinderen. - Eerste Jaargang, voor 't jaar 1813. - Groningen : J. Oomkens, 1813 p. 74;
    Auwema : eigenerfden in Tolbert / Leo Martinus. - [s.l.] : Leo Martinus, 2013. - p. 42, 50-52, 121;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 28-09-1979, Noorder Rondblik p. 13 De slag bij de Snoekerschans;

    internetraadpleging: 15 - 17-11-2017



    pad, Coendersborch


    borg, Coendersborch


    beeld tuin, Coendersborch


    pad, Coendersborch


    pad, Coendersborch


    achterzijde, Coendersborch


          Hamrik
    Vanaf de Jonkersvaart rijden we over de Zuiderhoeksweg naar Marum, waar we gezien het tijdstip eerst een hapje gaan eten. Kruisweg Marum ligt wat dat betreft ideaal. Aangezien het nog steeds lekker weer is, gaan we buiten op het terrasje op het hoekje zitten. Prima plek om de maaltijd te nuttigen en vanuit hier kunnen we alles in de gaten houden.

    Na het eten rijden we verder onder de A7 door om bij Hamrik af te slaan, zodat we parallel door het dal van en langs het Oude Diep en Dwarsdiep rijden. Deze gemeenschappelijk graslanden aan het water - de betekenis van Hamrik - heeft diverse kavelrichtingen waaruit telkens een versmalling van het water valt te lezen 1.
    Vervolgens komen we al weer gauw aan in Boerakker.

    noten:

    1.
    Wikipedia Hamrik;

    internetraadpleging: 17-11-2017



    Schipsloot, Hamrik

          Boerakker (2)
    Wanneer we vanaf de N388 de Hoge Tilweg oprijden komen we Silhouette 1 tegen, dat het verhaal van Vrouw Snakenburg verteld. Van Vrouw Snakenburg wordt verteld dat ze rond de jaren '30 van de twintigste eeuw overnachtte in de verschillende schuren en stookhutten in de buurt. Zelfs de honden waren haar gewend en sloegen dus niet aan, wanneer ze bij hun kwam scharrelen.
    Vrouw Snakenburg is geboren als Gesiena Lutmers op 3-5-1866 geboren in Westerwijtwerd als dochter van Pieter Lutmers en Henderika ter Veer. Pieter is timmerman en zal later - bij haar huwelijk - tolpachter zijn. Ze huwt 28 juni 1884 op achttienjarige leeftijd in Appingedam met de vijf jaar oudere Hendrik Snakenborg (Oostwold, 24-8-1860 - Nieuwe Pekela, 23-8-1934), die in navolging van zijn vader ijzersmid is.
    Op 17 april 1885 wordt in Groningen Christiaan geboren. Hendrik is dan smid.
    Op 18 november 1887 wordt in Farmsum Aagtje geboren. Hendrik is dan ijzersmid. Aagtje komt echter acht maanden later, op 3 augustus 1888 te overlijden.
    Op 9 januari 1891 wordt in Farmsum hun tweede dochter geboren, die Aaltje gaat heten. Hendrik is nog steeds ijzersmid. Ook zij komt te overlijden, als Aaltje Snakenburg in Aduard op 3-jarige leeftijd, 2 november 1894.
    Op 7 mei 1894 wordt in Aduard weer een Aagtje geboren. Hendrik staat dan te boek als grofsmid.
    Op 10 september 1895 wordt er in Aduard een levenloos en naamloos jongetje ter wereld gebracht.
    Na vijf verwachtingsvolle perioden is slechts Christiaan en Aagje als kind aanwezig. Op 10 december 1897 wordt het huwelijk tussen de twee ontbonden. Hendrik huwt het jaar daarop, 15 december 1898, met Jantje Beuving. Met z'n vieren zijn ook zij hun plekje aan het zoeken. Ze verhuizen naar Groningen, schrijven zich op 10 maart 1899 in op de Veenestraat 50 te Assen, maar verhuizen op 2 december datzelfde jaar alweer naar Leeuwarden. Zij krijgen de volgende kinderen: Lammert, Heiko, Jantje, Hendrik, Johannes (allen Groningen), Nicolaas en Aaltje (Nieuwe Pekela).
    Mogelijk is er overspel door Gesiena in het spel, al wordt dat argument veelal gebruikt om een huwelijk (snel) te mogen ontbinden. Haar man zet haar het huis uit en zij gaat zwerven. Aangezien Gesiena geen middelen van bestaan heeft en haar ex-man alweer hertrouwd en verhuisd is, zit er dus mogelijk niets anders voor haar op, dan zwerven.
    Uiteindelijk komt ze te overlijden op 58-jarige leeftijd op 12 oktober 1924 in Deventer. Als beroep staat koopvrouw vermeldt.
    Op het beeld van Bouma waar we nu naar kijken is ze uitgebeeld met haar floddermuts en stok met ponkje - dit een knapzakje 1.

    Enkele ogenblikken later komen we aan bij ons tijdelijk dak boven ons hoofd. Hier genieten we nog fijn even na van een niet al te volle dag.

    noten:

    1.
    Boerakker & Lucaswolde : Sterke Verhalen van Groninger Dorpen / Eric-Jan Bijker. - Groningen : Hanzehogeschool Groninge - Instituut voor Communicatie en Media, 2013. - p. 17-20;
    AlleGroningers geboorte Gesiena Lutmers, Huwelijk Hendrik Snakenborg en Gesiena Lutmers, geboorte Christiaan Snakenborg, geboorte Aagtje Snakenborg, overlijden Aagtje Snakenborg, geboorte Aaltje Snakenborg, overlijden Aaltje Snakenburg, geboorte Aagtje Snakenborg [2], NN, huwelijk 2 Hendrik Snakenborg, overlijden Hendrik Snakenborg;
    Historisch Centrum Overijssel overlijden Gesiena Lutmers, bekijk ook + info;
    AlleDrenten akte bevolkingsregister Hendrik Snakenborg;
    GenealogieOnline: Stamboom Snakenborg / J. Snakenborg: Nicolaas Snakenborg;
    WieWasWie huwelijk Aagje Snakenburg;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 9-12-1894 Overlijden 3 jarige dochter Aaltje Snakenburg november te Aduard;
    Echtscheiding / J. van Andel Gzn. - II (slot);

    internetraadpleging: 17 - 18-11-2017



    Silhouette 1 | 2010 | Jan Bouma, Boerakker

    zonsondergang boven zongedroogd gemaaid gras, Boerakker






    Dag 5: Nienoord - Leegkerk - Zuidhorn

    kaart 5

    Deze ochtend bekruipt ons alweer het gevoel, dat we nog niets hebben gezien van het Westerkwartier. Of beter gezegd, dat er nog zoveel te zien is wat we nog niet hebben gezien. Het is immers alweer dag 5 van deze vakantie, zodat we nog slechts drie volle dagen hebben. We besluiten om eerst maar eens de plaatsen langs de heerbaan en daarmee de zuidkant van het Westerkwartier af te ronden. We beginnen met het Museum Nienoord. Mogelijk is dat een dusdanig stevige kluif dat we verder nergens meer aan toe zullen komen. We zullen het wel zien, wat de dag ons verder brengt.

          Museum Nienoord
    Voor de verandering rijden we - zodra we Boerakker uit zijn - het ieniemienie stukje over de snelweg, de A7. Vervolgens brengen de ANWB-borden ons naar het museum en landgoed Nienoord. We komen aan op een flink parkeerterrein. Daarin zijn ze in Leek goed gesorteerd. Al gauw horen we dat dit parkeerterrein niet alleen voor het museum is. Het gejoel dat we horen duidt op een openluchtzwembad dat het Zwemkasteel Nienoord heet.
    We komen echter niet om te zwemmen, al willen we ons wel graag onderdompelen, maar dan in de historie.
    En dus gaan we eerst een kijkje nemen het Infocentrum van het Familiepark Nienoord, dat ons van algemene informatie kan voorzien over De Borg. De aanwezige boeken worden meteen bekeken. Hierbij wordt alvast een titel buitgemaakt. Ten slotte wijzen ze ons vanzelfsprekend de weg naar de borg.
    En zo brengt de routekaart ons langs het Freulebos naar de dubbele bruggen over de dubbele grachten dat ons naar de binnenplaats van de borg brengt.

    Het verhaal van Nienoord begint met Wigbold van Ewsum (Middelstum, ± 1474 - 1528) uit Middelstum, een plaats dat we uitgebreid op dag 10 en 11 zullen bezoeken. Wigbold van Ewsum begon in 1508 met het kopen van grote stukken heideland en moerasgebieden in Vredewold. Ook verkreeg hij door erfenissen, van onder andere zijn vader Onno van Ewsum, die daarvoor al gronden had gekocht en de havezate Mensinge in Roden had verworven. Grondruil was een andere optie om meer en meer gebied in deze regio in handen te krijgen. Bij ontginning van deze gebieden zou turf gewonnen kunnen worden . Deze brandstof staat in dit gebied voor zowel industrieel gebruik bij de productie van bier, baksteen en zout, als voor thuisgebruik bij het koken en verwarmen in hoog aanzien. Rond 1525 werd er een begin gemaakt met het bouwen van Nijenoort, als herinnering aan zijn ouderlijke woonhuis den Oert of den Oort in Middelstum. Hiervoor had hij in 1517 in Midwolde al twee heerden aangekocht. In 1521 volgde de aankoop van een steenhuis in Tolbert. In 1522 volgden nog eens een heerd, gevolgd door weer een steenhuis in 1524. De afbraak van deze panden zouden hem - na schoonmaak - zo'n 14.000 bakstenen opleveren. Er werd begonnen met de aanleg van de kelder. Later werd het pand 't Huis de Nyenoort genoemd, dat telkens werd vergroot en uitgebreid tot in 1795 de Bataafsche Republiek begon, waarmee er een machtsverandering plaatsvond. Hierna sloeg het verval toe, vanwege gebrek aan geld voor onderhoud. Branden, stukken afbraak voor geld zorgden voor de rest. De laatste brand van 1850 in de overgebleven restanten was aangestoken door de laatste bewoner Folef von Inn- und Kniphausen. Wat restte was een zomerhuis, dat door de volgende eigenaren is uitgebouwd tot wat het nu is 1.

    Op het borgeiland vinden we een gebouw met poort, waardoor we de binnenplaats betraden. Hierin is onder andere een stal en koetshuis als deel van het museum gevestigd en de kassa met wederom een museumwinkel.
    Hier tegenover is het museum. We kopen entreekaartjes - mooie ansichtkaartjes met rijtuigen - en krijgen te horen dat we even moeten wachten op de gids. We bekijken intussen de boeken die hier zijn uitgestald.

    borg, Museum Nienoord
    De conclusie is, dat we na afloop even terug moeten.
    Omdat het wachten nog wat langer duurt, gaan we alvast zelf wat terrein verkennen.

    We lopen onder de poort door waarover we straks vast nog het een en ander te horen zullen krijgen. Wanneer we een stukje langs de Nienoordsingel lopen, komen we recht tegenover het huidige pand te staan. Een schitterend gezicht. Even verderop, onder een boom staan enkele paddenstoelen, waarbij het geheel prachtig op de foto kan. Om niet te ver te lopen kijken we nog even op het evenemententerrein.

    schapendrijven, Museum Nienoord

    'Lieberthee' maakte twee weken eerder enkele opnamen van soortgelijke trainingen.
    Hier is iemand bezig met het trainen van zijn hond, de border collie. Deze moet een schaapskudde een tamelijk ingewikkelde parcours doorsturen. Wij horen slechts fluittoontjes. Het gaat de hond erg goed af, zo te zien.
    We lopen maar weer terug naar de binnenplaats waar we al worden opgewacht door de gids.
    We lopen wederom van de binnenplaats af, waar we het verhaal van de poort krijgen te horen. Op de poort van Bentheimer zandsteen staat onder de wapenschilden van Anna van Ewsum en Georg Wilhelm de volgende tekst in verschillende lettertypes en -grote te lezen:

    Dominus
    providebit
    Tempore
    Georgy Wilhelmi et Annae AB Ewssum S.R.I. Comitum AB Inh et Kniphausen
    Dominorum Nienortae et Territory Vredewold

    Dat zoiets betekend als "De Heer zal erin voorzien in de tijd van Georg Wilhelm en Anna van Ewsum - van het Heilige Romeinse Rijk - graaf van Innhausen en Kniphausen, eigenaren van Nienoord en de streek Vredewold."
    Anna van Ewsum (Nienoord, 1640 - Nienoord, 6-11-1714) en haar tweede man Georg Wilhelm rijksbaron Von Inn- und Knyphausen (Altenach, 23-12-1635 - Nienoord, 5-9-1709), een neef van haar eerste man Carel Hieronymus rijksbaron Von Inn- und Knyphausen (Lütetsburg, 28-10-1632 - Den Haag, 31-7-1664), lieten deze poort in 1708 bouwen. De architect is mogelijk Allert Meijer, stadsbouwmeester van Groningen, aldaar geboren en gestorven (~19-11-1654 - 12-1722/1-1723).
    Mansuetudo Furor
    Details borgpoort van twee van de vier temperamenten, Museum Nienoord

    De steenhouwer Hendrik Bielefelt tekende voor de uitvoering - op de achterkant te vinden als H. Bielfelt - mogelijk bijgestaan door de beeldhouwer Jan de Rijk (Enkhuizen, ~5-8-1661 - ± 1738). De beelden op de poort zitten dan ook vol met symboliek. Dit gaat van het uiten van de rijkdom door versierselen van bloemen, blad en vruchten tot Hercules, de kracht symboliserend.
    Op de twee zijpanelen zien we groot uitgebeeld twee van de vier temperamenten zoals Georg Wilhelm die bij zichzelf zag, waarbij Mansuetudo - de zachtmoedigheid, verbeeld wordt door de oudere man met lam. Dit in tegenstelling tot Furor - felheid van de jeugdigen, verbeeldt door de leeuw en woeste adolescent 2.

    In plaats van terug te lopen naar de binnenplaats lopen we een stukje over het pad langs het evenemententerrein om vervolgens het pad op te gaan dat om de dubbele gracht is aangelegd. Maar deze lopen we ook maar kort. We betreden namelijk al gauw de Boshal. We krijgen plastic zakjes om onze schoenen en mogen vervolgens de hal betreden waar we oog en oog komen te staan met een deel van het Depot van het Nationaal Rijtuigmuseum.
    En dat maakt indruk.


    Veel tijd om te acclimatiseren krijgen we echter niet. De gids praat honderduit en we lopen in een rap tempo langs de vele verschillende bijzondere spraakmakende unieke aparte historisch van belang zijnde vervoersmiddelen.
    Een fraaie uitstalling heeft de Statieberliner uit ongeveer 1855 meegekregen. Een vierspan is voor de wagen geplaatst van de wagen van Friedrich Wilhelm IV, koning van Pruisen. De wagen komt uit de Stellmacherei - de Duitse wagen- en koetsmakerij - van Eduard Kühlstein (± 1843 - ± 11-1900) in Berlijn 3. Het volgende vervoersmiddel is een bijzondere om allerlei redenen. Het is een van de oudste en fraaiste uit de collectie. Het gaat om de toeslede of sleepkoets. Dit voertuig wordt voortgetrokken over de straat door slechts een paard en is een typisch Amsterdams voertuig. Belasting - in de dit geval op wielen - is de oorzaak van het ontstaan van dit curieuze object. Wat was namelijk het geval. Amsterdammers mochten van 1736 met een karos en kales door de stad rijden. Dit werden er echter zoveel dat er steeds meer ongelukken - zelfs dodelijke - gebeurden. En zoals nog steeds gebruikelijk, worden er vervolgens vergunningen ingevoerd om de gevolgen van nieuwe ontwikkelingen in te perken. Door deze belasting op wielen, gingen de ontwijkende over op koetsen zonder wielen, maar op een slee en deze gleden prima over de kinderkopjes bij nat en vochtig weer. Daarnaast maakten ze ook nog eens minder herrie en gleden ze langzamer. De menner liep links naast de koets en had in de ene hand de leidsels en in de ander een soort handvatsel dat vast zat aan de koets, waarbij hij de koets kon bijsturen of afremmen. Verder had hij een smeerlap en vetpotje bij zich om bij droog weer de schenkels overheen te laten trekken, zodat deze makkelijker gleden. Een ander alternatief was om een vaatje met water, het water middels gaatjes voor de slede te laten uitspreiden, zodat de weg vochtig werd. Desondanks zal het geen pretje geweest zijn om hierin vervoerd te worden 4.

    decoratie Westfriese sjees, Museum Nienoord

    Vervolgens lopen we langs een aantal sjezen, waaronder de mooi beschilderde Westfriese sjees uit omstreeks 1750. De getoonde is een geschenk van het Nederlands Openluchtmuseum te Arnhem. Dit werd in 1973 gezien als pronkstuk door de curator H.D. Vos, toen het in bruikleen werd gegeven voor de expositie "Sjezen". Sjees is afkomstig van het Franse chaise roulante, dat letterlijk 'rolstoel' betekend 5.
    De volgende waar we hier even blijven staan, is een Protestants type van de Zuid-Bevelandse kapwagen. Rond 1820-1830 reed de familie Lenshoek hierin rond, aldus het informatiebordje. Mogelijk is het veiliger om eerste helft van de negentiende eeuw aan te houden, zoals H.B. Vos aanhoudt. Mr. C.P.L. Lenshoek [vermoedelijk wordt hiermee de burgemeester C.P. Lenshoek (Wolphaartsdijk, 5-10-1827 - Wolphaartsdijk, 24-7-1882) bedoeld], bewoner van Villa Nova (1866-1910) in Wolfaartsdijk was waarschijnlijk de koper van deze wagen. Mocht de wagen inderdaad al in 1820-1830 rondgereden hebben, dan zal waarschijnlijk zijn vader Egbert Petrus Lenshoek (Kerkwijk, 15-4-1785 - Wolphaartsdijk, 8-8-1868) de aanschaf gedaan hebben. De achterkleinzoon van C.P. Lenshoek, Jan Albert Necolaas Lenshoek (Kloetinge, 20-4-1925 - Wolphaartsdijk, 10-6-2014) gaf het in 1969 in bruikleen 6.

    Er volgen allerhande soorten en maten wagens, met en zonder wielen, wagens die bijna door kunnen gaan voor gemotoriseerde wagens en begrafeniskoetsen.
    We stoppen bij een koets dat afkomstig uit Utrecht. Ditmaal betreft het een Kaasbrik van rond 1900. De familie Hoogendoorn van de boerderij in Portengen gebruikte het voor het vervoeren van hun kazen. De Stichting Oudheidkamer Kockengen kreeg het in eigendom, maar schonk het - na hun opheffing in 1975 - aan Paard & Karos.

    inrichting woonwagen uit ± 1920, Museum Nienoord
    Tenslotte komen we bij de uitgang nog een bijzondere variant van de koets tegen. Het gaat om een woonwagen uit ongeveer 1920 van een Fries landarbeidersgezin. Het werd aan het museum geschonken door de familie Feitsma-Postuma. In het kader van nieuwe wetten in deze periode, de Woningwet 1920 en de (gewijzigde) Wet op de Woonwagens en Woonschepen 1918 worden de mensen 'gedwongen' om deze vorm van bewoning achter zich te laten.

    We lopen snel terug naar de binnenplaats om door het stenen poortje met daarin de deur naar het museum. Het bovenste gedeelte van deze poort is nog een restant van de vroegere borg. Boven de deur staat de tekst Non ad habitandum sed ad commorandum ingehouwen, dat zoiets betekend als 'niet om in te wonen, maar om in te vertoeven'. En hoewel niet zo bedoeld, is het ook een mooie en toepasselijke tekst als entree voor een museum. Georg Wilhelm von Inn- und Knyphausen liet dit in 1679 - tijdens de renovatie - boven een zijingang plaatsen. Het kreeg een rond bovenraam, het monogram GG - van Georgius Guilhelmus - en een baronnenkroon 7.
    Gezien de tijd lopen we vlot door de diverse kamers, waar we vooral nog veel uitleg krijgen bij de bewoners van de borg, die in een kamer als een stamboom over de wanden heen terug te vinden zijn. De ruimte met de bijzonder beschilderde schotten verdienen ook nog de nodige aandacht. Hierna gaan we nog even op ons gemak door de ruimtes.
    Het schaalmodel van de oude borg is natuurlijk een object dat de aandacht trekt.

    schaalmodel Oude borg, Museum Nienoord

    Hierin vinden we diverse woonvertrekken, dienst- en werkvertrekken, slaap- en logeerkamers, opslagruimtes en stallen. De werkvertrekken waren bijvoorbeeld de spoelkeuken of bottelerie, het bakhuis met fornuis en ketels en het karnhuis. Tot de verbeelding spreekt natuurlijk dat er in de toren twee kamers waren, waarin geslapen werd. De tweede had een verrekijker 8.
    De beschilderde schotten behoorden tot de danszaal van de oude borg. De weg die het bewandelde om in deze hoedanigheid hier weer te belanden is een bijzondere.
    Tijdens de al genoemde renovatie werd door Georg tussen 1682 en 1685 (of 1679-1683, aldus een gang informatiebordje) wederom de 'Amsterdamse' historie en societyschilder Hermannus Collenius ingehuurd. Hij had in 1679 al vele portretten van de familie gemaakt. Ditmaal mocht hij de danszaal beschilderen. Dat Hermannus (ook Hermannes Pieters Collenius) als Amsterdammer te boek staat komt omdat hij enkele jaren (1671-1675) daar gewerkt heeft en zich daar op 2 maart 1673 inschreef. Hij is in 1650 te Kollum geboren en overleed ergens tussen december 1721 en september 1723 in de stad Groningen. Zijn ouders waren Pieter Douwes, goudsmid en IJttie Meinardidr. Het werden drie panelen met een totale oppervlakte van 3 meter hoog en een lengte van 18 meter. Doordat de turfhandel over zijn hoogtepunt heen was, werden delen van Nienoord gesloopt om als bouwmateriaal nog inkomsten te generen. In eerste instantie werden de eiken planken hergebruikt in het koetshuis, waar het als schrootjeswand diende. Na 1907 werden ze als bundel opgeslagen in het Groninger Museumdepot, om vervolgens in 1993 herontdekt te worden. Na een conserveringsproject en een gedeeltelijk 'slechte' restauratie, zijn ze nu weer - inclusief spijkergaten - te bewonderen.
    De schilderijen hadden tot doel de aardse zondigheid en bijbehorende strenge straffen in beeld te brengen.
    De godin van de maagdelijkheid en kuisheid, Diana, ontdekt de zwangerschap van haar metgezellin Callisto nadat ze is verkracht door de god Jupiter.
    Aan de overkant wordt de 'geheime' liefde van Diana, de beeldschone herdersjongen Endymion, door Diana's tweelingbroer Apollo doorschoten omdat hij van een veel lagere stand is 9.

    En dan is het alweer de hoogste tijd voor de lunch. Gelukkig hoeven we daarvoor niet ver te lopen. De Tuinkamer van het Grand Café Borg Nienoord heeft een prima terras was we kunnen zitten. Met een prachtig uitzicht laten we het eten smaken. Na een laatste cappuccino, gaan we weer verder met het bekijken van Nienoord.


    Alliantiewapen Anna van Ewsum en haar man, Georg Wilhelm, Museum Nienoord

    Richting de uitgang komen we langs "de ridderzaal", de grote zaal, waarin de gasten van de familie ontvangen werd. Tegenwoordig doen de bruid en de bruidegom dit, want het is een prachtig zaal om in te trouwen. De rijk bewerkte eikenhouten servieskasten en het wapenbord van Anna en Georg Wilhelm is het eerste dat je tegenkomt wanneer je de ruimte betreedt 10. Je moet je er echter wel even voor omdraaien. Dit houtwerk komt nog uit de vorige borg en is rond 1700 gemaakt.
    Daarnaast roept het plafond een aparte sfeer op.

    We verlaten het gebouw door een soortgelijke zandstenen poort waardoor we ook naar binnen zijn gegaan. Deze hoofdingang is - ook deels - gemaakt in 1678 volgens het opschrift en heeft daarboven een alliantiewapen van beide bewoners, Anna van Ewsum en haar man, Georg Wilhelm 7. Vanaf de binnenplaats lopen naar een schattig ophaalbruggetje, dat ons naar de tuin brengt. Van de volgens de laatste mode aangelegde geometrische tuinindeling vinden we nu niets meer terug. We wandelen nu over een willekeurig slingerend paadje richting een ander vierkant uitziend gebouw. Diverse verhalen gaan er rond over dit gebouw. Zo is er de legende van het kindermeisje die in deze schatkamer van de heer van Nienoord, stiekem wilde kijken of er inderdaad schatten lagen in dit kluisgebouw. Op een dag wist ze zich toegang te verschaffen. Zeer onder de indruk vergat ze deur, zodat deze dichtviel met de sleutel nog aan de buitenkant. De heer des huizes kwam er bij terugkomst natuurlijk al snel achter en sloot haar op in het gebouw met schelpen, koraal, steentjes en cement. Ze kwam pas weer vrij nadat ze alles had versierd. Dit was twintig jaar later. Verzwakt trad in het oogverblindende buitenlicht. Toen ze zich in het Leekstermeer wilde wassen, zag ze haar spiegelbeeld. Ze schrok zich letterlijk dood. Op dit verhaal zijn vele varianten te vinden.
    Daarnaast is er sprake van voor de buitenstaander verborgen vrijmetselaarsymbolen die verwerkt zijn in de schelpengrot. Maar ook elders zou de symboliek terug te vinden zijn.
    Hoe het ook zij, rond 1700 werd het gebouw aan de binnenkant versierd door Italiaanse stukadoors, die gewend waren om dit soort kunstuitingen te creëren. In Italië kwam dit vaker voor. In Nederland echter niet. Een soortgelijk meditatie-koepel is alleen te vinden bij het paleis Het Loo, waarop het dan ook geïnspireerd is. Met de twee houten morenkoppen is iets bijzonders aan de hand. Allereerst zijn ze opvallend omdat ze eigenlijk niet in het decor passen. Daarnaast draagt een van de morenkoppen een geheim, die mogelijk onthuld wordt wanneer men onder begeleiding van een gids het gebouw bezoekt 11.

    Wanneer we het slingerpad vervolgen, komen we teruglopend naar de borg nog een gebouw tegen. Hierin zit ook nog een gedeelte van het museum. Deze combinatie van rijwielen en de geschiedenis van de bewoners vertellen enkele heftige verhalen uit de geschiedenis, waaronder het tragisch ongeluk van de laatste bewoners. Het echtpaar J. AE. van Panhuys en Trijntje Looxma kwamen op 6 november 1907 per trein terug uit Friesland na een familiebezoek. Zoon H. van Panhuys en schoondochter De Blocq van Scheltinga waren zo vriendelijk hun op te halen bij het station met het rijtuig.

    Hoogkerk en Tolhuis buiten Groningen 'zo als het zich vertoonde in den jaare 1772'
    (bron: Jan Bulthuis | 1784 - Groninger Museum - Wikipedia Hoogkerk)
    Op de terugreis moesten ze door een dichte mist langs het Hoendiep terug. Ze raakten door de mist te water bij het tolhek van Hoogkerk en verdronken allen. Ook de dertigjarige huisknecht Meindert van Wijk (Tolbert, 30-4-1877; zoon van Alle van Wijk en Rensktje) die bij de 62-jarige koetsier Wouter Meijer op de bok zat bleek verdronken te zijn. De koetsier werd bewusteloos gevonden en de paarden konden levend op het droge worden gebracht, door toegesnelde omstanders en een politiemacht onder leiding van inspecteur Greve. De familie De Vries, die in het Tolhuis wonen, hoorden een geweldigen plons, gevolgd door hulpgeschrei. De jonge vrouw zou nog hebben geroepen "Och lieve menschen, helpt ons toch!"
    De koetsier Wouter Meijer (Lunteren, 20-7-1845; ~Zutphen; zoon van Derk Meijer en Gerritje Gijsbertsen per 27-8-1869 Van Goudkamp) wilde na het ongeluk het liefst dat hij ook maar verdronken was. Hij zou echter dit drama nog veertien jaar met zich meeslepen. Op het laatst woonde hij in Wildervank en zal overlijden op 4-3-1922 op 76-jarige leeftijd in Anloo. Samen met Harmaina Gerridina Overdijkink, waarmee hij op 2-9-1869 te Zutphen huwde en die een half jaar voor hem te Stadskanaal was overleden, hadden ze twee dochters Maria en Gerritje en twee zonen Piet en Wouter 12. In de opstelling van rijtuigen vinden we nog een spraakmakende. Het is namelijk eentje uit de Spyker-fabriek. Deze werd vanwege zijn veelvuldig gebruik door hotels ook wel de hotelomnibus genoemd. Spyker noemt het in de catalogus een omnibus, dat voor allen of met zijn allen betekent, oftewel geschikt voor eenieder.

    Grappig detail is dat deze omnibus van rond het jaar 1890, Spyker op de wieldoppen heeft staan, terwijl op de achteras nog Spijker staat. Wat is namelijk het geval. De gebroeders noemden zich nog Spijker toen ze in 1880 in Hilversum de fabriek begonnen. In 1886 verhuisden ze naar Amsterdam en veranderen ze de naam rond 1890 in Spyker, zodat de buitenlandse klanten het ook konden uitspreken. Deze Spyker begon bij ƒ 1700 en met levering van een bovenbank (hier niet meegeleverd) en de imperiaal, liep de prijs op tot ƒ 1900. Opvallend is dat in de latere gemotoriseerde Landaulet-limousine deze omnibus zo goed herkenbaar terugkomt 13.

    Verderop komen we nog een opstelling tegen waar zichtbaar is gemaakt hoe de wielen van de koetsen gemaakt worden.
    De omgeving is zo fotogeniek, dat we het niet kunnen laten. Maar gezien het tijdstip mogen we nu weleens opschieten, want anders is de dag alweer zo voorbij. De wachttijd voor het museumbezoek, betaalt zich uit in de museumwinkel, want we kunnen de gewenste boeken nu zo pakken en afrekenen.
    Hetzelfde pad brengt ons terug naar de wagen.

    noten:

    1.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 274-275;
    Nienoord / Luc Eekhout. - Leek : Bronsema Bosman, 2007. - ISBN 978-90-70573-28-7. - p. 5;
    Nienoord : historie van een Groninger borg / Reinder Hovinga. - Groningen : Banga Book Productions, 1997. - ISBN 90-802467-5-1. - Tweede druk, 2007. - p. 7, 47-48;
    Nederlandse kastelen en landhuizen / F.W. van Gulick. - Den Haag : Ten Hagen, [1960]. - p. 28-37;
    Landgoed Nienoord : Leek. - folder;

    2.
    Nienoord / Luc Eekhout. - Leek : Bronsema Bosman, 2007. - ISBN 978-90-70573-28-7. - p. 34-35, 72;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 257;
    Wikipedia Allert Meijer, Jan de Rijk;

    3.
    Nienoord : historie van een Groninger borg / Reinder Hovinga. - Groningen : Banga Book Productions, 1997. - ISBN 90-802467-5-1. - Tweede druk, 2007. - p. 71;
    Wikipedia Kühlstein;
    Indiana Tribüne, vol 24, no. 49, 6-11-1900 Europäische Rundschau p6 k1 a1;

    4.
    Amsterdam, die groote stad ... : Een bijdrage tot de kennis van het Amsterdamsche volksleven in de XIXe en XXe eeuw / Henri Polak. - Amsterdam : Em. Querido, 1936. - p. 140-141;
    Cronyck de Gein. - 17e jaargang, nr. 1, januari 1995. - p. 16. - Nieuwegein : Historische Kring Nieuwegein, 1995;
    Natuurlyke historie van Holland / J. le Francq van Berkhey. - vierde deels, eerste stuk, 1779. - Amsterdam : Yntema en Tieboel, 1769-1811. - p. 241;

    5.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 20-4-1973 Rijtuigmuseum Nienoord open met sjezen-expositie;

    6.
    Krantenbank Zeeland: Provinciale Zeeuwse Courant, 13-6-2014 Familieberichten Jan Albert Necolaas Lenshoek;
    Zestig Nederlandse rijtuigen uit het Nationaal Rijtuigmuseum / H.B. Vos. - Amsterdam : De Bataafsche Leeuw, 1988. - ISBN 90-6707-175-7. - p. 72-73;

    7.
    Nienoord : historie van een Groninger borg / Reinder Hovinga. - Groningen : Banga Book Productions, 1997. - ISBN 90-802467-5-1. - Tweede druk, 2007. - p. 18;
    Nienoord / Luc Eekhout. - Leek : Bronsema Bosman, 2007. - ISBN 978-90-70573-28-7. - p. 21-22;
    'Hier ziet men uit paleizen' : Het Groninger interieur in de zeventiende en achttiende eeuw / Johannes Binne Hendrik de Haan. - proefschrift, 2005. - p. 60 [Groninger Historische Reeks, 31. - Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2005. - ISBN 978-90-232-4156-0], hierin wordt het in 1678 als plaatsingjaar in de toenmalige hoofdingang genoemd;

    8.
    Nienoord / Luc Eekhout. - Leek : Bronsema Bosman, 2007. - ISBN 978-90-70573-28-7. - p. 15;

    9.
    Nienoord / Luc Eekhout. - Leek : Bronsema Bosman, 2007. - ISBN 978-90-70573-28-7. - p. 23-26;
    Nienoord : historie van een Groninger borg / Reinder Hovinga. - Groningen : Banga Book Productions, 1997. - ISBN 90-802467-5-1. - Tweede druk, 2007. - p. 13-14;
    rkd Hermannus Collenius;
    AlleFriezen Recesboeken Pieter Douwes;

    10.
    Nienoord / Luc Eekhout. - Leek : Bronsema Bosman, 2007. - ISBN 978-90-70573-28-7. - p. 48-49;
    Nienoord : historie van een Groninger borg / Reinder Hovinga. - Groningen : Banga Book Productions, 1997. - ISBN 90-802467-5-1. - Tweede druk, 2007. - p. 53;

    11.
    Nienoord / Luc Eekhout. - Leek : Bronsema Bosman, 2007. - ISBN 978-90-70573-28-7. - p. 26-28;
    Nienoord : historie van een Groninger borg / Reinder Hovinga. - Groningen : Banga Book Productions, 1997. - ISBN 90-802467-5-1. - Tweede druk, 2007. - p. 34;
    Verhalenbank: schatkamer schelpengrot;

    12.
    Delpher: De Telegraaf, 7-11-1907 Ontzettend ongeluk. 5 personen verdronken., Nieuwe Tilburgsche Courant, 08-11-1907 Het ongeval van jhr. van Panhuys, Het nieuws van den dag : kleine courant, 08-11-1907 Een treurig ongeval;
    AlleGroningers Meindert van Wijk, Wouter Meijer;
    Gelders Archief Wouter Meijer;

    13.
    Zestig Nederlandse rijtuigen uit het Nationaal Rijtuigmuseum / H.B. Vos. - Amsterdam : De Bataafsche Leeuw, 1988. - ISBN 90-6707-175-7. - p. 32-33;
    Delpher: De Hollandsche revue jrg 15, 1910, no 7, 23-07-1910 p. 469;

    internetraadpleging: 21 - 30-11-2017



    Tút en derút, Museum Nienoord


    borg en binnengracht,Museum Nienoord


    borgpoort, Museum Nienoord


    borg, Museum Nienoord


    schapendrijven, Museum Nienoord


    Statieberliner ± 1855, Museum Nienoord


    sleepkoets, Museum Nienoord


    Westfriese sjees, ± 1750, Museum Nienoord


    Zuidbevelandse kapwagen, ± 1820, Museum Nienoord


    Kaasbrik ± 1900, Museum Nienoord


    woonwagen, ± 1920, Museum Nienoord


    deurpoort [deels 1679], Museum Nienoord


    danszaalpanelen Callisto | 1682-1685 | Hermannus Collenius, Museum Nienoord


    danszaalpanelen Endymion | 1682-1685 | Hermannus Collenius, Museum Nienoord


    ridderzaal plafond, Museum Nienoord


    deurpoort [deels 1678], Museum Nienoord


    [onbekend], Museum Nienoord


    'schelpengrot', Museum Nienoord


    'schelpengrot', Museum Nienoord


    Spyker omnibus, Museum Nienoord


    Spyker wieldop, Museum Nienoord


    wiel, Museum Nienoord


    borg, Museum Nienoord


          Leek
    Vanaf het parkeerterrein van het Landgoed Nienoord stevenen we zo af op de haven van Nienoord of Leek, zo men wil. Bij de Schilhoek wordt ook het einde van het bevaarbare en zichtbare gedeelte van het Leekster Hoofddiep bereikt, sinds het in de jaren 60 van de twintigste eeuw is vervangen door een bewandelbare openbare ruimte. De Schreiershoek laat met een waterelement zien waar het Hoofddiep ligt. Ook onder De Dam stroomt het water ook nog steeds door een duiker richting de haven. De bomenrij laat de plaats raden van het Hoofddiep.
    Op de kop van de haven staat een groot kunstwerk getiteld Het Teken, een verwijzing naar het Nienoords veen- en turfverleden en bijbehorende handel en scheepvaart. Het beeld van Joos Clijsen (Tilburg, 31-8-1942 - Haarlem, 20-10-2005) is op 19 februari 1999 overgedragen. De grote boog verbeeldt de boeg van een schip en wijst naar het centrum van Leek. De daaraan vastzittende korte arm is een (letterlijke en figuurlijke) verwijzing naar de toegangspoort van Nienoord, dat aan de overkant van de straat staat. De rechtopstaande prisma's symboliseren de verbinding met de aarde, naar de aan het hoogveenmoeras onttrokken turf. Van ons "point of view" lijken de boeg en arm op een handgreep van het gereedschap van de turfsteker 1.
    Snel vervolgen we de route over de N372 naar de rotonde, waar we afslaan richting Midwolde.

    noten:

    1.
    ('t) Leek als vanouds : Een kort wandeling van Nienoord door het centrum van Leek en Nietap. In het heden valt het verleden te beleven / Geert Hadders. - Historisch Leek 29ste jg, nr 4, september 2015. - Leek : Historische Kring Gemeente Leek en omstreken, 2015. - p. 8-9, 10, 26;
    Historische Kringe gemeete Leek e.o. Het Teken;

    internetraadpleging: 2-12-2017



    haven, Leek


    Het Teken | Joos Clijsen | 1999, Leek


          Lettelbert
    We rijden Midwolde door - hoewel we natuurlijk nog steeds het kerkje moeten bezoeken. Ook vandaag is het gesloten. Wanneer we naar het kerkje van Lettelbert rijden, komen we zo'n 250 meter voor de kerk het borgterrein van de Valkenborg tegen. Hiervan is echter niets meer terug te vinden en ook de exacte plek van de borg is niet meer bekend. De borg is van oorsprong in de veertiende eeuw begonnen als een steenhuis van 7½ x 13 meter (buitenwerks). In 1601 wordt van wijlen Aleyt Valcke een vervallen borg met grachten, singels, hoven en land verkocht. Het eerste schriftelijke document over deze borg vinden we in de aankoopovereenkomst door haar zoon Menno Valcke, die er tevens al woonde. In Lettelbert had de familie Valcke al landerijen sinds 1540. Maar Menno kon het aankoopbedrag niet opbrengen, zodat het in 1602 verkocht werd aan Albert Wijffringe ( - 1635). Zijn zoon met dezelfde naam was later burgemeester van Groningen. De familie Valcke was echter nog niet uitgespeeld in Lettelbert, want Menno was als eigenerfde nog vertegenwoordiger op de landdag tot 1623. Edzard Valk was als jonker eveneens afgevaardigd in 1634 en 1635.
    Na de familie Wijffering is het in 1670 in handen gekomen van Jan Metting, al blijft onbekend van wie hij het gekocht heeft. Willem Allard Clant is een volgende eigenaar. Op 14 oktober 1699 koopt kapitein Clock het van de weduwe Clant. Rond 1730 komt het in handen van de familie Von Inn- und Kniphausen, Haro Caspar koopt dan de Valkenborg. Hij was in 1741 op de landdag. In 1752 koopt de Nienoordse Willem het. Hendrik Ludolf Wichers wordt er in 1747 nog geboren, zijn ouders huurden het.

    Advertentie verkoop Huys Valkenborgh, Opregte Groninger Courant, 24-11-1752
    (bron: Delpher)
    Vanaf 1752 probeert Willem het als afbraakpand te verkopen, dat kennelijk in 1755 lukt, omdat er daarna niets meer van het pand wordt vernomen, al wordt het in 1768 nog wel in de boedelinventaris van overleden Willem Von Inn- und Kniphausen genoemd.
    Op 25 januari 1808 is er een bijeenkomst om de boerenbehuizing met schuur en landerijen, genaamd Valkenburg te verhuren voor twee of meerdere jaren. Huidige huurders zijn Jan Hindriks Bos en zijn vrouw.
    Grappig genoeg werd de boerderij die op de plaats van de borg stond in 1848 bewoond door Pabe Derks Valkenburg (Grijpskerk, 17-1-1779 - Lettelbert, 7-3-1850). Hij had zich als kind van Dirk/Derk Pabes/Pabus en Trijntje Hoikes kennelijk rond 1810 vernoemd naar de voormalige borg, danwel boerderij.
    Uit een opgravingsonderzoek in 1958, blijkt Valkenborg grote overeenkomsten te vertonen met de ook al afgebroken borg Bijma in Faan.

    Wanneer we het kerkje van Lettelbert bereiken, blijkt dat deze ook gesloten is. Over de naam Lettelbert zelf kunnen we het volgende zeggen. 'Lettel' betekent 'lutje' dat samen met bert, kleine buurt betekend. Dit in vergelijking met Tolbert 'het oude buurt'. Het is ook bebouwd geraakt op dezelfde zandrug, zo omstreeks het jaar 1000 nOJ.
    Het kerkje heeft de leeuw van de familie Von Inn- und Kniphausen als windvaan staan op het torentje 1.

    We rijden daarom maar snel door om nog even stil te staan bij het Lettelberterdiep. Grootste belanghebbende van dit diep waren natuurlijk de Nienoordse families die hierover hun turf makkelijk richting de gewenste kanten kon krijgen. In vroege tijden kon men via het Leekstermeer en het Lettelberterdiep Enumatil bereiken. Vanuit hier ging het verder over het Emetilster diep naar Briltil. Vanaf Briltil ging het Caspar de Roblesdiep of Kolonelsdiep (nu Niekerkerdiep) naar het Oude Gaarkeuken waar de sluis en aansluiting op het Friese watergebied lag. Onderweg kruiste dit het Katershals, dat later de verbinding van Nienoord via het Niezijlsterdiep en Kommerzijlsterdiep en het zoutwinningsbedrijf maakte.
    Het graven van het Hoendiep in 1656 zorgde voor problemen voor de bewoners van Nienoord, immers vanuit de stad Groningen konden ze het Leekstermeer overslaan. Het onderhoud, de opschoning en verbreding kwam zo goed als volledig voor Nienoord te liggen. Pas in 1871 kreeg het weer een beetje algemene betekenis toen er een windvijzelgemaaltje werd geplaatst voor de afwatering 2.
    We rijden verder over de Hoofdstraat, dat ons naar Oostwold brengt.

    noten:

    1.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 220-221, 588;
    Delpher: Ommelander courant, 19-01-1808 advertentie, Nieuwsblad van het Noorden, 11-01-1930 Lettelbert / T., Algemeen Handelsblad, 28-04-1958 Overblijfselen van Groningse borg blootgelegd;
    Wikipedia Lijst van burgemeesters van Groningen;
    AlleGroningers Pabe Derks Valkenb?rg, Pabe Derks;

    2.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 166-168;
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 358;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 266;

    internetraadpleging: 3-12-2017



    Windvaan Leeuw van Von Inn- und Kniphausen, kerk, Lettelbert


    kerk, Lettelbert


    kerk, Lettelbert


    Lettelberterdiep (naar Hoendiep/Enumatil), Lettelbert


    Lettelberterdiep (naar Leekstermeer), Lettelbert


          Oostwold
    In de bocht van de Hoofdstraat in Oostwold stoppen we even. We treffen hier een kerkje en beeld aan. De oude Hervormde kerk - een laatgotische - werd in september 1908 afgebroken, zodat de zeventiende-eeuwse grafzerken ouder zijn dan het huidige kerkje dat er daarna werd gebouwd. Het oude kerkje werd in 1514 versterkt door de Hertog van Saksen. Gelukkig zijn er nog enkele foto's gemaakt, voordat het werd afgebroken.

    De oude kerk van Oostwold, foto ± 1906
    bron: RUG Digital Collections: N.H. kerk Oostwold;
    De architect H.J. Meek uit Tolbert werd bij de herbouw betrokken, het moest echter eerst afgebroken worden. Maar liefst 24 gegadigden tekenden in voor zowel de afbraak en opbouw. Het duurst was J. Pool uit Den Andel, deze schreef een bedrag van ƒ 6400,- op het briefje. Ruim ƒ 1300,- goedkoper was H. Gjaltema uit Marum, die ƒ 5080,- vroeg. De gunning werd aangehouden. Eind augustus kreeg de architect een bevestiging van zijn eerst geweigerde verzoek om de toren deels van hout te mogen maken. 14 februari kon het nieuwe kerkgebouw gewijd worden onder grote belangstelling. Zij hoorden dominee K. Lijfering het oude motto (Ps. 84:11) van de oude kerk uitspreken, dat sinds 1779 op een beschilderd raam had gestaan. Ook dankte hij de kerkvoogden Van der Boogh en Sinnige voor hun inzet. Ook werd de architect Meek, opzichter Joh. van Houten uit Leek en de aannemer H. Gjaltema uit Marum bedankt.
    Hier, aan het einde van de zandrug, ontstond dit dorp in de oostelijk gelegen broeklanden of moerassige wildernis, Oostwold. Het stroompje De Gave en De Munnikesloot waren tot 1861 de vaarwegen. In dat jaar werd een eerste landweg aangelegd tussen Midwolde en De Poffert. Door visrechten van het Leekstermeer weten dat Oostwold in 1449 al bestond 1.


    Achterzijde Oostwold gegeven aan De Gave en kaartdetail 96
    bron: Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 96;
    Oostwold gegeven aan De Gave staat er op de achterkant van het beeld. Verder zien we een uitsnede van het dorp met daarin De Gave rivierduin waarop het dorp is ontstaan. Jikke J. Jager (Haarlemmerliede en Spaarnwoude, 1951) uit Midwolde maakte dit beeld in opdracht van de Dorpsvernieuwingscommissie Oostwold, dat op 1 juli 1998 werd onthuld door zes kinderen, waarbij de commissievoorzitter, Jaap Diepstra en de burgemeester S. de Jong een woord spraken. We kwamen Jager al eerder tegen .
    Op de voorkant komen we de monniken, de boeren, de schippers en diverse schepen tegen. De kerkwierde, molen, met paard en wagen over de dijkwegen worden verbeeld. Hierna gaat het hard in de tijd, want ook de hoogspanningsmasten, schotels en satellieten ontbreken niet 2.

    Enkele boerderijen bestaan al enige tijd en kunnen op de kaart zo teruggevonden worden. De Botterheerd, in 1799 bewoond door Wijger Mintes, ligt zo'n 250 meter / 5 minuten lopen ten westen van de kerk. Het recht van vissen en jagen was hierop in vroegere tijden gelegen.
    Daarnaast zou er even ver ten oosten van de kerk de door raadsheer Scato Gockinga verfraaide boerderij De Gockingaheerd liggen. Even ver ten noorden hiervan ligt de beroemde en beruchte boerderij Gavekoek. Het verhaal gaat dat de veepest de meier van Gavekoek, Pieter Jacobs ( - 1780) in de problemen brengt, waarna het vervolg van zijn leven en de levens van daarop volgende en gerelateerde levens volledig uit de hand lopen 3.

    Van deze boerderijen kunnen we vanaf de Hoofdstraat niets zien, zodat we langs De Gave bij De Poffert langs het Hoendiep verder rijden.

    noten:

    1.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 396;
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 362;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 388;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 28-08-1908 Afloop van verk. en aanb., 18-10-1908 Gemeenteraden., 17-2-1909 Gemeentelijk Nieuws.;
    Peter Wortel Artikel magazine Groninger kerken 2010;
    Oostwold.com Historie;
    Kerken in beeld Oostwold (Westerkwartier);
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851: Achtste deel: N-O. - 1846. - p. 568;

    2.
    Mens & Dier in Steen & Brons / René en Peter van der Krogt Levensboom - Jikke Jager;
    Exto.nl Jikke Jager;
    Oostwold.com Levensboom van Jikke Jager;

    3.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 394;
    Verhaal over de beruchte boerderij Gavekoek zou uitgebreid beschreven zijn door ds I. Hamming in de (Geref.) Groniner Kerkbode;
    Oostwold al 7 eeuwen in beweging / Jaap Diepstra (in: Westerkrant, 18-2-2014, p. 10 of Oostwold 13-2-2014);
    Groninger Archieven - Schoolmeesterrapporten Oostwold (De Leek);
    Wikipedia Scato Gockinga (1624-1683);

    internetraadpleging: 4-12-2017



    kerk, Oostwold


    Levensboom | 1998 | Jikke Jager, Oostwold


          Leegkerk
    We rijden door het geïndustrialiseerde Vierverlaten en rijden over de brug van de rechtgetrokken Aduarderdiep het industriegebied van Hoogkerk in. Ook zien we de stad steeds dichterbij komen. Hier willen we niet zijn en dus nemen we de eerste de beste weg naar het noorden. De Leegeweg brengt ons weer naar de landelijke rust die we zoeken. Met de oprukkende nieuwbouwwijken in de rug komen we uit bij de kerk van Leegkerk. Helaas is dit gebouw gesloten. Dit is op zich niet gek, gezien het feit dat de bestemming na de grondige verbouwing van 2013 veranderd is in een evenementengebouw, dus voor huwelijken, receptie, vergaderingen, teamdagen en concerten.

    Wanneer er in de dertiende eeuw weer een poging tot bewoning wordt gedaan, nadat inklinking en zee inbraken dit onmogelijk had gemaakt, koos men veelvuldig voor de zandkleiachtig oeverwallen van de Hunsinge, de benedenloop van het Peizerdiep. Ook werden er in dit gebied om diezelfde reden huiswierden opgeworpen, waarvan een aantal nog steeds bewoond zijn.
    De bewoners van Leegkerk, dat stroomafwaarts - dus lager(=leeg) ligt ten opzichte van Hoogkerk - langs de Hunsinge / Peizerdiep ligt, bouwden aan het begin van de dertiende eeuw een stenen kerk. De eerste keer dat Leegkerk zijn naam kreeg was in 1385. Het werd toen Legakerke in terra Lywardewalde genoemd. Daarvoor, in 1335 werd het nog Nortliuwarthrawaldt genoemd. De kerk waar we nu bij staan heeft dus ook nog deels oorspronkelijke elementen. Het gaat om de noord- en westmuur van het schip. De rest is in 1520 herbouwd.
    Het blijkt dat er hier in de buurt ook een aantal steenhuizen gestaan hebben. Zo vermeldt een huurprotocol van het Heilige Geestgasthuis in Groningen in 1631 dat de landen van Vorhaxtemehues of Verhaexstum, zoals het van ouds heet, over de Nije brugge ten zuiden lagen. Dit steenhuis komt voor het eerst in beeld, wanneer het in 1402 door Yeye Haxtum, de weduwe van Ludelef Haxtum, een deel wordt verkocht aan datzelfde gasthuis. Aan de Leegeweg lag nog een steenhuis Hoytingehuis om Hoitum, dat in 1840 nog werd bewoond.
    Over de boerderij Gravenburg gaat het verhaal dat het een ondergrondse gang naar Aduard had.
    De Leegkerkers, evenals de Noordkerkers, weigerden naast Hugo, burggraaf van Leisnig (± 1458 - 21-3-1538), die namens de hertog van Saksen de Friese gebieden opeiste, óók graaf Edzard (I) van Oost-Friesland te aanvaarden als hun heer. Aan beide vreemde landsheren weigerden ze dan ook de schatting te betalen. Dit had tot gevolg dat ze gebrandschat werden.

    We rijden door over de Zijlversterweg, dat vermoedelijk deels het traject volgt van de oude loop van de Hunsinge 1.

    noten:

    1.
    Bijzondere locaties Groningen - Geschiedenis 13e eeuw;
    Wikipedia Leegkerk;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 252;
    Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek / P.C. Molhuysen, P.J. Blok (redactie). - 10 delen. - Leiden : Sijthoff, 1911-1937. - Deel 2: Hugo burggraaf van Leisnig, p. 805-809;
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 199;

    internetraadpleging: 10-12-2017



    kerk, Leegkerk


    onbehuisde wierde, Leegkerk


          Slapertil

    boerderij Slaperstil
    bron: kaart 1731 van Henricus Teijsinga: Provintie Plaatse tot Leegkerk bij Monsr. Cloosterhuis gebruikt;

    boerderij Slaperstil
    bron: kaart 1731 van Henricus Teijsinga: Provintie Plaatse tot Leegkerk bij Monsr. Cloosterhuis gebruikt met twee kaartlagen en transparantie van 18%;
    De Zijlversterweg brengt ons naar vermoedelijk een lus van de meanderende Hunsinge, waar Slaperstil gelegen is. Hier treffen we bij een grote parkeerplaats twee boerderijen, waarvan de noordelijkste is omgebouwd tot een Chinees-restaurant. De zuidelijke lijkt de boerderij te zijn die we terugzien op de kaart van Teijsinga uit 1731 en draagt ook de naam Slaperstil. De Zijlversterweg sluit op de kaart naadloos op elkaar aan en loopt daarmee vlak langs de boerderij. De 'nieuwe' karakteristiek verhoogd gelegen kop-rompboerderij uit 1910 ligt dan ook op cultuurhistorisch waardevol grond. De weg is in 1955 verplaatst om de verkeersdrukte beter te kunnen verwerken 1.
    Zoals op beide kaarten goed te zien is, is de verkaveling in 300 jaar nauwelijks veranderd. Alleen de kavel K is van omvang vergroot ten kostte van kavel M. Ook lijkt kavel G te zijn opgesplitst in twee helften.
    Het gebied wordt in tweeën gedeeld door de Oude Maar en verlengde van het Kliefdiep, waaraan de poldermolen De Jonge Held (18757) van het voormalige waterschap De Jonge Held staat. De Klief of Klieve is een soort waterschutting of sluis. Het Kliefdiep kan gezien worden als het gekanaliseerde vervolg van de bovenstroomse Eelderdiep 2.

    Natuurlijk is Slaperstil ook een begrip geworden door het Radio Noord-programma Sloaperstil,

    Ede Staal - Sloaperstil
    bron: YouTube Sloaperstil / Ede Staal
    waarin Ede Staal (Warffum, 2-8-1941 - Delfzijl, 22-7-1986) in 1986 een vaste column had. Het lied Sloaperstil was dan ook de intro voor het radioprogramma tussen negen en tien. En nog steeds is hij - na slechts een muziekcarrière van zo'n vijf jaar - ongekend populair en heeft hij een stempel gedrukt: Edde Staal, Credo - Zien bestoan [22-7-2011].

    We steken "ingewikkeld" de Friesestraatweg N355 over en vervolgen de Zijlversterweg. De rust op de weg blijkt over te zijn, want er komen ons continue tegenliggers tegemoet. Hierdoor moeten we om de zoveel meter de berm in.

    noten:

    1.
    Wikipedia Slaperstil;
    Cultuurwaardenkaart, p. 1, 8;
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0014100010922318;

    2.
    Wikipedia De Jonge Held (molen);
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851: Zesde deel: I-K. - 1845. - p. 479;
    Groningen, een stad apart : over het verleden van een eigenzinnige stad (1000-1600) / Jan van den Broek. - Groninger historische reeks, 35. - Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2007. - ISBN 978-90-232-4323-6 (ook als Proefschrift). - p. 246, 255-256, 281;

    internetraadpleging: 10 - 11-12-2017



    De Jonge Held | 1829, Slaperstil


    Slaperstil - Maar, Slaperstil


    restaurant, Slaperstil


          Kleiwerd
    Ook wanneer we op weg naar Dokwerd bij Kleiwerd bij elke bocht in de uitsparing moeten staan vanwege de vele tegenliggers, vragen we ons af wat er aan de hand is. Het is duidelijk een sluiproute voor iets.
    Kleiwerd of Cleywert (45616), een kleine wierde van klei, opgeworpen zo rond 50 vOJ op de oeverwal van de Hunsinge heeft een hoogte van bijna 2 meter boven NAP. Er lagen zo vele huiswierden op en nabij de oeverwallen van de Hunsinge. Voordat het tussen 1932 en 1943 werd afgegraven was het een ronde wierde. De daardoor ontstane steile heling aan de westzijde zien we dan ook van verre. De voorgangers van de boerderij op 17 behoorden - voordat het in provinciale handen overging - tot het klooster van Selwerd. De oudst bekende meijers zijn - in 1632 - Luilof Jacobs tot Cleiwert en Ide 1.

    noten:

    1.
    Wikipedia Kleiwerd;
    Bouwhistorisch onderzoek gemeente Groningen Zijlvesterweg 17 / Marcel Verkerk. - Groningen, 2008. - p. 6, 9 (Oorspronkelijk werk van: Voormalige kloosterlanderijen in Hoogkerk, Leegkerk en Dorkwerd / W.W. Kat. - Hoogkerk : Kat, 1986);

    internetraadpleging: 11-12-2017



    de boerderijen op nr 15 en 17, Kleiwerd


          Dorkwerd
    Onderweg naar Dorkwerd komen we er via lokale nieuwsbronnen achter waarom het zo druk is op de weg. De Dorkwerderbrug over het Van Starkenborghkanaal is gestremd wegens een storing. Hierdoor wilden de slagbomen niet meer omhoog. Dat houdt voor ons in, dat ook wij straks dezelfde weg terug moeten 1.
    Nadat we alle uitwijkopties aan dit landweggetje hebben gezien, parkeren we de wagen op de oprijlaan van kerk van Dorkwerd. Het werd ook Dorquerth, Dorquarth, Dorquart, Dorquare of Folqakerke genoemd of geschreven, waarbij de laatste mogelijk verwijst naar de naam Folkert of Folkerdinge, een van langst voorkomende familie als stadspatriarchaat. Het eerste gedeelte 'Dork' duidt op derrie, modder of zwarte grond, het vruchtbare grond, dat rond 1907 als zodanig zou worden afgegraven en verkocht. De kerkvoogdij wilde van de opbrengst een mooi orgel aanschaffen. Op 13 januari 1907 staat de eerste advertentie van de publieke verkoping op 28 januari in krant, al wordt dit op 26 januari alweer geannuleerd.
    Woensdag 20 maart wordt door kerkvoogden van de Nederduitsch Hervormde gemeente van Wierum en Dorkwerd opnieuw een perceel ten noorden van de kerk aangeboden. Deze verkoop vindt wel doorgang, want op 17 mei verschijnt de eerste advertentie van "De ondernemers" voor wierdeaarde of terpaarde. Vlot daarop wordt ook melding gemaakt van archeologische vondsten.

    Kogelpot met afzonderlijk opgezette hals en iets verdikte afgeplatte rand, gemaakt van hardgebakken dunwandig loodgrijs aardewerk (steengruismagering). Het is een geschenk van de H.H. Kerkvoogden te Dorkwerd. Afkomstig uit de dorpswierde te Dorkwerd, ged. N van de kerk, gem. Groningen.
    bron: Noordelijk Archeologisch Depot (NAD) in Nuis 1907-VI.6
    Zo wordt op 27 augustus bericht dat de werklieden een geheel gave urn hebben gevonden, omdat ze het voorzichtig hebben uitgegraven. De urn is 14 cm hoog met een bovenrand dat een diameter van 12 cm heeft. De buik heeft een omtrek van 49 cm. R. Jonker, die in 1893 hoofd der school te Dorkwerd was geworden en met 4 stemmen benoemd, daarvoor hoofd der school De Pol te Peize, heeft het nu in beheer, maar zal het overdragen aan het museum van Oudheden in Groningen.

    Renso Jonker, zoon van Pieter Renses Jonker en Stijntje Jacobs Deen, werd op 17 januari 1854 te Hoogezand geboren. Hij huwde 10 september 1881 te Hoogezand met Margaretha Harmina Bieze (Kalkwijk, 20-11-1854 - Groningen, 7-2-1924), dochter van Harm Harms Bieze en Elsien Christiaans Schabels. Renso was toen al onderwijzer. Zijn acte van Hoofdonderwijzer ontving hij tijdens de najaar-examen van 1878. Van een acte van aanstelling en benoeming door de kerkenraad van Renso als hoofd der school en voorzanger en voorlezer in de kerk is in afschrift bewaard gebleven. Renso overleed te Groningen op 82-jarige leeftijd op 3-7-1936.


    Deze zakmes is mogelijk verloren door Ab van Giffen in 1908. Bijna een eeuw later, in 2003 werd het hier tijdens een kleine opgraving teruggevonden.
    bron: Erfgoed Groningen Zakmes van een professor
    Op 13 juni 1908 kwam de 24-jarige student Ab van Giffen mee met de prof. dr. J.F. van Bemmelen om de werklieden te stimuleren met fooien, om de vondsten te bewaren. Er was op dat moment net een boomkistgraf tevoorschijn gekomen. Van Bemmelen vond dat de nog wat onbeholpen en stugge Ab nog enige malen begeleiding nodig had, al zag hij wel dat hij ook ijverig en nauwgezet te werk ging. Van Giffen zou nog zeker tienmaal terugkomen. Tussen 25 juli en 14 september maakte hij hiervan in een nieuw notitieboekje met geruit papier de nodige aantekeningen en tekeningen van de dwarsprofielen. Van Giffen wilde alle vondsten wel hebben en vroeg de werkers of ze het apart konden leggen. Het maakte hem niet uit of het om aardewerk, metalen objecten of botresten van mens en dier ging.
    De kerk zelf is ook niet meer de oorspronkelijke. Deze kerk dateert uit 1648, waarbij de toren stamt uit 1869, die als vervanging van de klokkenstoel gold. De (her)bouwers van de kerk hadden tevens de collatie van de predikant. Hun collatiebank draagt het wapen van Stad en Ommelanden 2.

    Op de begraafplaats komen we een met een hek omheinde grafzerk tegen van Sijbrand Tornga (Dorkwerd, gem. Hoogkerk, 2-1-1876 - Veendam, 11-1-1910). Hij is slechts 34 jaar geworden en was gehuwd met M. Ritsema. Ze kregen een dochter Geertje (1909-2002).
    De zerk vermeld verder de volgende tekst: Uit hoogachting van de Veendammer vrienden waarbij de volgende corporaties: De Jongedoghters.Ver. "Dorcas" wier leider Patrimonium wiens secretaris De Geref. Schoolver. wiens onderw. hij was.
    Wie was deze Sijbrand? Vanzelfsprekend, hij was onderwijzer bij de Gereformeerde Schoolvereniging, secretaris Patrimonium en leider van "Dorcas".
    Dorcas is een meisjesvereniging waar kleding door hun werd gemaakt, dat - voornamelijk in de winterperiode - aan oude van dagen en minbedeelde gezinnen werd uitgedeeld.
    Op 23 april 1895 doet Sijbrand, afkomstig uit Dorkwerd, in Groningen het examen Onderwijzer, waarvoor hij slaagt. In juni wordt hij benoemd in Ten Boer als onderwijzer. In oktober 1904 reist hij, toen wonende te Niezijl, af naar Veendam waar hij benoemd is als onderwijzer.
    Zaterdag 15 januari 1910 reizen een groot aantal vrienden van de school in Veendam af naar Dorkwerd, om zich daar verzamelen in het huis van zijn ouders. Om 1 uur kwam de rouwkoets met zijn lichaam uit de Nieuwelaan te Veendam aangereden. Bij de uitvaart werd gesproken door ds. Petersen, G. Jager van de jongelingsvereeniging, ds. Hummelen (Dorkwerd). Andere aanwezigen waren o.a. H. Eekhof (Patrimonium), van het schoolbestuur J. Eekhof en T. Bos en namens het schoolpersoneel D. Rollema. Tien volgrijtuigen reden in een stoet naar deze begraafplaats, waar hij met de laatste groet werd geëerd.
    Zijn vrouw zou achterblijven met kind en kreeg jaarlijks ingevolge de Weduwenwet voor de onderwijzers 1905 een pensioen van ƒ 281 3.

    We maken ons rondje om de kerk af en gaan weer naar de wagen om dezelfde weg terug te rijden. We rijden via Nieuwklap - over de Aduarderdiep - over de N355 naar de plek waar hopen te kunnen gaan eten. Het is nog relatief vroeg, dus misschien kunnen we er eerst nog even wat drinken en wandelen om het te bekijken.

    noten:

    1.
    RTVNoord, 18 juli 2017, 16:41 Storing Dorkwerderbrug was voorbij (update);

    2.
    Wikipedia Dorkwerd, Ommelanden (Groningen);
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 88;
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 362;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 250;
    Een ondernemende student: A.E. van Giffen / Egge Knol (in: Professor Van Giffen en het geheim van de wierden / Egge Knol, Alexandra C. Bardet, Wietske Prummel. - Veendam/Groningen : Heveskes uitgevers / Groninger Museum, 2005. - ISBN 978-90-782140-1-4. - p. 52, 55);
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 13-01-1907 Publieke Verkooping; 26-01-1907 Wierdegrond-Dorkwerd.; 12-03-1907 Wierde -Dorkwerd Publieke Verkooping; Leeuwarder Courant, 17-05-1907 De Wierde of Terpaarde; Nieuwsblad van het Noorden, 28-08-1907 Gemeentelijk Nieuws.; Leeuwarder courant, 31-12-1892 Kerk- en Schoolnieuws; Nieuwsblad van het Noorden, 01-01-1893 Stad en Dorp; Nieuwsblad van het Noorden, 01-02-1893 Ingezonden / Eenige ouders; Nederlandsche staatscourant, 09-11-1878 NIET-OFFICIEEL GEDEELTE. BINNENLAND. LAGER ONDERWIJS. NAJAARS-EXAMEN 1878. Provincie Groningen.;
    AlleGroningers, Renso Jonker;

    3.
    Delpher: De wekker; nieuwe bijdragen voor het onderwijs, jrg 52, 1895, no 17, 27-04-1895 Examen; jrg 52, 1895, no 28, 13-07-1895 Benoemingen; De School met den Bijbel, jrg 2, 1904-1905, no 4, 27-10-1904 Benoemingen; Nieuwsblad van het Noorden, 19-01-1910 Gemeentelijk Nieuws; Het nieuws van den dag : kleine courant, 18-05-1910 uit de Staats-courant;
    AlleGroningers, Overlijdensregister Veendam 1910 Aktenummer 6;

    internetraadpleging: 11 - 13-12-2017



    kerk (1648), Dorkwerd


    achterzijde kerk, Dorkwerd


    Stad en Ommelanden-wapen, Dorkwerd


    grafzerk Sijbrand Tornga, Dorkwerd


          Zuidhorn
    We vervolgen de N355 met de N980 om Zuidhorn vanuit het zuiden binnen te rijden. De eerste afslag - dat ons, wat achteraf blijkt, direct naar het centrum had kunnen brengen - rijden we voorbij. De weilanden in zuiden waarschuwen ons dat we Zuidhorn alweer zo goed als voorbij aan het rijden zijn. En dus nemen we de eerstvolgende afslag het dorp in. Al zigzaggend hopen we weer bij het centrum te komen en het liefst aan de noordkant. En dat lukt voor de verandering eens. De oude hoofdweg tussen Zuidhorn en Noordhorn, De Gast doet niet onder aan de gewekte verwachtingen.
    Deze oude voormalige Rijksweg was eeuwenlang de route tussen Groningen en Leeuwarden. Tussen 1850 en 1940 zijn hier veel vrijstaande panden gebouwd door rentenierende boeren en anderen die het zich konden veroorloven. De bouwstijlen zijn dan ook zeer uiteenlopend. De beeldbepalende rijen eiken aan weerszijden van de weg zijn ook halverwege de negentiende eeuw geplant 1.
    Hier staan inderdaad mooie panden. Ook treffen we hier nog in volle glorie een oud ANWB-richtingsbord aan. We parkeren de wagen op gepaste afstand van het centrum en lopen de Hoofdstraat verder in.
    Enkele panden vallen op vanwege de afwijkende stijl, zoals Linea Recta of vanwege het feit dat het om voormalig overheidsgebouw gaat, zoals blijkt uit het tegeltableau "Rijkskantoren Directe belastingen en accijnzen, registratie en domeinen".
    Linea Recta (516324) werd in 1925 gebouwd in opdracht van de vooruitstrevende notarisgezin Chr. J. Vink 2.
    Dit moderne ontwerp van de architect Leendert Cornelis van der Vlugt (Rotterdam, 13-4-1894 - Rotterdam, 26-4-1936) - bekend van de tot UNESCO-werelderfgoed verklaarde Van Nellefabriek - in samenwerking met Klaas Siekman gebouwd, werd door de lokale bevolking aangeduid als het huis zonder dak. Het gezin Vink of Reinders - die er later kwam wonen, had een bijzondere levenshouding, zo blijkt uit mondelinge overlevering. Zo sloegen ze bijvoorbeeld ongedierte, als spinnen, niet dood. Met de stofdoek werden ze levend uit het raam geworpen.
    Dit strakke in functionalistische stijl opgetrokken pand staat fraai contrasterend naast het vijf jaar eerder gebouwde pand met Jugendstilkenmerken. Dit voormalige Belastingkantoor (516314) is een ontwerp van de lokale architect, waterbouwkundige, gemeente-architect en ambtenaar bouw- en woningtoezicht Klaas Siekman (Hoogkerk, 18-7-1878 - Zuidhorn, 14-12-1958). Siekmans naam staat dan ook onder vele ontwerpen van de hier door hem ontworpen en/of gebouwde panden 3.

    Omdat we intussen weer reuze dorst hebben gekregen, willen we graag eerst ergens iets drinken. De aanblik van De Burgemeester Kruisingalaan trekt ons aan, omdat het iets van een plein suggereert. Hoewel het een tamelijk leeg plein blijkt te zijn, vinden we er toch een terrasje van Lunchroom en ijssalon Malero . En hoewel een beetje verstopt, is er ook een toilet. Terwijl we op het terras vertoeven, wordt er bij de bakker aan de overkant, Bakkerij van Esch nog even iets voor het ontbijt van morgen gekocht.

    We lopen langs de bakker door een steegje weer terug naar de Hoofdstraat. Hier treffen we al vlot de Blz. Boek & Kantoorvakhandel Schoelier aan. Daar kunnen we natuurlijk niet omheen en lopen dus naar binnen. Vreemd genoeg komen we weer naar buiten met slechts een boek. Over de regionale geschiedenis komen we echter niets tegen.
    We lopen verder en komen hier ook fraaie gebouwen tegen. Het voormalig gemeentehuis (516317), door Siekman in 1916 ontworpen staat op de plek waar daarvoor de woning en smederij van Poort stond. Dit neogotische pand is een kopie van de oude Hoofdwacht in Groningen, dat daar naast de Martinitoren staat. Tegenwoordig hoort het bij de horecapanden en is het een bistro met de naam Het Oude Raadhuis 4.
    Er tegenover staat het voormalige waterschapshuis dat op 4 oktober 1909 officieel is geopend. De voorzitter van het waterschap Zuidhorn, sprak hierbij de bijzondere dankwoorden Dit huis sta tot een mier de zee gansch uit zal zuipen, en dat een schildpad zal om heel de wereld kruipen.. Deze spreuk stond op een stuk hardsteen uit de intussen afgebroken toren van Huis te Dijke te Pieterburen. Het ontwerp van dit pand is ook van Siekman. Tegenwoordig is hierin Ristorante Pizzeria La Fontana gevestigd. Ideaal om straks te gaan eten 5.
    Wanneer we even een stukje de Hoofdstraat doorlopen en uitkomen bij de Holtplein, zien we dat hier ook voldoende parkeergelegenheid was geweest. We hadden dus niet met een omtrekkende beweging Zuidhorn in hoeven te rijden van de N980, de Fanerweg. Dit had heel simpel gekund door bij de Beatrixlaan af te slaan en de auto te parkeren op het Holtplein.
    Vanaf het Holtplein hebben we mooi zicht op In 't Holt 1654, Grand café & Logement. Het jaartal verwijst naar het jaar waarvan bekend is dat er hier al een herberg stond. Ten tijde dat het "Hotel Addens" heette, was rechts van de serre - die er toen nog niet was - een doorrit. Aangezien de herberg aan de route Groningen - Leeuwarden stond, was het ook een ideale plek om bijeen te komen. Ten tijde dat het Brant's Hoekhuys heette, kwamen de predikanten uit het Westerkwartier hier bijeen 6.
    Omdat het eigenlijk onvoorstelbaar lijkt, dat er geen historische boeken over Zuidhorn en omgeving zijn, gaan we nogmaals naar Schoelier en stellen de vraag. We lopen mee naar de kast en er worden zo twee zeer gedetailleerde boeken uit de kast gehaald. En zo wordt dit een van de kortste bezoekjes - maar wel geslaagd - aan een boekhandel ooit.
    We gaan met de intussen verzamelende kilo's niet verder lopen en brengen dit even naar de wagen, waarna we onze wandeling met lege handen verder vervolgen. We gaan de Kerkstraat in en dat brengt ons bij de Dorpskerk, waarover we net een boek hebben gekocht. Op het steeds smaller wordende Kerkstraat komen we eerst langs de voormalige pastorie (41078), waarin nu B&B 'Tijdverblijf' gevestigd is. In de tuin staat een Ginkgo Biloba, die waarschijnlijk bij de herinrichting van de tuin in 1906 is geplant. En laat dit nu net de periode zijn dat ds. Jan van Giffen hier predikant was en zijn zoon Ab van Giffen, de latere bekende archeoloog Prof. Albert van Giffen, plant- en dierkunde studeerde aan de Universiteit in Groningen. Het is dus waarschijnlijk dat Ab, deze bijzondere uitheemse plantsoort vanuit de Hortus Botanicus heeft meegenomen en hier heeft geplant. Deze ruim honderd jaar oude plant is inmiddels uitgegroeid tot een enorme boom, zonder dat het een boom is.
    Over de kerk (41079) lezen we achteraf in het boek, wat we nu zelf ondervinden. De kerk is nauwelijks te fotograferen, vanwege de bebouwing en vele bomen. Slechts fragmenten kunnen we daarom laten zien. De kerk is waarschijnlijk begonnen aan het eind van de twaalfde eeuw als een eenvoudig tufstenen zaalkerkje. Resten hiervan zijn nog de westmuur te zien. De bouw van de toren is waarschijnlijk begonnen aan het begin van de eeuw daarop. De enorme hoeksteunberen zijn mogelijk al in de zeventiende eeuw aangebracht. De windvaan van de toren is een griffioen, een leeuw met vogelkop, klauwen en vleugel met daarin de vier vissen van de familie Clant van Hanckema. Dit mythologische wezen werd door de christenen vertaald als symbool van Christus. Hierin staat de leeuw voor menselijke moed, de vogel voor het goddelijke en waakzaamheid. Ook de vissen van de familie Clant is makkelijk als een christelijk symbool te verklaren. En zo past alles weer mooi harmonieus bij elkaar. Rondom de kerk liggen nog een klein aantal fraaie grafzerken. De laagstaande nog fel schijnende zon maakt het beeld extra scherp, door de schaduwwerking. De zerken zijn voornamelijk van aan het geslacht Clant gelieerde Bindervoet (de eerste Bindervoet - een officier uit Leiden - huwde een dochter van Clant) en bewoners waren van De Hanckemaborg, waarover later meer.
    Omdat de kerk nog steeds als zodanig functioneert, zijn de deuren op slot 7.

    Aangezien het nog steeds vroeg is, plakken we er nog een rondje aan vast dat ons door de Nieuwstraat, Molenstraat, winkelgebied Dorpsvenne, Hoofdstraat, Burgemeester de Vrieslaan, Wilhelminalaan en weer naar het pleintje aan de Burgemeester Kruisingalaan. In de Nieuwstraat komen we aan het begin van de Nieuwstraatpassage een beeld tegen van Erica Dierssen (Enschede, 18-9-1946). Erica heeft een opleiding aan de Academie Minerva gevolgd en won in dezelfde periode in 1968 de eerste prijs schildersconcours te Apricale in Italië. Ze werd lid van de Schildersgroep '85, een door vijf kunstenaars (Ineke Tuinier, Egbert de Gries, Erica Dierssen, Frans Hage, Arie Zuidersma) opgezette groep, die elkaar wil stimuleren, door gezamenlijk met exposities naar buiten te komen en door bij elkaar te komen om over het werk te spreken. Ook nam ze tijdje deel aan de Kunstenaarssociëteit De Groninger Kroon. Haar favoriete kunstuiting is androgynie, de blijvende zoektocht naar evenwicht en harmonie, tussen het mannelijke en het vrouwelijke, tussen gevoel en verstand en tussen geest en materie. In "Torso" is de vormgeving van deze zoektocht herkenbaar voelbaar en aanwezig.
    Wanneer we weer een eindje verderop zijn en in de Wilhelminalaan lopen zien we achter het Wilhelminaplantsoen een witte boerderij (41077) met en voorhuis uit 1811 en schuur uit 1828. Het lijkt erop dat deze boerderij, samen met de kerk tot de oudste gebouwen van Zuidhorn behoren 8.
    Even later komen we weer op het pleintje uit, waar we op het terras iets gedronken hebben. Op het plein staat een enorme ring. Een metalen strip vermeldt dat het om Cirkel gaat, dat door Atelier Ronald A. Westerhuis (Tiel, 7-11-1971) als Gate of Gateway is ontworpen en vervaardigd. Het is op 25 oktober 2014 aangeboden door Cruiming Architectuur & Ontwikkeling dat dit beeld aan de gemeente schenkt, vanwege hun 45-jarig-bestaan en houden van hun bureau in deze gemeente. Het beeld is 4 meter hoog, uiteraard van roestvrijstaal, zijn handelsmerk. In zes weken tijd heeft hij het beeld met zijn team, bestaande uit Leontine van Luik, Raoul Abdoelrazak, Bjorn Rienmeyer en Hessel Klijnstra gemaakt. Het resultaat is een poort naar de toekomst. Het is een begin en een einde. Het is de bedoeling dat het de kijker uitnodigt om zich hierin te (weer)spiegelen 9.
    Wij gaan er eveneens net zo speels mee om. We laten zien dat je eveneens aan het begin en einde - veelal op dezelfde manier - zichtbaar bent.
    gangenstelsel

    grijpen of gegrepen worden
    begrijpen of begrepen worden
    geven of ontvangen

    dreigen of bedrogen worden
    kijken of bekeken worden
    volgen of vervlogen

    slagen of geslagen worden
    lopen of ontlopen worden
    zingen of bezongen

    pakken wat te pakken is
    de eerste komt te malen
    vragen waar geen antwoord is

    zoeken wat te vinden is
    zien wat er te krijgen is
    want alles blijkt gegeven

    het zoeken van de bron
    is volgen van het water
    is stroomopwaarts gaan
    tot bovenop de berg

    leven is los laten
    het water laten stromen
    rivier wordt oceaan

    Johan Vermeulen
    mei 2017

    Dit werk is ook gepubliceerd in informatieblad van de OVG. - 26e jaargang nr. 4 • 28 juli 2017
    Peperpoezie p. 25
    gedicht

    ik open liever ongemerkt
    voordat u bent begonnen
    woorden vallen op hun plaats
    als het ware uitgesponnen

    rijm of regels zijn gemerkt
    het wit ligt op zijn plaats
    ongemerkt pak ik u vast
    lezen zult u tot het laatst

    nieuwe woorden vragen aandacht
    de vorige zijn al voorbij
    als het begrip maar komen wil
    ik bied mij aan, opnieuw, lees mij

    ik wil verstaan worden, begrepen
    zoals een blik ons open maakt
    en wij voor het eerst weer lezen
    hoe leven ademen noodzaakt

    peil mijn diepte, zie de lijn
    er is genoeg voor groei
    is het liefde, is het pijn,
    het is mijn tweede bloei

    Johan Vermeulen
    Zuidhorn, 22 september 2016
    En omdat we zo zichtbaar bezig zijn, spreekt de man in de voorbijrijdende scootmobiel ons aan. Het blijkt Johan Vermeulen te zijn, die kenbaar maakt dat hij blij is dat we met het kunstwerk bezig zijn. Dat zou veel meer moeten gebeuren. Het plein moet meer gaan leven. Zelf schrijft hij gedichten en laat een aantal zien en lezen. Hij heeft uitgeprint op A4 bij zich. Die we mooi vinden mogen we houden. We kiezen er twee.

    Op een blinde muur vinden we van Klaas Lageweg (1978) de Handshake, die hij hier op 4 april 2017 maakte 10.

    En zo grijpen willekeurig deze drie kunstuitingen op dit onlangs opnieuw ingerichte plein, feilloos in elkaar. Alsof het zo moest zijn.

    Plaquette met het Waterschap-Westerkwartier-bestuur 1864-1909.
    G.A. Talens was voorzitter. De gecommitteerden waren J. Bolt Jzn, J.J. Schuiringa Rzn, G. Nieuwhof en L.P. de With. De leden waren J. Nieuwenhuis, H.D. Aalfs, J. Zantinga, J. Bouma. Secretaris was L. Koster, A. Viswat was de ontvanger en de ons reeds bekende K. Siekman Azn de waterbouwkundig.

    Bijzonder aan deze plaquette is de letterzetting bij de E, waarnaast aan de rechterzijde een letter die met beide benen op de grond staat en een vrije poot heeft, zoals de R of N staat. Een mooi vormgevingshandtekening.

    Fascinerend.

    Aangezien de natuurlijke noden nu hoog gaan op spelen, snellen we naar het voormalig waterschapshuis, waar we - zoals gezegd - een hapje gaan eten, maar ook nog raad weet met overtollig water.
    Hier treffen ook de plaquette aan van het waterschapsbestuur.
    Tijd om ons tijdens het eten even te verdiepen in het ontstaan van Zuidhorn.
    De vier kilometer lange en bijna een kilometer brede lang-ovale kleileemrug of zandhorst is langdurig omringd door de Oude Riet, dat inmiddels ook als een inversierug boven het ingeklonken landschap steekt. Maar de rug of gast waarop Noord- en Zuidhorn is ruim 4 meter hoog, zoals op het hoogtekaartje bij Dag1 goed te zien is. Uit archeologisch onderzoek blijkt dat er ook al mensen rondliepen in de Nieuwe Steentijd (4400-1700 vOJ), maar niet aaneensluitend met de huidige bewoning. De hele gast of gaast was tot in de late Middeleeuwen door water en slik omgeven. De zee had nog vrij spel. De kwelders waren nog niet drooggelegd, zodat Horum of Horm, zoals Suthorum en Northorum vroeger samen werd aangeduid, lag als een eiland te midden van de horren of slikken. Horum zou een afgeleide kunnen zijn van hore - slijk, zoals we ook in Hoerediep, slijkdiep tegenkwamen. Maar, Hore zou ook een mansnaam kunnen zijn.
    De gunstige hoogten, bleken voor de bewoners niet altijd even gunstig, want er waren naast het water vele vijanden van vlees en bloed. Het nabijgelegen klooster van Aduard, aan de oostzijde van de Oude Riet had veel invloed. Maar ook de vele in macht toenemende geslachten (hoofdelingen en jonkers) lieten zich regelmatig gelden. En de stad lag slechts op twaalf kilometer afstand, zodat het een mooie hoog en droge uitvalsbasis was voor veroveraars en belegeraars.
    Omdat van Zuidhorn de aangiftes van huizenbelasting bewaard zijn gebleven, weten we dat er in 1630 geen neringdoenden waren. Wel waren er naast de 136 huizen, waarvan er 60 in het dorp stonden, ook nog twee borgen. In het aantal van de huizen zitten er 58 die boerderijen genoemd worden. Hieronder zitten ook de al eeuwen bestaande heerdnamen als Vette Koe en Osseweide. Het karspel had onder de boerderijen er zeker 15 zitten die behoorden tot het klooster, de zogenoemde kloosterboerderijen. Drie heerden zullen boven de staat van de gewone gerechtigde boerderijen uitstijgen, de Jellemaheerd, de Klinckemaheerd en de Hancekemaheerd (waarover later meer).

    De Klinckemaheerd werd nooit een borg, maar werd een knappe behuizing, waarvan vele families eigenaars zijn geweest - er zaten namelijk wel rechten op. Rond 1540 kunnen we voor het eerst lezen over Reyner Clinckema. Hij bezit hier 42 grazen hoogland, voldoende om een jaar lang 42 koeien te voeden. In 1571 en 1572 leefde hier ook Ipo Klinckema. Tussen beide bestaat met zekerheid verwantschap. Ipo is erfgenaam van Boele Brungersma, mogelijk schoonvader. Waarschijnlijk heeft Ipo in 1600 een zoon die Boele Klinckema heet. Deze Boele trouwt met Wijke to Nansum. In 1619 wordt er voor het eerst schriftelijk melding gemaakt van het huis: in de akte staat "Johan Engelberts op Klinckema". Hierna volgen allerlei eigenaren, met daarbij families als Hanckema, Siccama, Hora en Buma. Johan Hora Buma liet het in 1839 slopen om er een gewoon landhuis op te zetten.
    De Jellemaheerd werd wel een borg, maar werd in 1698 afgebroken. Over het begin van de Jellemaheerd is geen zekerheid te geven. Er was in 1447 in het Westerkwartier wel iemand met de naam Menne of Melle Jellema, die mogelijk in verband met het Jellemahuis in Zuidhorn gebracht kan worden. Een halve eeuw later blijkt het in bezit te zijn van Allert Gaykinga of Gaykema, die geboren is op Gaykingahuis onder Wierum. Zijn zoon Hindrik of Hendrik Gaykema, hoofdeling in Zuidhorn trouwde met Grete Wicheringe. Deze Hindrik werd samen met zijn broer Frederik in 1520 in Aduard vermoord. De verdeling van de erfenis van het kinderloze stel heeft lang op zich laten wachten en het viel uiteen. Rond 1650 is er sprake dat het weer in een hand is, namelijk van Allart Gaikinga ter Borch en Jellema. Later kwam het in handen van Derk Clant van Hanckema, die de borg in 1683 verkocht aan het echtpaar, kapitein Goethart Joan de Neeven en Sibilla Maria de Ricou. De laatste eigenaar Jan Mansholt, liet het afbreken om er een zomerhuis op te plaatsen. Omdat het eigendom niet rechtmatig bleek te zijn kwam het terecht in handen van Siccama. Uiteindelijk verdween het zomerhuisje. De bijbehorende grachten werden pas in 1840 gedempt.

    Een eeuw na 1630 lag de situatie rond de neringdoenden volledig anders. Er waren toen 3 bakkers, 3 snikvaarders, 2 tappers, 4 kremers, 1 kuiper, 1 schoenmaker, 1 smid en 1 molenaar 11.

    Het was prima toeven op het terras van Ristorante Pizzeria La Fontana en de hapjes en drankjes hebben ons goed gedaan. Na nogmaals een toiletbezoek, die op de eerste verdieping zit, waar vandaan een fraai uitzicht is op bijvoorbeeld het pand dat de naam Belvédère draagt, is het weer tijd om naar ons tijdelijk verblijf terug te rijden.
    Maar voordat we Zuidhorn verlaten willen we natuurlijk nog even langs de fraaie panden op De Gast rijden. En zo komen we de zogenoemde ambachtschool van Siekman tegen, die natuurlijk het pand zelf heeft ontworpen. Hoewel er Anno 1925 op gebouw staat, is het in 1908 ontworpen.
    Even verderop komen we - na verluidt - het deftigste pand tegen. Het landhuis Arnichem - dat arendsheim / arendshorst en -nest betekent - heeft een directe relatie met de borg waarover we zo te spreken komen. De eerste bewoner was namelijk Evert Barthold Bindervoet (Zuidlaren, 14-10-1799 - Zuidhorn, 27-12-1867). Van hem kwamen de fraaie grafzerk naast de kerk tegen. Waarschijnlijk is dan ook dat dit pand gebouwd is halverwege de negentiende eeuw. Dit houdt echter niet in dat er geen oudere elementen in het gebouw kunnen zitten. In het achterste deel van het pand bevindt zich namelijk metselwerk met het jaartal 1661 12.
    Nadat we over het spoor zijn kunnen we echter al niet verder, vanwege herinrichtingswerkzaamheden van de straat. We worden gedwongen de Hooiweg in te rijden en komen op de oude Rijksstraatweg naar de brug over de Van Starkenborghkanaal en Noordhorn terecht. Maar aangezien ze bezig zijn met het plaatsen van de nieuwe brug en herinrichting van dit gebied, kunnen we ook hier niet verder.
    En dus worden we de nieuwbouwwijk ingestuurd, iets wat we altijd willen vermijden omdat we daar juist verdwalen. Maar deze keer hebben we geluk. Er is maar een weg uit de wijk. En zo komen we weer op De Gast uit, waarna we de Hanckemalaan inrijden. Hier vallen onmiddellijk de anders georiënteerde en gekleurde stenen in het wegdek op. En aangezien dit meestal wijst op iets bijzonders, zetten we de wagen aan de kant. In buurt vinden we de bijbehorende informatieborden, die ons vertellen dat we op de plek staan waar tot de afbraak in 1877 de Hanckemaborg en zijn voorganger de al eerdergenoemde Hanckemaheerd stond. In 1540 kwam de heerd Hanckema voor het eerst voor in geschreven teksten, groot 86 grazen. Het is mogelijk vernoemd naar het geslacht Hanckema, waarvan Hille, Jelle en Reneka tussen 1444-1446 in het Westerkwartier voorkwamen. Waar ze woonden is onbekend. Van Tyasse Hannekema weten we dat hij vóór 1486 kerkvoogd was in Zuidhorn. Mogelijk is het in handen gekomen van Hille Hantkema. Zij huwde met Reyner Rotkema, die in 1556 in Zuidhorn een hoofdeling was. Hun dochter, Ide Retkema trouwde met Pabe Broersema. Van hun is een schriftelijk boedelscheiding bekend dat stamt uit 1565, zodat we dus weten dat de Hanckemaheerd toen in bezit was van de Broersema's. Via Tjaart, kwam het in handen van Pabe, die huwde met iemand uit die andere familie, Eeuke of Juecke Jensema. De heerd wordt tijdens hun bewoning voor het eerst - zo rond 1600 - borg genoemd. Omdat Pabe zijn kinderen overleefde en zijn broer Menno kinderloos stierf kwam het in handen van neef Tjaart toe Nansum. In 1667 komt het samen met de weduwe waar hij mee huwt in handen van Rembt ten Ham, tevens eigenaar van Klinckema. De Hanckemaborg werd in 1672 gebruikt als uitvalbasis van de Munsterse troepen. In 1675 werd het verkocht voor 25.500 gulden aan Derk Jacob Clant van Juckema onder Zeerijp. Onder deze familie brak een bloeitijd aan voor de borg. Derk Jacob huwde Margriet Josina Ripperda. Opvolger was Maurits Clant die het aan de stok kreeg met de beruchte Mepsche van 't Faan. Gevolgd door Edzard Jacob Clant en ten slotte Maurits Clant, die geen mannelijke nazaten kreeg. Hierdoor kwam het via een omweg in handen van de Bindervoet-familie. Pieter Bindervoet had namelijk de jongste dochter Josina Edzardina Jacoba geschaakt, zodat dat pa Clant haar uit het testament liet schrappen voor de duur van haar mans leven. De oudste dochter droeg het echter na vererving meteen over aan haar zusje. Uiteindelijk verkocht de jongste broer Maurits Clant Bindervoet die het op 20 januari 1868 kocht van de vorige eigenaar, de burgemeester van Zuidhorn Arnoldus Gelderman, het dus in 1877 ter afbraak. Een jaar daarvoor waren ze naar Haarlem verhuisd.
    Door de sloop konden 300.000 bankstenen Groninger formaat aangeboden worden.


    de Borgh Hankema tot Suidhorn - de Heer Maurits Clant
    Bron: Kaart of landtafereel der provincie van Groningen en Ommelanden verdeelt in deszelfs byzondere quartieren, districten en voornaamste iurisdictien : beneffens de Heerlykheid Westerwolde. - 1781 de Borgh Hankema tot Suidhorn
    Tien jaar eerder werd nog een poging gedaan om het geheel te verkopen inclusief de aan het huis verbonden 'heerlijkheden en gerechtigheden, jagt en collatiën'. Ook de bijbehorende gestoelten en banken in de kerken van Zuidhorn en Niezijl hoorden hierbij. Echter, in oktober 1871 bewijst een goede daad, dat de verkoop nog niet is gelukt. Vrijdagochtend de 13e oktober werd namelijk in de Schipsloot het stoffelijk overschot gevonden van een vrouw - Margaretha Noorda - uit Zuidhorn. Ze had zich verdronken - als ongelukkige verlatende door haar man, de griffier bij het kantongeregt Frans Pieter Arnoldus Beeler, waarmee ze in Vries op 17-10-1854 getrouwd was, door wanhoop en vrees voor het gebrek binnen haar gezin niet meer aankon. Haar drie kinderen, allen hier geboren, Johan Gerardus Arnoldus Beeler, 4 jaar, geboren op 15-6-1857, Fennegiena Margaretha Engelina Beeler, 2 jaar, geboren op 8-10-1859 (en op 80-jarige leeftijd te Breda overleden op 30-9-1940 als weduwe van Johannes van Assendorp) en Arnoldus Pieter Frans Beeler, nog maar 1½ maand oud, geboren op 1-9-1861, werden tijdelijk opgevangen door Bindervoet in huize Hanckema.
    Margaretha Noorda was geboren in Noordwolde op 1 augustus 1825 en dus in Zuidhorn overleden op 13 oktober 1871. Haar ouders waren de predikant Gerlof Noorda (overleden te Haren op 10-12-1860) en Fennechien Westerloo, die te Groningen op 21-06-1818 getrouwd zijn. Beeler is op 21 april 1854 benoemd tot griffier te Zuidhorn, tot dan was hij griffier te Onderdendam. Op 9 april 1864 en vijf jaar later in 1869 wordt hij opnieuw benoemd en aangesteld. Eind augustus 1871 meldt Noordstar het gerucht dat overgenomen wordt door o.a. de Maasbode dat Beeler zich wegens knevelarij voor het hof terecht moet staan, maar dat hij zich op reis heeft begeven. Knevelarij is genoemd in artikel 366 van het Wetboek van Strafrecht: De ambtenaar die in de uitoefening van zijn bediening, als verschuldigd aan hemzelf, aan een ander ambtenaar of aan enige openbare kas, vordert of ontvangt of bij een uitbetaling terughoudt hetgeen hij weet dat niet verschuldigd is, wordt, als schuldig aan knevelarij, gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of geldboete van de vijfde categorie. De Hooge Raad heeft zich er 3 november 1871 over gebogen en uitspraak gedaan. Beeler wordt uit zijn ambt ontzet wegens merkelijke achteloosheid 13.

    Voor vandaag zitten wij weer helemaal vol en rijden daarom zonder te stoppen langs Faan, Niekerk, Oldekerk, over de Matsloot, tot we weer over de Noorderweg Boerakker bereiken. Met weer een nieuwe route komen we steeds makkelijker door Boerakker om weer bij onze B&B uit te komen.
    Het was weer een lange dag vandaag, zodat we de rest van de avond lekker onderuitgezakt op de bank doorbrengen met een lekker drankje.

    noten:

    1.
    Hoofdstraat en De Gast / Ed van Zomeren, Marianne Pompe-Postuma. - p. 11 (in: Straat voor straat : Zuidhorn, Noordhorn en Briltil in de twintigste eeuw / Albert Teelken en Ed van Zomeren (redactie). - Bedum : Profiel, [2013]. - ISBN 978-90-5294-547-7);

    2.
    De gelezen bronnen komen met twee verschillende notarisfamilies. Van Zomeren en Pompe-Postuma noemen Reinders als familienaam. Vink wordt genoemd door Jassies en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Jassies beschrijft Vink als uit het Westen afkomstig, die vermoedelijk contacten had in antroposofische kringen, die dicht bij het denken van Van der Vlugt stond. Monumentenzorg houdt zich op de vlakte door het te houden op een bevriende notaris. Jan Thijs maakt hierin duidelijk dat Vink de opdrachtgever was. Later kwam notaris Reinders hier wonen. Op 13 mei 1933 plaatst Reinders een advertentie dat hij de naar Hilligersberg, Rotterdam overgeplaatste C.J. Vink in zijn huis kantoor blijft houden. R. Reinders wordt bij Koninklijk besluit van 22-9-1933 in Zuidhorn aangesteld. Reinders koopt in oktober de villa van Vink.
    Architectuurgids Woonhuis Vink (Linea Recta);
    Groningen / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Ben Olde Meierink, Sabine Broekhoven m.m.v. Redmer Alma. - Monumenten in Nederland, 4. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 1998. - ISBN 90-400-9258-3;
    Architecten provincie Groningen Woonhuis Vink / Jan Thijs;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 04-02-1928 Advertentie; Nieuwsblad van het Noorden, 13-05-1933 Notariskantoor Zuidhorn; Nederlandsche staatscourant, 25-09-1933 Benoemingen ontslag, enz.; Nieuwsblad van het Noorden, 20-10-1933 Provinciaal nieuws Groningen;

    3.
    Hoofdstraat en De Gast / Ed van Zomeren, Marianne Pompe-Postuma. - p. 22 (in: Straat voor straat : Zuidhorn, Noordhorn en Briltil in de twintigste eeuw / Albert Teelken en Ed van Zomeren (redactie). - Bedum : Profiel, [2013]. - ISBN 978-90-5294-547-7);
    Wikipedia Leendert van der Vlugt, Klaas Siekman;
    De verhalen van Groningen Klaas Siekman, bouwmeester van het Westerkwartier / Liesbeth van Norden;
    rkd Leen van der Vlugt;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 27-11-1993, Achter naam Nieuwe Zakelijkheid / Wim Jassies;

    4.
    Hoofdstraat en De Gast / Ed van Zomeren, Marianne Pompe-Postuma. - p. 16-17 (in: Straat voor straat : Zuidhorn, Noordhorn en Briltil in de twintigste eeuw / Albert Teelken en Ed van Zomeren (redactie). - Bedum : Profiel, [2013]. - ISBN 978-90-5294-547-7);

    5.
    Hoofdstraat en De Gast / Ed van Zomeren, Marianne Pompe-Postuma. - p. 21 (in: Straat voor straat : Zuidhorn, Noordhorn en Briltil in de twintigste eeuw / Albert Teelken en Ed van Zomeren (redactie). - Bedum : Profiel, [2013]. - ISBN 978-90-5294-547-7);
    Archieven.nl: 2781 Waterschap Westerkwartier, (1810) 1863-1994 (2005) Waterschapshuis te Zuidhorn;

    6.
    Hoofdstraat en De Gast / Ed van Zomeren, Marianne Pompe-Postuma. - p. 14-16 (in: Straat voor straat : Zuidhorn, Noordhorn en Briltil in de twintigste eeuw / Albert Teelken en Ed van Zomeren (redactie). - Bedum : Profiel, [2013]. - ISBN 978-90-5294-547-7);
    Archieven.nl: 2781 Waterschap Westerkwartier, (1810) 1863-1994 (2005) Waterschapshuis te Zuidhorn;

    7.
    De bouwgeschiedenis / Jan van der Hoeve. - p. 7-11, 32 (in: De hervormde kerk van Zuidhorn zoals het was, zoals het is / Albert Teelken, Joke de Vreede, Kees Kugel, Ruud Obelink (redactie). - Bedum : Profiel, 2004. - ISBN 90-5294-283-8);
    Zuid / Taeke Boersma. - p. 92-93 (in: Straat voor straat : Zuidhorn, Noordhorn en Briltil in de twintigste eeuw / Albert Teelken en Ed van Zomeren (redactie). - Bedum : Profiel, [2013]. - ISBN 978-90-5294-547-7);
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 441-444;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 269;

    8.
    rkd Erica Elizabeth Dierssen;
    Archieven.nl Dierssen, Erica E.;
    met dank aan Louwina Platteel, gemeente Zuidhorn, telefonisch gesprek 10-1-2018;
    met dank aan Erica Dierssen, telefonisch gesprek 10-1-2018;
    Erica-Elizabeth Dierssen. - Gemeente Groningen, 1985;
    Delpher: Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 12-09-1986 - De Friese galerij / Sikke Doele, Mariël Ellens Schildersgroep 'Groningen 85';
    Zuid / Taeke Boersma. - p. 85 (in: Straat voor straat : Zuidhorn, Noordhorn en Briltil in de twintigste eeuw / Albert Teelken en Ed van Zomeren (redactie). - Bedum : Profiel, [2013]. - ISBN 978-90-5294-547-7);

    9.
    Welkom in Zuidhorn, 13 juli 2016 Ontwerper Cirkel Zuidhorn maakt ook Nationaal monument MH17;
    rkd Ronald Westerhuis;
    Ronald A. Westerhuis Gate;
    Ronald A. Westerhuis Gateway;

    10.
    Portfolio Klaas Lageweg Handshake;
    rkd Klaas Lageweg;

    11.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 788;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 626-627;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 157-158, 263-270;
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 441;
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 538-540, p. 540-542;

    12.
    Hoofdstraat en De Gast / Ed van Zomeren, Marianne Pompe-Postuma. - p. 24 (in: Straat voor straat : Zuidhorn, Noordhorn en Briltil in de twintigste eeuw / Albert Teelken en Ed van Zomeren (redactie). - Bedum : Profiel, [2013]. - ISBN 978-90-5294-547-7);

    13.
    Delpher: Opregte Haarlemsche Courant, 29-06-1867 Advertentie; Provinciale Drentsche en Asser courant, 16-10-1871 Binnenland; Nederlandsche staatscourant, 25-04-1854 Nederlanden; Opregte Haarlemsche Courant, 11-04-1864 's Gravenhage, 9 april; Rotterdamsche courant, 11-04-1864 Koninkl. en Ministeriële Besluiten enz.; Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad : algemeen advertentie-blad, 12-04-1869 UTRECHT, Zondag 11 April.; De Maasbode, 27-08-1871 Binnenland; Provinciale Drentsche en Asser courant, 06-11-1871 BINNENLAND. ASSEN, 4 Nov.;
    Zuidhorn in beeld Advertentie;
    West / Linda Toolsema-Veldman. - p. 118 (in: Straat voor straat : Zuidhorn, Noordhorn en Briltil in de twintigste eeuw / Albert Teelken en Ed van Zomeren (redactie). - Bedum : Profiel, [2013]. - ISBN 978-90-5294-547-7);
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 533-538;
    AlleGroningers: overledene 1871 Zuidhorn; Margaretha Noorda en Beeler;
    AlleDrenten: Frans Beeler;
    Wetboek van Strafrecht Artikel 366;
    Specimen historico-juridicum inaugurale de remotione officialium ministerii publici secundum art. XII legis de re judiciali / W.A. van den Wall Bake. - Akademisch proefschrift over de ontzetting der ambtenaren van het openbaar ministerie volgens Art. 12 der wet op de Regterlijke organisatie. - Utrecht : De Kruyff, 1859 Ontzetting van leden van het O.M., p. 39;

    internetraadpleging: 15 - 17-12-2017, 18-1-2018



    ANWB-bord, Zuidhorn


    Linea Recta, Zuidhorn


    Rijkskantoren, Zuidhorn


    (voormalig) gemeentehuis, Zuidhorn


    (voormalig) waterschapshuis, Zuidhorn


    In 't Holt 1654, Zuidhorn


    Hervormde pastorie, Zuidhorn


    Dorpskerk, Zuidhorn


    grafzerk Evert Barthold Bindervoet, Zuidhorn


    toren met hoekse steunberen, Zuidhorn


    "torso" | ± 1997 | Erica Dierssen, Zuidhorn


    boerderij 1811, Zuidhorn


    Cirkel | 2014 | Ronald A. Westerhuis, Zuidhorn


    Cirkel | 2014 | Ronald A. Westerhuis, Zuidhorn


    Handshake | 2017 | Klaas Lageweg, Zuidhorn


    Belvédère, Zuidhorn


    De Lindehoff, Zuidhorn


    'Vaktekenschool', Zuidhorn


    Arnichem, Zuidhorn


    nieuwe brug over Van Starkenborghkanaal, Zuidhorn


    plaats Hanckema, Zuidhorn






    Dag 6: Niekerk - Grootegast - Visvliet - Grijpskerk - Niehove - Oldehove - Den Ham - Enumatil

    kaart 6

    Het voordeel van de gereden routes inkleuren op de kaart is, dat je vrij eenvoudig kunt zien waar je nog niet geweest bent. En door deze plaatsen met elkaar te verbinden met wegen waarover we nog niet gereden hebben, vinden we weer een nieuwe dagroute. Ook vandaag zal het weer lukken om een mooi rondje te rijden en plaatsen aan te doen die we nog niet gezien hebben, al zijn we er misschien wel al doorheen gereden.
    We vertrekken pas laat in de ochtend over de N388 naar het noorden, om te zoeken naar iets wat er niet meer is.


          Kuzemer
    We hebben op Dag3, tijdens het rijden naar Gaarkeuken, al even kunnen speuren naar het juiste weggetje. De N388 is namelijk een 80km weg, zodat we wel even tijdig moeten aangeven aan degenen die achter ons rijden, wat we van plan zijn. Aan informatieborden wordt hier - gelukkig - niet gedaan. Met de juiste oriëntatiepunten in het hoofd, doen we op tijd de richtingwijzer aan, zodat we rustig kunnen afremmen om te kunnen afslaan.

    kloosterplaats Maria's poort, Kuzemer
    J.G. Rijkens maakte in 1830 een tekening van de gevonden ruïnes van de funderingen. Aangezien de plattegronden van de Premonstratenzer klooster vrijwel over identiek waren, kan dit een prima situatieschets zijn voor Maria's poort.

    kloosterplaats Maria's poort, Kuzemer
    Iemand zou van Maria's poort later een schilderij maken.
    De naar het noorden wijzende bocht in de Kuzemerweg zou de aanduiding moeten zijn naar Maria's poort of poarte of Kuzemer klooster, een door de Premonstratenzers gesticht vrouwenklooster die we in het literatuuronderzoek waren tegengekomen. Het zou hier zo'n kleine 400 jaar hebben gestaan, totdat het na de reductie in 1594 werd gesloopt, al stond het al sinds 1590 leeg en was het bouwvallig. Volgens Emo is het in 1204 gesticht als Porta S. Marie of Portus Mariae. Het zou dan al sinds 1578 verlaten zijn. Er zouden zo'n zestig nonnen geleefd en gewerkt hebben, die volgens de regels van Augustinus leefden. Dit aantal van zestig wordt genoemd als het aantal slachtoffers bij een stormvloed van 14 december 1287.
    Ze werden witte nonnen genoemd, vanwege hun witte lijfrok met wit scapulier, waarover een witte mantel gedragen werd, wanneer men naar buiten ging. Het hoofd werd bedekt met een zwarte wijle. De zeven boerderijen die hier in 'De Jouwer' stonden, waren eigendom van het klooster. Boeren pachtten delen van het land en bewerkten dit. Het bestaan van dit klooster zou de bocht in de weg hebben bewerkstelligd.

    Het zegel van het voormalige St. Maria's poort in Kusemer
    Getekend naar 't zegel op de Archive-kamer te Groningen.

    bron: Almanak ter bevordering van kennis en goeden smaak, Volume 9: Beknopte oudheidkundige verhandeling over de kloosters Kusemer en Trimunte / J.G. Rijkens. - Wijhe, 1839 tussen p. 12-13; [bewerkt en ingekleurd, WP]
    Het klooster werd gesticht door Herdericus van de Marne, de stichter en eerste Abt van Oldenklooster in de Marne. Het werd gebouwd op een lichte verhoging. Er werd een kapitale binnendijk aangelegd. Dit is meteen als verbindingsweg gebruikt naar het klooster te Aduard en droeg zodoende de naam Monneke-dijk.
    Op de plek van de voormalige klooster werd een boerderij gebouwd. In 1839 woonde daar de weduwe Jan Abels van Klooster 1.

    In de laatste bocht vinden we een informatiebord, een bankje en voldoende ruimte om even met de auto staan. Aan de weilanden is niets meer te zien. Wel zien we nog een lichte glooiing in het terrein terugkomen.
    J.G. Rijkens (1784-1862) was in 1816 schoolonderwijzer te Wehe. In 1818 krijgt hij uit handen van de schoolopziener van het District, Th. van Swinderen een erepenning, gratificatie en zilveren tabaksdoos. Hij zou uiteindelijk president worden van het Departement Leens der Maatschappij tot Nut van 't Algemeen. In het desbetreffende Almanak voor 1840, heeft hij van het klooster, naast die van Trimunte, een beschrijving gegeven op de pag. 1-27 2.

    noten:

    1.
    Zoute bagel route, folder;
    Wikipedia Kuzemer;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 12-9-1930 Niekerk(Westerkwartier);
    Delpher: Geschiedkundige atlas van Nederland. De kerkelijke indeeling omstreeks 1550, tevens kloosterkaart : II De bisdommen Munster en Osnabrück (in Groningen en Friesland), 1921-1923 / J.G.C. Joosting p. 21;
    De Dollard of Geschied-, Aardrijks- en Natuurkundige beschrijving van dezen boezem der Eems / Goswin Acker Stratingh, Gerardus Azings Venema. - Groningen : J. Oomkens - B.J. Schierbeek, 1855 (Herdruk 1979). p. 40;
    De naam Maria: over zijn beteekenis en velerlei vormen, zijn verspreiding en vereering / Vinc. van Wijk. - Leiden : Brill, 1936. p. 138;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 306;

    2.
    Delpher: Nieuwe bijdragen ter bevordering van het onderwijs en de opvoeding voornamelijk met betrekking tot de lagere scholen in de Vereenigde Nederlanden voor den jare. - Leyden [etc.] : Du Mortier, 1815-1829 p. 340, p. 342;
    Delpher: De duizendjarige vestiging der christelijke godsdienst in deze landstreek, godsdienstig herdacht in eene geschiedkundige leerrede, en met aanteekeningen opgehelderd / F. Koppius. - Groningen : Spits, 1881 p. 66;
    Almanak ter bevordering van kennis en goeden smaak, Volume 9: Beknopte oudheidkundige verhandeling over de kloosters Kusemer en Trimunte / J.G. Rijkens. - Wijhe, 1839 p. 1-27;

    internetraadpleging: 23-12-2017



    bocht met informatiebord, Kuzemer


    kloosterplaats Maria's poort, Kuzemer


          Niekerk
    We rijden verder over de Kuzemerweg en komen door Oldekerk en Eekeburen, wanneer we in Niekerk bij het door woningen omringde Liudgerkerk de wagen parkeren. We lopen even een stukje terug omdat bij de T-splitsing een beeld staat van Harm Blanken (IJsselmuiden, 1943), dat een groepje haringeters verbeeld.
    Dat beeld staat hier vanzelfsprekend niet zomaar...


    Afschrift uit 1631 van het testament van Menno Jeltema uit 1476 met de verplichting tot haringuitdeling.
    bron: Regionaal Historisch Centrum | Groninger Archieven: Grootegast in stukken - overzicht : III en IV Moniken en ridders / Staten en steden (500-1500) Haringuitdeling Niekerk

    In 1476 schonk de hereboer en koopman Menno Jeltema (1420-1476) namelijk aan het Pepergasthuis, ook wel St. Geertruidsgasthuis te Groningen 16 grazen (= 7½ ha) land. In ruil hiervoor krijgen de armen van Niekerk (waar Menno geboren en gestorven is), Oldekerk en Faan eeuwigdurend jaarlijks een ton haringen, dat uitgedeeld wordt op de woensdag voor Pasen. Er zitten zo'n 750 haringen in de ton. In 1979 werd deze verplichting voor 2000 gulden afgekocht, omdat er geen armen meer waren en ook vanwege de dure haring. De voogdij van het Pepergasthuis zat mogelijk zelf intussen in zwaar weer. Met de afkoopsom werd het Menno Jeltemastichting opgericht die de traditie moet voortzetten 1.
    Wanneer we teruglopen naar de kerk en bij de deur komen, blijkt deze gesloten te zijn. We lopen over het lijkpad - dat voorheen langs de binnenzijde van de gracht liep, waarmee de wierde is gemaakt waarop de kerk nu verhoogd staat 2 - naar de toren, om te kijken of daar de ingang zit. We hebben geluk, want er komen net een aantal mensen uit het verenigingsgebouw van het Streekhistorische Vereniging Aeldakerka , dat naast de toren staat. De vraag, die iemand uit het gezelschap stelt, of we de kerk bekijken willen, bevestigen we uiteraard.
    De eerste kerk van steen dat hier gestaan heeft, blijkt slechts zes meter breed geweest te zijn. Deze conclusie kon na de verbouw en restauratie in 1963 getrokken worden. Het kerkje was opgetrokken uit tufsteen, een natuursteen dat vanuit Andernach aan de Rijn in Duitsland werd aangevoerd. Aan de oostzijde was het afgesloten door een halvemaanvormig koor. Nu is dat een driezijdige van baksteen. Het begin van de bouw van de kerk zal rond het jaar 1200 liggen. De kerk bleef eenarmig, want alleen aan de zuidkant heeft het een dwarsbeuk gekregen 3.
    Binnen vinden we nog een aantal leesbare grafstenen, zoals de oudste uit 1646, waarop de volgende tekst te lezen is: Anno 1646 Den 1 october, is den eerbaren Pieter Jansen in den Heere gerust, verwachtende een vrolicke op eerstandinghe in Christo, waarbij de woordkeus vrolicke als "merkwaardig" gezien kan worden.
    Tijdens het rondwandelen in de kerk wordt het gesprek aangeknoopt met de 'dienstdoende' vrijwilliger van Aeldakerka. We mogen na het bekijken van de kerk nog even snel een blik werpen in het verenigingsgebouw, waar we de boeken- en documentatiecollectie kunnen aanschouwen. Ook de afbeelding Bijlmastate en schilderij van de al besproken klooster Maria's poort vallen op. Mooi dat iemand dit zo heeft kunnen verbeelden.
    We worden intussen bijgepraat over de historische plekken in Oldekerke, waar we zeker even naar toe moeten.

    Hoogtekaart Niekerk met in de witte cirkels de Liudgerkerk (rechts) en het voormalige borgterrein van Bloemersma (links).
    bron: ahnviewer
    En dat gaan we dan ook meteen doen, want het loopt tegen lunchtijd en men sluit de boel af.
    Vlakbij de kerk, tussen het taps naar elkaar toelopende wegen Zandumerweg en Oude Wijk, lag het borgterrein van Bloemersma, eens een behuisde heerd lands met heerlijke rechten. Mogelijk was Geert Aldringa degene die de heerd het aanzien van een borg heeft gegeven. Hij kocht de heerd in 1651 van Tjaert tho Nansum, die het had geërfd van Pabo Broersema, jonker. Pabo had het eerder gekocht van Hanckema 4. Tegenwoordig is er niets meer van terug te vinden. Wanneer het pand is verdwenen is vreemd genoeg niet te traceren.
    Op weg naar Oldekerk komen we nog een bijzonder stroompje tegen. Het betreft de oude vanaf Briltil (deels) gegraven Caspar de Roblesdiep of Kolonelsdiep (nu Niekerkerdiep) dat loopt naar het Oude Gaarkeuken. Dit diepje is dwars door de hier gelegen - nu inmiddels drooggevallen - Oldekerkermeer gegraven, lezen we straks op een informatiebord.

    noten:

    1.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 288;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 320;
    Haring uitdelen : armenzorg in Niekerk, Oldekerk en Faan / Paul Spapens. - p. 35, 37 (in: Folklore is onvoltooid verleden tijd / Paul Spapens (tekst); Jan Stads (foto); Ineke Strouken (redactie, eindredactie). - Utrecht : Nederlands Centrum voor Volkscultuur, 2005. - ISBN 90-71840-65-4. - p. 34-37);
    Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland: Haringuitreiking in Niekerk;
    Levend erfgoed Groningen: Sociaal & maatschappelijk, eten & drinken Heren mit heerns / Martin Hillenga;
    rkd Harm Blanken;

    2.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 295;

    3.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 295;
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 217;
    Rondom de kerk van Niekerk : Het kerkgebouw vanaf de 12 eeuw : Een tijdsbeeld van Niekerk, Oldekerk en het Faan omstreeks 1827 / Truus en Alze Kamstra (samenstelling). - Tweede druk, 2000. - Streekhistorische Vereniging Aeldakerka;

    4.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 286-287;
    Hantvest of chartre chronyck van de landen van oud-Batavien, oud-Vriesland, oud-Francenland : nu Holland, Zeeland, West-Vriesland, ende andere Vrieslanden, Gelderland, Vtrecht ende Over-ysel : maeckende het vrye heerschende vereenighde Neder-land, t'samenghevought ende verbonden van dese seven vrye provincien, Gelderland, Holland, West-Friesland, Zeeland, Utrecht, Vriesland, Over-Ysel, Groeningen ende Vriesche-Ommelanden / beschreven door Ioncker Matthiis vander Houve. - 2e ed., vermeerdert ende verbetert. - 's Gravenhage : Dirck Maire, 1638-1645. - p. 173;
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851. - Tweede deel: B. - 1840. - p. 491;

    internetraadpleging: 24-12-2017



    De haringeters | 1983 | Harm Blanken, Niekerk


    Liudgerkerk, Niekerk


    Liudgerkerk, Niekerk


    Liudgerkerk, Niekerk


    Liudgerkerk, Niekerk


    Bijlmastate, Niekerk


    Maria's poort, Niekerk


    Caspar de Roblesdiep - voormalige lokatie Oldekerkermeer, Niekerk


    Hoogtekaart Oldekerk met in de lila cirkels de klokkentoren (links) en de voormalige Oldekerkermeer (rechts).
    bron: ahnviewer

          Oldekerk
    Aan de Kroonsfelderweg vinden we in het bochtje een paadje naar de klokkentoren van Oldekerk. Een informatiebord verteld ons het verhaal van het vroegere streekdorp. Zoals op de hoogtekaart prima is te zien lijkt het of de klokkentoren op een wierde staat. Dit is echter niet het geval. Het staat op een laatste restant van een metersdik veenpakket. De omgeving is afgegraven en verder ingeklonken en zodoende torent dit eilandje boven de rest uit. In 1997 zijn bij opgravingen de fundamenten van een twaalfde-eeuws kerkgebouw gevonden. We treffen hiervan nog de fundamenten van de toren aan op het terrein.
    In de omgeving zijn ook nog de locaties van twee voormalige steenhuizen 1 gevonden. Ook hiervan is nu niets meer te zien.
    We rijden verder over de Langewolderweg naar het Wolddiep bij Sebaldeburen.

    noten:

    1.
    Deze zijn met een grijze ster aangegeven op de hoogtekaart;



    klokkentoren, Oldekerk


    fundament toren, Oldekerk


          Sebaldeburen
    Bij het Wolddiep rijden we over een forse hefbrug uit 1930 1. Begin 1954 vindt er echter een aanbesteding plaats voor het afbreken van de basculebrug en het maken van de onderbouw voor een hefbrug, evenals de bovenbouw van de hefbrug. De uiterste bedragen waarmee werd ingeschrenven door de 18 gegadigen waren voor het eerste deel ƒ 77.225 - 58.995 (B. Bakker, Onderdendam) en voor 11 inschrijvingen voor het tweede deel ƒ 80.500 - 63.200 (Westland, Nieuw Weerdinge). Hieraan zal vanaf 20 april gewerkt worden en verwacht wordt dat het voor het einde van het jaar gereed is. We kunnen dus concluderen dat 1930 niet het juiste jaartal is, maar dat dit 1954 zal moeten zijn. Hoewel deze hefbrug er dus al een tijdje ligt, wordt het in de volksmond nog steeds De Klap genoemd 2.

    bron: Koninklijke Bibliotheek: Eerste leerrede, gehouden in de Nieuwe Kerk te Sebaldeburen : benevens eene oudheidkundige verhandeling / door N. Westendorp. - Groningen : J. Oomkens, 1809
    De leerrede werd de 22e november 1807 gehouden. - De oudheidkundige verhandeling betrof Sebaldeburen
    We rijden weer een stukje verder en komen uit bij de kerk van Sebaldeburen. Deze is van 'jonge' datum zo te zien, gezien de reguliere baksteen die gebruikt is. Het werd in 1807 ingewijd met de Eerste leerrede van de aanstichter van dit nieuwe pand, de nieuw beroepen Nicolaas Westendorp (Farmsum, 11 februari 1773 - Losdorp, 5 juli 1836). Westendorp was naast predikant ook schoolopziener en auteur van publicaties over archeologische en historische onderwerpen. Zijn bekendst geworden werk draagt de titel Bijzonderheden uit de geschiedenis der Hervorming in de provincie Groningen, tusschen de jaren 1545 en 1580. Een merkwaardig verhaal is dat hij zijn benoeming tot hoogleraar in Leiden zou hebben afgeslagen, omdat de vrouwen van de andere hoogleraren geen oorijzer zouden dragen. Daarnaast waren er enkelen, de meesten schatten zijn werk hoog in, die zijn werk te weinig kritisch vonden. Wanneer we de kritische blik toepassen op zijn bewering dat de naam Sebaldeburen van het oude karspel afkomstig is van St. Sebaldus, aan wie de kerk gewijd zou zijn, dan is dat prima te volgen. Vroeger schreef men het als Sibaldeburen, zodat het eenvoudig afgeleid is van de mansnaam Sibald of Sijbald 3.
    Deze kerk uit 1807 had een aantal voorgangers. Woensdag 14 mei 1806 zal de oude kerk op afbraak worden verkocht. De verkoop zal plaats vinden om 5 uur precies in het huis van Jan Hotzes.
    Het wapen van Sebaldeburen heeft een kerk afgebeeld met daarbij een kist met vier sleutels. De kist kon dan ook alleen geopend worden wanneer alle vier de sleuteldragende rechters aanwezig waren. De kist werd in de kerk bewaard. Hierin zat ook het zegel van Langewold. Op het zegel van Langewold stond ook de kerk van Sebaldeburen afgebeeld. Op een oudere zegel van Langewold schijnt ook een oudere kerk van Sebaldeburen te zijn afgebeeld, namelijk een soort koepelkerk, dus nog een tufstenen voorloper.

    bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: Sint-Walburgkerk
    plattegrond en doorsneden naar Th. Haakma Wagenaar, reproduktie.
    A.E. van Giffen deed hier in 1950, 1951 en 1957 grondboringen, waarbij de resultaten zijn opgenomen in: De Groninger St.-Walburg en haar ondergrond / A.E. van Giffen, H. Praamstra. - Amsterdam, Londen : Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij, 1973 (Verhandelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde, Nieuw reeks, deel 78 - Afbeeldingen en platen)
    Westendorp omschrijft het als een ronde of achtkantige vorm, zoals bekend van de Groningse Sint-Walburgkerk, dat waarschijnlijk ook voortkomt - zoals de naam al zegt - uit een walburg, bekend van de vele ringwalburgen die ten tijde van Noormannen werden gebouwd. Ondanks dat Sebaldeburen nu het minst ontwikkeld lijkt door de eeuwen heen, was dit voorheen wel anders. Sebaldeburen was ten tijde dat Grijpskerk nog Sebaldeburen-beneden heette, de plek waar recht werd gesproken. Jaarlijks op Hemelvaartsdag verzamelden zich hier de eigenerfden op het kerkhof om de nieuwe buur- en zijlrechters te bevestigen en getuige te zijn van de aanstelling van zowel de grietman van Langewold-Oosterdeel als Langewold-Westerdeel. Het omvatte daarmee naast Sebaldeburen zelf, de kerkdorpen Grijpskerk, Niezijl, Noordhorn, Zuidhorn, Faan (= Oudfries voor veen), Niekerk, Oldekerk, Grootegast, Lutjegast, Doezem en Opende 4.
    Omdat de kerk niet open is, lopen we meteen maar een rondje om de kerk. Hierdoor komen we een ovale graftrommel tegen ter nagedachtenis aan Jetske. "Rust zacht lieve Jetske" - Fam. Beute is er aan tekst te lezen. Jetske is de dochter van landbouwer Eite Beute en Fokkeliena van der Vinne. Ze werd hier geboren op 4 mei 1917 en overleed in Leek op 13 maart 1922. Ze werd slechts vier jaar 5.

    noten:

    1.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 294;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 454;

    2.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 02-02-1954 Verkoop en Aanbesteding; Nieuwsblad van het Noorden, 05-04-1954 Stremming weg- en scheepvaartverkeer; Nieuwsblad van het Noorden, 13-10-1954 Sebaldeburen;
    Historisch Sebaldeburen De Provincialeweg;
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 294;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 454;

    3.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 294;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 454;
    Wikipedia Nicolaas Westendorp;
    Stichting Dodenakkers.nl Westendorp, Nicolaas;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 312;

    4.
    Delpher: Ommelander courant, 06-05-1806 Sebaldeburen; Nieuwsblad van het Noorden, 28-10-1961 Eens verhief zich hier de trotse St. Walburg;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 289, 312;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 454;
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851. - Zevende deel: L.M.. - 1846. - p. 56-58;
    Jaarboek van en voor de provincie Groningen, ten gebruike dier genen, welke de geschiedenis dezer provincie geheel wenschen over te zien / door Nikolaas Westendorp. - Te Groningen : bij J. Oomkens, 1829-1832. - Deel 1: Gaande van den vroegsten tijd tot 1273. - p. 145-146;
    Wikipedia Sint-Walburgkerk (Groningen);

    5.
    Website van Pieter Freerkstra Jetske [1394] *1917;

    internetraadpleging: 25 - 26-12-2017



    hefbrug over Wolddiep, Sebaldeburen


    Wolddiep, Sebaldeburen


    Café Het Haventje, Sebaldeburen


    kerk 1807, Sebaldeburen


    Wapen van Sebaldeburen, Sebaldeburen


    graftrommel Jetske Beute, Sebaldeburen


          Grootegast
    We rijden verder over de Hoofdweg. Net voordat de N980 een Rondweg om Grootegast wordt zien we een mooi voorhuis uit 1925 bij een boerderij. Wij rijden de Hoofdweg door tot we tegenover het raadhuis uit 1912 van Grootegast een parkeerplaats oprijden. Het raadhuis, dat naar plannen van de gemeentearchitect van Ten Boer, Sense Blokzijl (Wittewierum gemeente Ten Boer, 4-6-1862 - Groningen, 17-11-1949) onder Berlage-invloed en met jugendstil-details is gebouwd, trekt zeker de aandacht. Blokzijl zocht zijn ontwerpen in de vernieuwingsstijl, een - nog steeds gemengde - overgang van de eclectische naar een meer moderne stijl, dat minder gebonden is aan historische motieven. Maar ook A.L. van Wissen wordt als architect genoemd 5.
    We zien dat er rondom dit raadhuis altijd 'mensen' zijn. Diverse metalen (ijzer en content staal) uitsneden van mensenfiguren vinden we op allerlei manieren in de straat. Het is werk van Annet Pool en Wim Huiting, dat ze in hun Atelier Warempel hebben gemaakt. Op 9 september 2011 zijn alle beelden onthuld. "De beelden symboliseren de levensbestendigheid en de levendigheid van het dorp," aldus de Dorpsvisie 6.
    Aan de overkant van het raadhuis, staat het notarishuis uit 1840. We lopen verder de straat in, gezien het tijdstip een mooie tijd om een lunch te zoeken. Op parkeerterrein staan stadse panden uit 2010. Ze zijn aaneengesloten en passen prima in het bestaande en ontstaande beeld.
    Even verderop vinden we een eerste optie om te lunchen. Er staan enkele tafeltjes en stoelen voor Bakkerij Hamersma van Weit en Anneke en dus gaan we hier meteen zitten. We kijken uit op een aardig pandje uit 1950. Tijdens de lunch kunnen we alle activiteiten waarnemen in de straat. Na de lunch kunnen nog even naar het toilet - al moeten we daarvoor wel de zaak door. En het is natuurlijk altijd interessant om te zien wat er zoal achter de schermen gebeurd.
    We lopen nog even de straat in, maar beseffen al vlot dat het winkelgedeelte al snel ophoudt. Hier komen we een spelend kind tegen van Annet Pool en Wim Huiting. Het markeert het begin van het winkelgebied vanuit de westzijde van het dorp.
    Fijn aan deze dorpswinkels is dat ze best een breed assortiment hebben van producten die je in een gewone supermarkt niet zult zien, dus met recht speciaalzaken. En dat geldt voor de slagerij, de groenteman en de bakker. Wanneer we weer teruglopen naar ons parkeerterrein, zien we dat op de hoek met de Abel Tasmanplein een Primera zit. Helaas is er niets voor onze collectie aanwezig, zodat we snel verder kunnen.

    De Notoaristuun , Grootegast
    Een merkwaardig hekwerk aan het einde van het plein trekt onze aandacht. Op de bakstenen pilaren staat Notoaristuun Anno 1884 geschreven. Lichtelijk verbaasd betreden we het terrein. Een heus stadspark met ruimte voor diverse dieren. Notoaristuun staat natuurlijk voor Notaristuin, dat hoort bij het notarishuis uit 1840 dat hiernaast gelegen is. De gemeente heeft een stijlvol park gemaakt van de tuin dat achter het huis van notaris Huisman lag. Notaris T.H. Huisman nam op eigen verzoek per 1 maart 1977 eervol ontslag. Wanneer de tuin een park is geworden blijft onduidelijk. De eerste notaris die we tegenkomen is D. Roessingh. Hij neemt de akten over van C. de Ranitz, die zijn praktijk in Leek had. Roessingh neemt op 12 april 1848 tijdelijk intrek in het gemeentehuis. Hij blijft tot 16 januari 1873 werken, wanneer hij met koninklijk besluit eervol wordt ontslagen. Drie maanden later wordt hij op eigen verzoek weer met eenzelfde besluit aangesteld op 15 april 1873. Kennelijk wordt er toch een opvolger gevonden, want op 9 juni 1875 komt de notaris uit Haren T.W.P. Hofstede naar Grootegast. Hofstede wordt enkele jaren later tevens kantonrechter-plaatsvervanger in het kanton Zuidhorn, waarna hij ook regelmatig optreedt in notaris-examencommissies.
    In deze periode - 1884 - zal de Notoaristuun dus ontstaan.
    Op 57-jarige leeftijd komt hij plotseling te overleden op 26 februari 1901. Uit het overlijdensbericht blijkt dat hij Ridder in de Orde van Oranje-Nassau is. De dagen daarop verschijnen er nog advertenties namens hem in de krant, ten behoeve van zijn notariswerkzaamheden.
    De notaris te Ezinge, J.W. Bolt neemt de lopende werkzaamheden even over en komt op 10 maart met een advertentie dat het kantoor van Hofstede voorlopig open blijft. Tevens komt hij met het verzoek aan allen die iets verschuldigd zijn of te vorderen hebben, evenals borgtochten hebben, zich te melden. Dit trekt kennelijk een beerput open. Berichten over dat velen geld hebben verloren verschijnen in de pers. Zelfs van geruchten dat hij niet overleden zou zijn, maar dat er slechts stenen in de kist hadden gelegen, worden verspreid.
    Er is namelijk wel is aan de hand. Grote onregelmatigheden zijn ontdekt. Sommige hypotheken zijn niet afgelost, terwijl er wel nieuwe zijn aangegaan. Anderen hebben nog koopsommen uitstaan. De slotsom is dat er ƒ 400.000 niet gedekt uitstaat. Na verkoop van de eigendommen aan het einde van het jaar, dat een bedrag van ƒ 72.000 opleverd aan onroerend en ƒ 4.000 aan roerende goederen, wordt de schade duidelijk.
    Het zal een langslepende zaak worden. De weduwe zal eind 1903 de armste die getroffen zijn tegemoet komen, door ze geheel of gedeeltelijk schadeloos te stellen.
    Hofstede zal opgevolgd worden door Tonckens, die door Bruins zal worden opgevolgd 7.
    Op maandag 13 juni 2016 was het Notoaristuun het toneel van het afscheid van de langstzittende burgemeester van Nederland Kor Dijkstra, die een week daarvoor op dinsdagavond 7 juni was komen te overlijden. Op 11 april 2016 kon Nederland nog kennis maken met hem toen hij een mooi beeld schetste van Grootegast in het programma van oproep MAX Binnen bij de burgemeester 8.

    In dezelfde periode dat het notarishuis werd gebouwd, werd er ook aan iets anders gebouwd in deze omgeving, waarbij Grootegast ook regelmatig het centrum bleek. Op 19 oktober 1834 las de geboren Veendammer dominee Hendrik de Cock, staande in een kerkbank te Ulrum, de akte van afscheiding en wederkeer voor . Na Ulrum volgde een afsplitsing van de kerk in Smilde waar de befaamde conventikel-leider Luitzen Dijkstra woonde. Dit soort godsdienstige - of anderszins - gezelschappen waren een wijdverbreid verschijnsel in ons leefgebied. Op de route Ulrum - Smilde die vaak gereisd werd lag Grootegast. Met steun van de hoofdleraar werd Grootegast het centrum in het Westerkwartier, waar velen sympathiseerden met de inzichten. Op 20 juni 1835 werd hier - de oudste in het Westerkwartier - de Gereformeerde kerk opgericht. Daarnaast waren er ook velen die zich niet aangetrokken voelden tot de strenge kerkelijke tuchtoefening van De Cock. Ze gedroegen zich al sinds jaar en dag als godsdienstige vrijbuiters 9.

    In alle vrijheid is er de laatste jaren iets moois gemaakt in Grootegast dat een mooi geheel vormt, ondanks de vele historische verschillen die de verschillende gezinnen beïnvloed zullen hebben.
    We stappen weer in de wagen en rijden verder naar het einde van de Hoofdstraat. Hier rijden we langs het Legio Museum, een museum in het voormalige LEGO Nederland pand, dat hier tussen 1963 en 1998 gevestigd zat. Het zal menig (kinder)hart weer sneller laten kloppen. Hun logo is Kijken, bouwen, spelen, dus voor iedereen plezier.

    noten:

    1.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0015300000000087;

    2.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0015200000015712;

    3.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0015200000015640;

    4.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0015200000015640;

    5.
    Groningen / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Ben Olde Meierink, Sabine Broekhoven, Redmer Alma. - Monumenten in Nederland, 4. - 12 delen. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 1998. - ISBN 90-400-9258-3. - Grootegast, p. 134-135;
    Cultuurhistorisch waardevolle bebouwing in de Gemeente Ten Boer. - Gemeente Ten Boer, 2017 Grootegast, p. 57;
    DBNG Digitale Bibliografie Nederlandse Geschiedenis Wissen, A.L. van;
    AlleGroningers: Blokzijl, Sense;

    6.
    Een levensbestendig kunstwerk voor een leven lang Grootegast (in: De Schakel, Tweede jaargang, nummer 4, 2011, p. 13;
    dit is westerkwartier Onderwijsster Wim Huiting neemt op eigen wijze afscheid;

    7.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 05-06-1967 Groninger Landschap zoekt bestemming voor huis Coendersborgh; NRC Handelsblad, 25-02-1976 Aan T.H. Huisman; Groninger courant, 18-04-1848 advertentie; Leeuwarder courant, 21-01-1873 advertentie; Nederlandsche staatscourant, 17-04-1873 advertentie; Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant, 10-06-1875 advertentie; Algemeen Handelsblad, 23-12-1878 advertentie; Nieuwsblad van het Noorden, 28-02-1901 advertentie; Nieuwsblad van het Noorden, 28-02-1901 advertentie; Nieuwsblad van het Noorden, 10-03-1901 advertentie; Nieuwsblad van het Noorden, 03-03-1901 advertentie; Nieuwsblad van het Noorden, 10-03-1901 advertentie; Nieuwsblad van het Noorden, 26-03-1901 advertentie; Het nieuws van den dag : kleine courant, 04-04-1901 advertentie; Algemeen Handelsblad, 24-12-1901 advertentie; Provinciale Drentsche en Asser courant, 28-01-1903 advertentie; Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 21-10-1903 advertentie; Nieuwsblad van het Noorden, 27-02-1902 advertentie; De Noord-Ooster, 24-01-1929 advertentie;
    AlleGroningers: Tobias Willem Peters Hofstede;
    Stamboomonderzoek: Tobias Willem Petrus Hofstede;

    8.
    Gemeente Grootegast Overlijden Kor Dijkstra;

    9.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 247-248;
    Wikipedia Conventikel;

    internetraadpleging: 26 - 27-12-2017



    1925 1, Grootegast


    boom | 2011 | Annet Pool / Wim Huiting, Grootegast


    raadhuis, Grootegast


    gezin | 2011 | Annet Pool / Wim Huiting, Grootegast


    notarishuis 1840 2, Grootegast


    nieuwbouw 2010 3, Grootegast


    1950 4, Grootegast


    spelend kind | 2011 | Annet Pool / Wim Huiting, Grootegast


    Notoaristuun 1884, Grootegast


          Lutjegast
    Op het kruispunt Lutjegasterweg - De Wieren | Caspar Roblesdijk - Bombaij vinden we een fraai pand uit 1905 dat de naam De Kale Herberg draagt en een uit 1928 waarin het Hoveniersbedrijf van Landschapsarchitect Jan de Haan gevestigd is, waarmee we dus Grootegast hebben verlaten en Lutjegast binnenrijden.
    Ruim zes jaar geleden reden we voor het eerst door Lutjegast , volledig onwetend welke metamorfose er zou plaats vinden. We rijden dezelfde weg als toen, nadat we het Peebos hadden bekeken.
    We willen echter nu wel iets van Lutjegast zien en rijden daarom eerst naar het Abel Tasman Museum.
    Tegen de middag zagen wij een groot, hoog gelegen land op ongeveer 15 mijl afstand, wij wijzigden de koers in zuidoost, recht naar het land toe. Deze woorden schreef Abel Tasman in zijn logboek op 13 december 1642. Het beeld Terra Incognita - 'onbekend land', zoals Tasman het in eerste instantie noemde, komen we op de hoek Rikkerdaweg / Kompasstraat tegen. Hans Mes (Utrecht, 9-12-1950) - Giovanni Stiletto Art Productions - maakte het ontwerpbeeld in 1993, waarbij hij de ontdekkingstocht in de waterlijn heeft weergegeven. Op de grote zwerfsteen vinden we dezelfde getekende lijnen terug, evenals zijn borstbeeld. Het beeld werd op 23 juni 1995 om ongeveer 14:15 uur door kinderen van de christelijke basisschool onthuld 1.
    We vermoeden dat we in de buurt zijn van het museum, maar de exacte locatie en ingang weten we nog niet. Om de hoek zien we een groepje - strak in het pak - aan de zijkant van het gebouw heen en weer lopen. We zijn een beetje vroeg, want het museum is nog niet open. We parkeren de wagen toch maar alvast in een van de parkeerhavens en lopen naar de deur waarvan we denken dat het de ingang is. Het blijkt beide te kloppen. Het is de ingang van het museum en deze is nog dicht.
    We komen op het grasveld over de heg een gedenkplaat tegen. Het herinnert aan het feit dat Abel Janszoon Tasman 350 jaar geleden Nieuw-Zeeland in kaart bracht. De gedenkplaat is aangeboden door de regering en bevolking van Nieuw-Zeeland.
    Wanneer we weer terug willen lopen naar de auto komt de groter geworden groep onze kant op, zodat we alleen met de stroom meekunnen. We hebben geluk, krijgen we te horen, want ook dit speciale gezelschap komt het museum bezoeken. We zijn van harte welkom. Er wordt ons snel uitgelegd wat de speciale gelegenheid is. Omdat dit jaar het 375 jaar geleden is dat Tasman Nieuw-Zeeland in kaart bracht, wordt dit vandaag herdacht met onder andere een bezoek aan het Abel Tasmanmuseum door een delegatie, bestaande uit onder meer de Nederlandse ambassadeur Rob Zaagman (Amsterdam, 11-2-1956) in Nieuw-Zeeland en de burgemeester Ard van der Tuuk en Wethouder Elly Pastoor 2.

    bronnen: facebook, twitter, gemeente Grootegast

    Voorbereidingen voor de groepsfoto

    De fotografen en burgemeester Ard van der Tuuk (links)
    Van der Tuuk (Winschoten, 22-11-1968) is sinds woensdag 5 oktober 2016 geïnstalleerd als waarnemend burgemeester van de gemeente Grootegast als opvolger van Kor Dijkstra 3.
    Na de fotosessie wordt het een en ander uitgelegd aan de ambassadeur. Wij luisteren met een oor mee en bekijken intussen de tentoongestelde objecten. Hoewel de ruimte van het museum beperkt is - slechts twee ruimtes, vallen er genoeg bijzonderheden te zien. Uiteraard wordt de meeste aandacht besteed aan de reizen en ontdekkingen van Abel Tasman.
    Over Abel Janszoon Tasman weten we eigenlijk niet veel. Hij is in 1603 geboren, weten we door terugrekenen, in 'Lutkegast in Frieslandt'. Hij trouwde met Klaasje Hendriks, waarmee hij - toen ze in de sloppenwijk van Amsterdam woonden, in de Teerketelsteeg, een kindje kregen. Tijdens de geboorte van Klaasje liet moeder Klaasje het leven. Abel voer intussen op en neer tussen Lissabon en Riga en was in 1632 zodoende een volleerd varensgezel geworden. Zijn volgende huwelijk was met het Amsterdamse weesmeisje Jannetje Tjaarts en vond plaats in Amsterdam tijdens een gewone kerkdienst door dominee Geldrop in de Oude Kerk op zondag 11 januari. Een jaar later tekende hij voor drie jaar bij de Amsterdamse Kamer van de Oost-Indische Compagnie. In augustus 1637 is hij weer terug in Amsterdam. Ze besluiten Amsterdam te verlaten en gedrieën naar Batavia te vertrekken. Het huis in de Palmstraat wordt verkocht en na vier maanden verlof vertrekken ze met een contract van 10 jaar.

    Kaart der Reyse van Abel Tasman volgens syn eygen opstel.
    De kaart is afkomstig uit het werk 'Oud en Nieuw Oost-Indiën' van François Valentyn
    bron: Altas of mutual heritage
    In deze periode deed hij de ontdekkingen, waarvan we hem kennen. Na deze tien jaar begon hij na 1650 samen met een compagnon voor zichzelf. Hiermee kwam hij weer in de kleine vaart waarmee hij ook begonnen was. Deze tingang langs de Javaanse havens waren echter minder bevredigend, ondanks het vrijere en lucratievere leven aan de dure Tijgersgracht, met 116 ha grond rond Batavia. Dochter Klaasje was gehuwd met Philip Hevlman, waarmee ze een zoon Abel kreeg. In april 1657 maakte hij zijn wilsbeschikking op. De bezittingen gingen naar zijn vrouw en dochter. Kleinzoon kreeg een gouden beker en degen met zilveren gevest. En... denkend aan zijn geboortegrond dicteert hij Vijf en twintig gulden van 20 grooten elk, voor de armen van Lutkegast. Twee jaren sukkelen met zijn gezondheid later, overleed hij op 56-jarige leeftijd op 10 oktober 1659 te Batavia. Een andere bron schrijft dat het volgende in zijn testament geschreven staat Treedende hiermee tot dispositie van myne goederen: vooreerst legateer ick aen den armen van het dorp genaempt luytgegarst de somma van fijff en twintich guldens eens a veertich groot yder 4.

    In het andere kamertje is er bijvoorbeeld aandacht voor de muziekinstrumenten die tijdens de vele krijgshandelingen werden ingezet. Zo leren we dat er vele mensen werden ingehuurd die uit verschillende regio kwamen. Zo waren er bij de "Slag bij Noordhorn" tijdens de Tachtigjarige oorlog tussen de Staatse en Spaanse troepen vele Schotse regimenten in dienst van Willem Lodewijk van Nassau. Zodoende vinden we hier ook de Schotse doedelzak.
    Oorlog voeren was net als de scheepvaart dan ook verworden tot een vak. Wie de opdrachtgevers waren, maakte voor velen niet uit. Dus gingen vele de zee op en anderen zochten hun geluk in de oorlogsvoering. Degenen die het overleefden en succesvol opgeklommen waren, gingen zich naar afloop settelen en noemden zichzelf jonker en hoveling of hanteerden andere soortgelijke titels. Zo verging het ook Bernard Johan Prott (Groningen, 1632 - 1703). In 1654 leverde hij als vaandrig zijn strijd in dienst van de bisschop van Munster, in 1559 als officier in het Zweeds leger, in 1665 bij de troepen van Stad en Lande. Hij ging mee met De Ruyter tijdens de tocht naar Chatham. In 1672 streed hij juist tegen de Munstersen door Bourtange succesvol te verdedigen. Zijn vrouw Alberdina Lucretia Schnabel, die hij 'veilig' achtergelaten had binnen de muren van Groningen, werd dodelijk getroffen door een granaat . Prott woonde tussen de krijgsbedrijven door op de Rikkerdaheerd, die hij langzaam om liet bouwen tot de Rikkerdaborg. Prott huwde nog tweemaal. Frederika Tjarda van Starkenborgh overleed kinderloos in 1687, waarna een jaar later het huwelijk werd aangegaan met Cecilia Elisabeth Tamminga. Allen liggen begraven in het enige nog aanwezige familiegraf onder de metaalgrijze zerk onder de preekstoel. Uiteindelijk ging ook de jonkerperiode voorbij en raakte het geld op. In de negentiende eeuw, eind jaren 20 is de Rikkerdaborg vermoedelijk de moker tegengekomen, want bij de laatste verkoop, staat dit benoemd als "gesleten". Het terrein is nu verworden tot grasland. Een boerenpad dat Rikkerdapad heet, dat vervolgens linksaf slaat, leidt naar het voormalige borgterrein. Het pad van de boerderij Rikkerda - waarin nu Rikkerda Erfgoed Logies gevestigd is - leidt naar hetzelfde borgterrein. Het terrein waarop de borg stond ligt echter nog een kavel verder oostwaarts.
    Er waren hier wel meer bijzondere gebouwen. In 1525 was er bijvoorbeeld sprake van een Clamahuis, een steenhuis met een ijzeren deur. Of de in 1611 een huis met grachten en cingel en heerlijkheid en in 1623 hofstede ofte heerlijckheidt, groot 94 grazen met eene schoone woninghe omschreven behuizing van Froma. Dit heeft gestaan in het hoekje Westerhornerweg - Stationsweg, ter hoogte van de afslag van de oude weg naar Eibersburen. Er was verder sprake van een borgstede Hylema en een Sappemaheerd, dat ook te boek staat als een steenhuis Sappema met tuin, grachten, singels, kerkstoelen, graven en gerechtigheden. De houthandelstak van het bedrijf Miedema huist tegenwoordig op deze historisch gronden aan de Westerhornerweg, vlak bij de Visvlieterdiep 5.

    De Kerk te Lutjegast is in 1877 afgebroken.
    bron: Beeldbank Groningen: Kerk te Lutjegast
    Ongesigneerd waterverfwerk van de voormalige kerk.
    Wij zijn intussen klaar met het bekijken van de objecten. Het gezelschap is nog bezig met het bezichtigen van de routes en ontdekkingen van Tasman. Zij vertrekken ook zo naar de kerk, krijgen we te horen en worden uitgenodigd om mee te gaan omdat ze ook de kerk ingaan. En deze in normaal gesproken gesloten. We twijfelen, maar besluiten - onder dankzegging van het gegeven en genoten gastvrijheid - toch maar ons eigen pad te gaan.

    We lopen naar de kerk, dat zich achter het museum bevindt. We lopen hier langs een fraai pand uit 1903 6 dat recht tegenover de kerk staat. De Hervormde Kerk (18777) is relatief gezien nog niet echt oud. Het stamt uit 1877. Helaas zullen we de aanwezige objecten die doen herinneren aan de familie Prott moeten missen, want de deuren zijn inderdaad nog op slot.
    Eind 1876 werd er door het kerkbestuur een aanbestedingsproces gestart.

    Molleval
    De werkzaamheden bestaan uit het amoveeren van de bestaande en het bouwen eener nieuwe kerk en toren. Voor de herbouw werd gebruikt gemaakt van materialen - inclusief het interieur - uit de oude kerk. Omdat de nieuwe kerk een stuk westelijker is gebouwd ligt een deel van het familiegraf van de familie Prott nu buiten de kerkmuren. Zal dit de bult zijn die we terugvinden op het kerkhof? 7.
    Bij de rondgang om de kerk treffen naast vele molshopen ook enkele vallen die hun aan taak hebben voldaan.
    Aan de voorkant van de kerk treffen we de gedenkplaat aan dat zaterdag 16 mei 1953 door de toenmalige premier Robert Cosgrove van Tasmanië werd onthuld. Twee dagen hiervoor was in het parlementsgebouw van Hobart, de hoofdstad van Tasmanië eveneens een plaquette onthuld. Op beide wordt herdacht dat deze zeevaarder op 24 november 1642 Tasmania heeft ontdekt.

    Gedenksteen ter ere van Abel Tasman.
    Andere aanwezigen bij deze bijzondere plechtigheid hier in Lutjegast waren mevrouw Gertrude Cosgrove, de Australische ambassadeur in Nederland Alfred Stirling met zijn vrouw, de algemeen vertegenwoordiger van Tasmanië in Londen Eric von Bibra, de Australische persattaché in Nederland L.E. Barsdell - die zeer onder de indruk bleek te zijn van de ingelijste handtekening van Abel Tasman, dat in de kerkeraadskamer hing. Naast de Commissaris der Koningin Ebels en echtgenote waren nog een aantal officials als Van Ravenstey en J. Rookmaker. Het meest bijzondere was wel de aanwezigheid van Abel Tasman met twee zoons, waarvan er een ook Abel heet. De uit Zeist afkomstige nazaten - zoals gezegd wordt - waren zeer gewaardeerde gasten. Ook de burgemeester van de gemeente Grootegast D. van der Munnik was aanwezig en hield een toespraak.
    Aangezien we niet met zekerheid kunnen stellen dat er een echte schilderij van hem bestaat, valt ook te betwijfelen of het portret van dit aandenken Tasman is. Maar wat doet het ertoe? Dit geldt ook voor de 'nazaten' die dezelfde naam dragen, terwijl we slechts van een kleinzoon van Abel Tasman weten, die een zoon is van Philip Hevlman of Heylman, de opperchirurgijn van Kasteel Batavia. Dochter Claesge Tasman huwde voor de tweede man met Jacob Breemer. Dit gezin (met kinderen) woonde in Nederland toen Abel in Batavia overleed. Abel Tasmans weduwe Anna Tjerks hertrouwde in 1661 met Jan Meyndertsz Springer. Nazaten van Abel Tasman met de naam Tasman zullen er dus niet zijn 8.


    graftrommel, kerkhof, Lutjegast
    Tijdens de rondgang om de kerk komen we ook weer een ovale graftrommel tegen waarin de tekst Laatste groet aan mijn geliefde verloofde te lezen valt. De geliefde Feikje Meetstra werd op 14 juli 1910 in Lutjegast geboren. Ze overleed op slechts 23-jarige leeftijd in Groningen op 4 februari 1934. Ze verloofde zich in Westerhorn op 14 juli met Ningo Dijck (Noorhorn gemeente Zuidhorn, 9-11-1906 - Noordhorn, 22-5-1979). Ze overleed in het Diaconessenhuis na een hevige ziekte van enkele dagen. Ze is hier vrijdag 9 februari begraven 9.

    We lopen weer terug naar de wagen en komen het gezelschap onderweg niet tegen.

    bron: Bureau Voorlichting Binnenvaart
    We vervolgen onze eigen route en rijden langs een huisje dat de naam Abel Tasman Hûs draagt.
    Hierna bereiken we al vlot de Stationsweg dat ons naar de verhoogde brug over het Van Starkenborghkanaal brengt. Dit kanaal maakt onderdeel uit van de belangrijkste binnenvaartroute. Vanaf hier varen de schepen veilig over binnenlandse kanalen tot aan de Oostzee, Middellandse Zee en Zwarte Zee, waarmee ze bijna alle Europese landen kunnen bedienen.

    Iets verderop aan de Stationsweg komen we in een haakse bocht een herinneringsmonumentje tegen van een ongeluk met fatale afloop voor twee jonge mensen.

    noten:

    1.
    A World with Hans Mes Over, Terra Incognita;
    Wikipedia Hans Mes;
    rkd Hans Mes;
    Mens & Dier in Steen & Brons / René en Peter van der Krogt Terra Incognita - Abel Tasman monument;
    De Feanster, 14 januari 1993, blz.1 Kritiek op toekomstig monument Abel Tasman;
    De Feanster, 08 juni 1995, blz.5 Abel Tasmanmonument wordt binnenkort onthuld;

    2.
    Westerkwartier, 21-7-2017 11:37 Ambassadeur uit Nieuw-Zeeland in Abel Tasman Museum / Monique Westra;
    Westerkwartier, 18-7-2017 10:42 Ambassadeur Abel Tasman bezoekt Grootegast / Monique Westra;
    Koninkrijk der Nederlanden > Ambassadeurs Rob Zaagman;
    Twitter Rob Zaagman;
    Twitter nice tour #AbelTasman375;
    Twitter nice tour #AbelTasman375 foto large;
    Radio Westerkwartier, 15 augustus 1542 vertrok Abel Tasman van Mauritius naar de onbekende gebieden 375e Abeltasmanjaar ingeluid;

    3.
    RTVNoord, Woensdag 5 Oktober 2016, 20:29 Ard van der Tuuk geïnstalleerd als burgemeester in Grootegast;
    Gemeente Grootegast Ard van der Tuuk waarnemend burgemeester van Grootegast;
    Westerkwartier, 24-11-2016 - 08:57 Veelzijdigheid in elke vezel bij Ard Van der Tuuk;

    4.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 402-414;
    Delpher: Algemeen Handelsblad, 07-04-1951 En ten slott...;
    GenealogieOnline: Abel Janszoon Tasman / Klaas Pera;

    5.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 334-335;
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 236-241;

    6.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0015200000018730;

    7.
    Delpher: Leeuwarder courant, 22-12-1876 Aanbesteding;
    Wikipedia Kerk van Lutjegast;
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 173-175;

    8.
    Delpher: Het Parool, 16-05-1953 Hulde aan Abel Tasman : Premier van Tasmanië brengt kort bezoek aan Nederland; Algemeen Handelsblad, 18-05-1953 Tasmanie huldigt Abel Tasman : Minister Cosgrove onthult plaquette in Lutjegast; Friese koerier : onafhankelijk dagblad voor Friesland en aangrenzende gebieden, 18-05-1953 Tasmanie eert Abel Tasman : Plaquette onthuld in Lutjegast [hierbij een foto met fam. Congrove en de drie nazaten van Abel Tasman];
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 413;
    GenealogieOnline: Abel Heylman / Klaas Pera;
    Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek / P.C. Molhuysen en P.J. Blok (redactie). - 10 delen. - Leiden : Sijthoff, 1911-1937. - Deel 7, 1927. - p. 1205;

    9.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 14-07-1933 Familiebericht; Nieuwsblad van het Noorden, 23-05-1979 Familiebericht; Nieuwsblad van het Noorden, 06-02-1934 Familiebericht; Nieuwsblad van het Noorden, 08-02-1934 Familiebericht;
    AlleGroningers Dijck, N*;

    internetraadpleging: 27 - 29-12-2017



    De Kale Herberg | 1905, Lutjegast


    1928, Lutjegast


    Terra Incognita | 1993 | Hans Mes, Lutjegast


    modelschip De Heemskerck, Lutjegast


    doedelzak en draailier, Lutjegast


    Rikkerda, Lutjegast


    Oudervrucht, Lutjegast


    kerk, Lutjegast


    1903, Lutjegast


    kerk, Lutjegast


    kerk, Lutjegast


    deel familiegraf Prott ?, Lutjegast


    Abel Tasman Hûs, Lutjegast


    Van Starkenborghkanaal richting Groningen, Lutjegast


    Van Starkenborghkanaal richting Lemmer, Lutjegast


          Visvliet
    Onder de indruk bereiken we het kruispunt met de Heirweg, waar we de wagen parkeren op het parkeerterrein tegenover Café en B&B Koetshuis. Tijd om even bewuster in Visvliet rond te lopen. Zes jaar geleden hebben we natuurlijk ook wel het een en ander gezien . Maar allereerst moet de straatnaam Stationsweg - waar we net over gereden hebben - uitgelegd worden. We zijn daar wel de spoorlijn Groningen - Harlingen overgereden, maar geen station gezien. Alle 'sporen' van dit station zijn verdwenen toen het spoor werd verdubbeld tussen 1996 en 1997. Het stationsgebouw - een hoog wit rechthoekig statig gebouw - was al in 1983 afgebroken toen in 1991 hier voor het laatst de trein stopte 1.
    En nu we toch even aan het verklaren zijn, Visvliet is als Fischfleet ontstaan als vooruitgeschoven post, als voorwerk van Gerkesklooster. De visrijke omgeving is naamgever van het dorp en komt ook zichtbaar terug in de windvaan op de kerk.
    Grote delen van de oevers van de Lauwers waren opgeslibd tot boven de gemiddelde vloedpeil. Hier werd rond 1320 vanuit enkele boerderijen gewerkt. Een eerdere opgerichte uithof, het Hillemahuis stond in Lutjegast. Op 2 november 1387 werd er door de bisschop Heidenreich van Munster toestemming gegeven om de H. Gangulphuskerk af te breken. De woester wordende zee had roet in de ontwikkeling van dit gebied gegooid.
    Er is hier ook een Galgenvenne geweest, verdeeld in een aantal koeweiden en in gebruik door bewoners. Met een executieplaats had dit heuveltje niets te maken.

    herdenkingssteen, Visvliet
    Waarschijnlijk stond hierop een klokkenstoel.
    Ten tijde van de periode dat Gerke Froma van de Fromaheerd in Lutjegast en Johan Nannincks hier tot rechter gekozen waren omstreeks 1541 en 1572 was er sprake van een Visvlieter karspel. De kerk was toen allang weer herbouwd. Dit was gebeurd in 1427, laat een steen in de voormuur weten. Int jaer ons Her MCCCC en XXVII is Visvl-er cerck maeckt staat erop geschreven. Deze komen we tegen wanneer we om dit monument (18799) lopen. De Gangulfuskerk, is vernoemd naar een Franse ridder - waaruit de invloed van Gerkesklooster of Jerusalem blijkt - die door de minnaar van zijn vrouw, een priester, werd vermoord 2.
    Bij Auberge - waar we zes jaar geleden verbleven - staat een beeld van Gosse Dam uit 1989/1990 met de titel Visstripper. Van Gosse Dam (Buitenpost, 7-7-1950) zijn we al eerder in Jubbega en in Donkerbroek een beeld tegengekomen. De totstandkoming van de opdracht voor dit beeld - dat onderdeel uitmaakt van een grotere opdracht - kreeg wegens mogelijke subsidieregelingen een bizarre wending. Krenterigheid van de opdrachtgever, die het liefst ook nog een deel van zijn verzinsel voor rekening laat komen van de belastingbetaler. En aan de andere kant verzonnen grenzen tussen gebieden die eens een waren, maar door bestuur begrensd wordt. Middel begrenst doel. Kennelijk gaat oud zeer nooit over. Hierdoor krijgt de Visstripper een extra dimensie, waaruit blijkt dat zelfs kunstuitingen niet kan verbinden en bestuurlijke gespletenheid kan samenbrengen. Uiteindelijk financierde de gemeente Zuidhorn de sokkel en de bedenker van het beeld bij zijn horecagelegenheid het merendeel van het benodigde bedrag. En zo blijft om de visser een mist hangen. Eeuwen geleden ontstond er een soortgelijk dilemma, nadat de staten van Friesland de kloostergoederen verbeurd hadden verklaard in 1580 terwijl de stad Groningen nog in Spaanse handen was en aan de bestuurlijke touwtjes trok, viel Visvliet in een soort niemandsland. Uiteindelijk bepaalde de meest gevulde staatskas, wie het voor het zeggen kreeg 3.

    Wanneer we een stukje de Heirweg oplopen komen we aan het einde van de dubbele bebouwing de Eise Eisingastraat tegen. Dit als eerbetoon aan Eisinga, omdat hij hier naartoe was gevlucht. Hij verbleef hier een jaar, waarbij hij zijn oude beroep van wolkammer weer uitoefende. Daarvoor had hij zich een tijdlang opgehouden in Steinfort en Gronau, in Enschede waar hij verbleef bij Lambertus Nieuwenhuis die ook natuurkundige was. Vanuit Gronau liep hij in april 1790 via Coevorden, Assen en Groningen naar de Fries-Groningse grens, naar Visvliet. Hij werd daar echter door het Hof van Friesland in de kraag gepakt en in het Blokhuis in Leeuwarden gevangengezet. Hij werd pas op 27 april 1792 veroordeeld met een verbanning voor vijf jaar als straf. Ook nu ging hij weer naar Visvliet en huwde daar Tijntje Eelkes Sickema, waarmee hij twee dochters kreeg. Na verluid had hij ook contact met de familie Teenstra , aan de overkant van het Reitdiep in Zuurdijk, waar hij ook vertoefde 4.

    We lopen ook nog even naar het Visvlieterdiep, waar we onderweg de eigenaresse van 't Koetshuis tegenkomen, waar we zo even wat willen drinken.

    Visvlieterdiep bij Eibersburen, aansluiting op het Hoendiep / de Van Starkenborghkanaal.
    We lopen even een stukje met elkaar op en wisselen de waargenomen veranderingen aan elkaar uit als het landelijk steeds vaker voorkomende fenomeen keet, waarbij zij natuurlijk vele zaken kan duiden.
    Wij slaan bij het haventje af en zien dat ook dit onder handen is genomen. De omslag, zoals het haventje in de volksmond heet, is door de gemeente Zuidhorn voor zo'n € 150.000 gerenoveerd. De kade is deels verlaagd, zodat het voor kanoërs makkelijker is geworden om in en uit te stappen. De 'koningsboom' is ook van de Bartolesstraat hiernaartoe verplaatst. Diverse dieren hebben hun 'voetafdruk' vereeuwigd in de kademuur 5.

    Hoogste tijd om een terrasje te pakken bij 't Koetshuis. Onder het genot van een ijskoud drankje gaan we kijken wat we zo de komende drie uur nog kunnen bekijken en welke route we daarvoor nemen. Grijpskerk kunnen we sowieso aandoen en bij Aduard kunnen we misschien een hapje eten. En dus rijden we eerst naar Grijpskerk.

    noten:

    1.
    Wikipedia Station Visvliet;
    Stationsweb halte Visvliet;

    2.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 57, 285-287;
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 381-383;

    3.
    Mens & Dier in Steen & Brons / René en Peter van der Krogt Visstripper;
    rkd Gosse Dam;
    Wikipedia Gosse Dam;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 14-09-1989 Fries ontwerpt bronzen beeld nettenboeter en uitstripper; Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 25-10-1989 Beelden van Gosse Dam bij vier restaurants : Groninger wil subsidie van Friesland voor kunstopdracht; Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 26-05-1990 Visser Visvliet in brons;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 287;

    4.
    Wikipedia Eise Eisinga;
    Het leven van Eise Eisinga, broeder der orde van den Nederlandschen leeuw en lid van den Stedelijken raad en wolkammer te Franeker, en beknopte geschiedenis van het planetarium, door hem van 1774 tot 1780 vervaardigd / W. Eekhoff. - Schoonhoven : Van Nooten, 1851 p. 29-30;
    Hulde aan Eise Eisinga / J. van Leeuwen. - [Leeuwarden : Suringar], 1847;

    5.
    Keetleven : Plattelandsfenomeen rukt op naar de steden / Margriet Oostveen (in: Volkskrant, 12-5-2017. - Opinie & Debat. - Column in Fluitenberg, p. 21);
    dit is Westerkwartier Haventje Visvliet omgetoverd tot pareltje;
    Visvliet.com Verandering Opslag;

    internetraadpleging: 29 - 29-12-2017



    Heirweg (richting westen), Visvliet


    Visstripper | 1990 | Gosse Dam, Visvliet


    vis windvaan, Visvliet


    Gangulfuskerk, Visvliet


    Visvlieterdiep, Visvliet


    in de haven Visvlieterdiep, Visvliet


    haven Visvlieterdiep, Visvliet


    Café en B&B Koetshuis, Visvliet


          Grijpskerk
    De Friesestraatweg N355 brengt ons vlot naar Grijpskerk dat tegenwoordig bekend staat vanwege zijn Groningse Amsterdamse school-panden. Op driekwart van de weg voordat we Grijpskerk binnenrijden, kunnen we afslaan - wat we niet doen - naar de Bosscheweg. In het midden van het stuk weg tussen de Friesestraatweg en Zuiderried stond aan de oostkant van de weg de Aykemaborg. Of dit pand ook Hylemaheerd of Blauweborg genoemd is, blijft onduidelijk. In bezit van de familie Von Inn- und Kniphausen werd het in 1768 gesloopt 1.
    We weten inmiddels dat Grijpskerk voorheen Sebaldeburen-Beneden heette. Dit dijkdorp aan de zeedijk dat langzaam werkte aan het inpolderen van De Ruigewaard, trok steeds meer boeren. Deze dijk was een paar honderd meter ten noorden van de oude kustwal - De Roder, dat enkele eeuwen vOJ al bewoners trok - aangelegd en zou dienst gaan doen als verbindingsweg tussen Groningen en Leeuwarden.

    herdenkingssteen, Grijpskerk
    Nicolaas Grijp die op de Reisemaheerd woonde, stichtte rond 1500 een kerk, zodat de plaats al gauw z'n huidige naam kreeg. Een steen in kerk noemt 'Nicolao Gryp' in deze. De familie Grijp had in het wapen de fabelvogel, een grijpvogel met kop en klauwen van een adelaar en het lichaam van een leeuw, dat te zien is op de huidige kerk. De Grijpskerk werd namelijk in 1582 verwoest tijdens de strijd van de Tachtigjarige Oorlog. Op kosten van de Waardster boeren en met steun van Van Asschendorp op de Reitsemaborg werd het in 1612 weer opgebouwd (18789).
    De familie Grijp was afkomstig uit de stad Groningen, waar er brouwers actief waren met deze naam. In De Waard waren een aantal boerderijen van diverse familieleden bekend. Jan Grijpsheerd in de Oosterwaard en Jan & Harmen Grijpsheerd in de Middelwaard. Een neef van deze twee, Nikolaas (Claus) Grijp, was tussen 1483 en 1505 priester van de A-kerk en zal waarschijnlijk dezelfde zijn die de Grijpskerk stichtte.
    Doordat de Grijpskerk gezien werd als een dochterkerk van Sebaldeburen , bleef de invloed van het Kuzemer klooster gelden. Vandaar ook de herdenkingssteen in het oude pastoriehuis (18790) naast de kerk. Hierin staat te lezen Dns Gerhardus Murlinck ut Olde Marke Provest to Kuzemer 1556. Met Olde Marke wordt Oldemarkt bedoeld.
    De kerk werd rond 1850 vergroot richting het oosten. Even daarvoor, in 1832 schonk Aaltje Thomas Wiersema het orgel. Haar grafzerk vinden we naast de kerk 2.

    Grafzerk Aaltje Thomas Wiersema (De Waard, 28-12-1760 - Grijpskerk, 3-5-1832).

    Het andere grafzerk dat hier nog staat is gewijd aan vader en zoon (en hun vrouwen), die vanaf 1810 - bij de inlijving bij Frankrijk - de maire en later burgemeester van de eigen gemeente Grijpskerk waren. Wegens een onfortuinlijk ongeluk van vader, 19 maart 1819 - hij van zijn paard gevallen en daarbij overleden - was er 'tussenpaus'. Harke Jans van Holdinga hield het ook vol tot zijn dood in 1828, waarna de zoon van Klaas Jans in vaders voetsporen trad. Bijzonder voor patriotten!

    Grafzerk Klaas Jans de Waard (16-11-1756 - 11-3-1819).
    Grafzerk Eke Klaassens (16-9-1755 - 18-8-1814) vrouw van Klaas Jans de Waard.
    Grafzerk Dirk Klaassens de Waard (20-7-1784 - 25-4-1825).
    Grafzerk Lucina Thema (Pieterburen, 24-11-1795 - 2-2-1836) vrouw van Dirk Klaassens de Waard.

    Achter het oude pastoriehuis lag breed uitgemeten - zo tussen de Jonkerslaan, Van Asschendorplaan en Murlinckstraat/Singelweg - in het noordoostelijk hoekje (de huidige Clantlaan 1) de Reitsemaborg. Bij de gerechtelijke verkoop in 1675 door een Van Asschendorp stond het als borg te boek. Vele families hebben de heerd en later borg bewoond of in bezit gehad, zoals de familie Grijp, Burmannia, Sigers, Clant en Von Inn- und Kniphausen, waarna ook de sloophamer dit gebouw zal treffen 4.
    Naast het oude pastoriehuis vinden we een voormalig schoolgebouw en huidig zalenverhuurcomplex uit 1933 met stijlherkenning de smalbreed georiënteerde raampartijen. Aan de muur het hoofd van Jelte Dijkstra (Grijpskerk, 7-7-1879 - Groningen, 4-5-1946). Onder zijn pseudoniem Nikloas Griep (de link met de kerkstichter Nicolao Gryp zal niemand ontgaan) is een deel van het gedicht De reuk van hooi bij het beeldje opgenomen:

    Die reuk, die kleuren, ruumte en luchten,
    Woar wij ien leefden, vrij als kiend,
    Die trekken mét deur 't hiele leven.

    Het door Gert Sennema gemaakte beeld van Dijkstra, is onder grote belangstelling zaterdag 27 oktober 2007 door collega-schrijver/dichter Reinder Willem Hiemstra (Niezijl, 1943) onthuld 5. Van Sennema kwamen we ook al werk tegen in Nuis .

    We verlaten het Kerkplein en lopen verder door de Herestraat waarin fraaie rentenierswoningen zijn gebouwd. Op de hoek met de Jonkerslaan vinden het voormalige gemeentehuis (516316) uit 1913 naar een ontwerp van de architect K. Siekman Azn.
    Even verderop komen we twee winkelpanden die bij elkaar lijken te horen. Het eerste pand met glooiingen is in 1925 gebouwd. Het pand ernaast in 1930 6.
    Er tegenover zit Drukkerij & Boekhandel Hoekstra , waar we een aantal zeer lokaal gespecialiseerde boeken vinden. Voor ons net iets te lokaal gespecialiseerd, maar goed om te weten dat het bestaat.
    Wanneer we bijna bij de Nicolaas Grijpstraat zijn, zien we vanuit onze ooghoeken nog een kerk (18788) staan achter een woning. Dit Doopsgezinde Kerk is in 1892 gebouwd. Op 10 augustus 1892 maakt de kerkenraad kenbaar dat de kerk in Pieterzijl afgebroken dient worden en hier in Grijpskerk weer opgebouwd moet worden 7.

    Achter de kerk, in een parkje, vinden we een sierlijke stenen en afsluitbare object met daarop de uil, de vogel van de duisternis. Is het een soort urnenkast?

    De Kast | 2001 | Gert Sennema/Steenhouwerij De Vries, Grijpskerk
    Niets blijkt minder waar. De Kast, zoals het object heet komt uit het brein van Gert Sennema, dat hiermee het vijfhonderd-jarig bestaan weergeeft. In elke afgesloten lade zit een eeuw geschiedenis. Steenhouwerij De Vries Buitenpost voerde deze archiefkast uit in hardsteen. Het beeld is 31 december 2001 geplaatst en onthuld. De uil vertegenwoordigd in dit geval de godin van de wijsheid, Athene, hoeder van geheimen. In het kunstwerk is ook een gleuf waardoor persoonlijke boodschappen 'voor de toekomst' gedeponeerd worden, zodat er nieuwe geschiedenis geschreven wordt. Sennema hoopt dat er tegen de tijd dat alle lades vol zijn - zo over honderd jaar - er iemand is die de zorg op zich neemt om alles te archiveren 8.

    Vanaf de Stationsstraat zijn er ook weer fraaie panden te bewonderen. Deze Stationsstraat gaat langs het Poeldiep wel naar een operationeel treinstation. Hier, aan het begin van de Stationsstraat eindigt het Poeldiep in een haventje. De panden aan begin van deze straat zijn allemaal rond 1900. 't Schippershuis springt eruit, deze is namelijk van 1810. Ook het Poelstee staat er een kwarteeuw langer dan de rest en is gebouwd in 1877 9.
    Met het bootje kun je ook naar het volgend dorp - dat we gaan bekijken - varen. Via het Poeldiep, Hoerediep naar het historische Niezijl - waar ook het Niezijlsterdiep uitkomt. Via het Kommerzijlsterdiep richting het al bezochte Kommerzijl. Net voor Kommerzijl afslaan over de prachtig meanderende Niehoofsterdiep. Voor het bruggetje van de Tilstok naar de Havenstraat van het wierdedorp Niehove varen. Wij doen het met de auto via de N388, N355, de Hogeweg naar Kommerzijl en de Pamaweg naar Gaaikemaweer. En vandaar via Rikkerdaweg naar Niehove.

    noten:

    1.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 139-143;

    2.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 12-13, 273-275;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 150;
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 764;

    3.
    Windvanen in Nederland / Pim Brascamp: Grijpskerk;

    4.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 143-146;

    5.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0056200000013148;
    Mens & Dier in Steen & Brons / René en Peter van der Krogt Jelte Dijkstra;
    rkd Gert E. Sennema;
    Wikipedia Gert Sennema;
    Grijpskerk / A.J. Zandstra Borstbeeld Nikloas Griep onthuld;
    De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 29-10-2007 Borstbeeld Nikloas Griep onthuld in Grijpskerk;
    AlleGroningers Jelte Dijkstra geboorte, overlijden;
    Dagblad van het Noorden, 1 mei 2017 Het suptertrio van de Grunneger Schriefwedstried / Louis van Kelckhoven;
    Het stukje gedicht komt uit het gedicht "De reuk van hooi" voor het eerst gepubliceerd in Nieuwsblad van het Noorden, 12-8-1938;

    6.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0056200000011942 en 0056200000011944;

    7.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0056200000011923;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 10-08-1892 Aanbesteding;

    8.
    Steenhouwerij De Vries Buitenpost Grijpskerk: de Kast;
    De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 2-1-2002 Grijpskerk Kunstwerk rijker;

    9.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0056200000011560; 0056200000015813; 0056200000015821; 0056200000015822;

    internetraadpleging: 31-12-2017



    Grijpskerk, Grijpskerk


    windvaan griffioen, Grijpskerk


    gedenksteen in pastoriehuis, Grijpskerk


    pastoriehuis, Grijpskerk


    toegangshek kerk, Grijpskerk


    windvaan griffioen 3 koor, Grijpskerk


    1933, Grijpskerk


    Jelte Dijkstra | 2007 | Gert Sennema, Grijpskerk


    gemeentehuis 1913, Grijpskerk


    winkels, Grijpskerk


    Doopsgezinde Kerk, Grijpskerk


    1911 9, Grijpskerk


    met griffioen, Grijpskerk


    't Schippershuis, Grijpskerk


    Poeldiep, Grijpskerk


    Poelstee, Grijpskerk


    1890 9, Grijpskerk


          Niehove
    Aan de Rikkerdaweg komen we langs de Bennemaheerd uit 1880 dat een boomsculptuur heeft. Voorheen stonden er twee kastanjes. Van een stam is een beeld in de vorm van een kromsnavelvogel gemaakt 1.
    Vervolgens rijden we het beschermde dorpsgezicht binnen. Niehove is samen met Spiek de mooist en best bewaarde radiale wierde. Nijhoof is aan Spiek geliek, zeggen ze dan ook in Groningen. Spiek heeft echter - en dat moet toch even gemeld worden - om de kerk nog een oude gracht liggen. In Niehove is deze al sinds 1830 gedempt. De Kerkstraat rond de kerk was dan ook niet breder dan een karrenspoor 2.
    We parkeren de wagen aan de Rikkerdaweg, hier de osseweg van de wierde. Hier staan volgens de muurankers panden uit de zeventiende eeuw. De laagte van dit onlangs gerenoveerde pand zou wel eens een bevestiging van deze bewering kunnen zijn. Langzaam groeide de hoogte van wierde waarschijnlijk nog steeds, zodat de dakgoten steeds dichter bij de grond komen. Zo lijkt het net of het huis de grond is gezakt.

    We lopen via de Dominee J. Wiegersweg de wierde op naar de kerk. Hier komen we een pand tegen uit 1800 3.
    Dominee J. Wiegersweg is een relatief jonge benaming van deze straat. Jan Wiegers werd geboren op 4-9-1891 te Groningen. Zijn ouders waren Gerrit Wiegers en Grietje Bresters. Wiegers deed hier op 24 augustus 1947 zijn intrede, nadat hij daarvoor sinds 1920 een zendeling was op Oost-Java. Hij was net voor zijn uitzending, op 20-11-1919 in Groningen getrouwd met Anje de Vries (Essen, 11-2-1887 - Haren, 1-4-1959). Ze kregen een zoon. Na zijn emeritaat op 1 oktober 1956, verleende hij nog enige tijd bijstand in Lettelbert. Hij overleed als emeritus op 76-jarige leeftijd op dinsdag 13-8-1968 in Huize Avondlicht in Haren 4.

    Niehove en Humsterland
    We bereiken de kerk waarin hij zo'n negen jaar dienstdeed. Het gebouw is inmiddels van de Stichting Oude Groninger Kerken en is daarom open.
    De van oorsprong dertiende-eeuwse kerk is een die vele malen verbouwd is. Zo werd in de vijftiende eeuw met de afbraaksteen van het klooster van Aduard het gebouw verlengd met het driehoekige koor.
    Binnen vinden we over diverse onderwerpen uitleg. Over de bijzondere geschiedenis van Niehove en Humsterland. Door aanslibbing van vruchtbare gronden, de kweldergebieden en door groei van kwelderruggen of -wallen ontstaan er bewoonbare gebieden. Rond 200 vOJ ontstaan er diverse leefgemeenschappen op de wallen en later op beginnende wierden. Zo ook Niehove en later ook Oldehove. De naamgeving van deze beide plaatsten wordt pas later zo gegeven. Niehove begint als Suxwort, Zuidwierde. Bedijking is er nog niet, zodat de wierden voor droge voeten kan zorgen. Het gebied breidt zich steeds verder uit, zodat er tegen 600 nOJ het gebied dat we nu de Marne noemen ontstaat, met daarop op dezelfde manier bewoning. Na zo'n 200 jaar doen zich klimatologische veranderingen voor. Het water wordt onstuimiger en zorgt voor onder andere de Lauwerszee-inbraak. Hierdoor ontstaan diverse waddeneilanden, waaronder Humsterland. Deze situatie zal enkele honderden jaren voortduren, tot er weer een omslag plaats vindt.
    Intussen hebben we ook nog te maken met andere veranderingen te maken, maar dan op geestelijk gebied. In 755 werd Bonifatius bij Dokkum vermoord door roversbenden afkomstig uit het gebied ten oosten van de Lauwers, oftewel Humsterland. Ook zijn opvolger Willehad, die Suxwort rond 777 wel wist te bereiken, kon zonder resultaat weer vertrekken. Liudger kreeg als eerste wel voet aan de grond. Hij bouwde dan ook zijn eerste simpele houten kerkje in Suxwort, de hoofdplaats op dat moment. Dit zou leiden tot het aanstellen van een proost en het ontstaan van een proosdij Humsterland dat in 804 onder het bisdom Munster ging vallen, dat Liudger in Westfalen had gesticht 5.
    Dit soort teksten suggereren vaak alsof men dan ook zeggenschap zou hebben over deze gebieden, maar dit is vanzelfsprekend onzin. Vergelijk het met een bedrijf dat ergens een hoofdkantoor heeft staan en in deze plaats een distributiecentrum creëert. Ze krijgen invloed, zeker. Ook over hun werknemers uit de buurt, maar zijn geen heersers . Dat gebeurt pas wanneer geen andere partijen (van welke orde dan ook) met invloed zijn.

    De bedijkingen in de twaalfde eeuw van Humsterland accentueerden het eiland. De proost woonde in Suxwort, maar zijn invloed reikte verder dan alleen dit eiland. De gebieden die we nu Achtkarspelen en Westerkwartier noemen, moest hij ook bedienen. In 1340 is in de geschriften sprake van 'proost van Ikema, die zou wonen op de latere pastorieboerderij I(p)kemaheerd. Hero Ikema (zoon van Alger Ykema) was de eerste die we van naam kennen. De Ikema's kwamen hier nadat de eerste dijken waren aangelegd. Ze bouwden meerdere nieuwe heerden op het nieuwe land, zoals bijvoorbeeld een bij de wierde Ikum een kilometer noordelijker. De boerderijen waren met elkaar verbonden met een kerkpad.
    Een volgende proost, Herward Papama hadden gezien de overeenkomsten in zegels en wapens familiaire connecties. Een boerderij met naam Pappe Ickemaheerd bevestigd dit.
    Rond de periode van de dijkenbouw rond 1100, ontstaat op een kleirug Hummerze, het latere Oldehove - waar we hierna nog doorkomen . Men vermoed dat voor het ontstaan van de bewoning, de dorpsoudsten van de Humsterlander wierden op deze plaats bijeenkwamen om te vergaderen en recht te spreken, het Oude Hof. En zoals zo vaak gebeurde werd deze plaats ingenomen door een kerk. Er werd een verhoging aangebracht, waarop een stenen kerk werd gebouwd. En zo ontwikkelde dit Oude Hof Hummerze zich zowel als burgerlijk als kerkelijk centrum. Vervolgens ontstond er behoefte aan een westelijk gelegen steunpost. Dit werd het nieuwe hof in Suxwort. Aan het einde van de veertiende eeuw werden de aanduidingen langzamerhand vervangen door de nieuwe functies. Hummerze werd Oldehove en het veel oudere Suxwort Niehove 6.


    Zweitse de Wit en Antje Johannes Minsega
    bron: Sander van der Molen
    Aan het einde van de 19e eeuw komen we de eerste advertenties tegen waarin "Puike Terpaarde" uit Niehove wordt aangeboden voor 45 cent per scheepston. J. Smith was in 1895 de aanbieder. En dan kan het - er van uitgaande dat hij hier geboren is en grond in bezit heeft - maar om een persoon gaan, lijkt het. Jakob Smith werd hier als zoon van de wagenmaker Jan Jakobs Smith en naaister Hiektje Willems Zanting op 31-1-1844 geboren. Hij huwde als dienstknecht met Hendriktje Veldman. Hij kreeg als landbouwer zijn eerste zoon, en overleed als veehouder op 70-jarige leeftijd op 2-7-1914 te Oldehove. Er werden vanaf dat afgravingsjaar ook nog het een en ander aan archeologische vondsten gedaan tussen de vruchtbare gronden. Zo schonk de schipper Z. de Witt uit Grijpskerk in 1896 een kogelpot uit de periode 900-1100 nOJ. Schipper Z. de Witt blijkt Zweitse of Sweitze Tjeerds de Wit (Achtkarspelen, 31-8-1842 - Roden, 22-1-1927) te zijn. Hij huwde met Antje Johannes Minsenga (Nijehaske, 28-5-1842 - Leek, 17-8-1921). En in 1900 werd er een drieledig potje aangekocht uit de periode 270-350 nOJ.

    bron: Beeldbank Groningen (Identificatienummer: NL-GnGRA_1986_13512. - L.H. Dreise, 1903);
    Deze puike terpaarde werd aan de zuidkant van de wierde afgegraven. Om deze vruchtbare gronden af te voeren werd er nieuw kanaaltje gegraven, dat dwars door het kerkenpad Tilstok ging. Een tijdelijk houten bruggetje - dat op de maquette goed is te zien - was nu nodig om het pad te kunnen volgen. Deze afgravingen gaf Niehove uiteindelijk een totaal ander aanblik, zoals de schoolplaat van de terp Niehove van Riekele Prins - dat hier hangt - te zien is. 7.

    Op dezelfde afgravingsaanzicht van Niehove zien we op de kerk een ooievaarsnest. Deze stond 'sinds menschenheugenis' op het dak van de kerk en 'wee den mensch, die onze ooievaaren beleedigde'. Dit schreef dominee L.M. de Boer in 1881 in een dichtbundeltje waarin ook dit Welkomstlied aan de Ooievaars van Niehove staat.


    Niehove na de afgraving.
    Riekele Prins
    Maar driewerf welkom bovenal,
    Gij Eiber, trouwe vrind!
    Die over land en zeeën heen
    Ons kerkje wedervindt:
    Die klep'rend zweeft om 't oude nest,
    Of op de dakvorst praalt;
    En dan met snelgewiekte vlucht
    Uw wijfje tot ons haalt.

    Ons hart gaat open als ons oog
    U beiden weer aanschouwt,
    Wanneer gij om ons dorpje zwiert
    Of aan uw woning bouwt,
    Wanneer gij onze daken meet
    Met statelijken tred;
    Of op de smalle molenwiek
    Uw vaste schreden zet.


    Het dichtbundeltje Stemmen der natuur en des harten wordt in de Java-bode niet goed ontvangen. Het zou "zelfs het zachtzinnigste meisje van de kloosterachtigste kostschool in slaap [...] doen vallen", waarbij genoteerd wordt dat De Boer geen dichter is en als verzenmaker zelfs minder dan middelmatig is.
    De Boer was hier predikant van 1875 tot 1884. Tijdens de vergadering van 18 december 1888 werd aangedrongen om het nest te herstellen, waar sinds 1883 geen ooievaars meer waren genesteld. Ook in de jaren 1895 en 1912 werd het nest hersteld. In 1920 gaf men het op, nadat er dertig jaar geen stel meer was komen aanvliegen 8.
    Misschien is het nu weer een goed moment om het opnieuw te proberen, gezien in het land weer overal ooievaarskoppels te vinden zijn.


    Kerkpad Smidsweg dat (parallel aan het witte lijntje) door de graslanden toch nog zichtbaar is.
    bron: Google Maps
    Wanneer we verder het gebouw bekijken komen we nog een aantal merkwaardige zaken tegen. Zo vinden we een nisje waar we geen functie voor kunnen verzinnen. Mogelijk gaat het om dichtgemetselde zichtraampje op het altaar.
    Op de vloer vinden we nog een groot aantal grafstenen, waaronder een paar oude van roodsteen. De oudsten komen nog uit de katholieke periode. In 1557 werd de grietman van Humsterland, Balle Hummersma hier begraven. In de consistoriekamer ligt de grafzerk uit 1565 van Rempt Hummersma, zijn zoon en ook grietman. Grietmannen zijn de bestuurders, de burgermeester nu. Greta is het Oudfries voor groeten of aanspreken.
    Verder zijn er van een aantal families diverse zerken te vinden, zoals van de Feringa's, Papma's en Pappema's. Ook een De Mepsche en een aantal dominees liggen hier.

    In het aparte koor staan en hangen nog een aantal objecten, waaronder een luchtfoto en maquette van Niehove. Verder een vitrinekast en de kerkfiets van smid Homan, die de ouden en zieken naar kerk bracht, dat niet zou misstaan in het koetsenmuseum. Ook kunnen we een enorme blaasbalg uit de smederij van Struivig bewonderen, dat aan de oostelijke kant van het kerkkoor aan de Kerkstraat lag. Daaronder de zandstenen doopvont uit de kerk. Deze deed dienst als blusbak en stond in de smederij naast de oven. Een boektitel verklarend verhaaltje gaat over een bezoeker die de uitgang van de Kerkstraat zoekt. Met ain haile bult viev'n en zessen deed hij dat. Onderweg telde hij wel zeven smeden die verdold aalmoal een knecht met rood hoar hadd'n 9.


    detail muurschildering Eisseshof, Niehove
    Wij zoeken eerst maar eens de uitgang van dit gebouw en de ingang van het café Eisseshof, tegenwoordig in eigendom van de vereniging Dorpshuis, dus van de bewoners die gelegenheid laten uitbaten door een pachter. Een aloude constructie en deze wordt met slechts tien spelregels op een plezierige manier in stand gehouden.
    Wanneer binnen een zijzaaltje betreden, valt meteen een fraaie muurschildering op, die sfeerbepalend zijn. Het is te hopen dat het gespaard blijft tijdens de verbouwing.

    Gezien het tijdstip verdelen we even de taken. De een besteld vlug de drankjes voor op het terras, terwijl de ander het in de kerk aangeboden boekwerk gaat halen op het adres van een bewoner. Intussen stroomt het terras leeg, omdat een grote groep de reis weer vervolgd.
    Het boekwerk blijkt te voorzien in vele verhalen die een prima beeld geeft van de geschiedenis van Niehove en omgeving.
    Ook wij kunnen niet meer te lang blijven hangen en dus maken we ons rondje om de kerk af. Een ANWB-bord met tekening van de wierde, dat bij de doorrit van het café staat, laat mooi hoe het was.
    We komen langs de Kerkpad Tilstok, dat sinds 1999 verder gaat als fietspad, onder de naam Oebelepad. Het brengt de wandelaar en fietser naar Heereburen , waarvan de bewoners natuurlijk ooit kerkten in Niehove.


    hoogteverschil Aalsumerweg 26 Oldehove - Rikkerdaweg Niehove
    Wanneer we het rondje af hebben en weer via de Dominee J. Wiegersweg de wierde naar beneden lopen, krijgen we vrij uitzicht wanneer we op de Rikkerdaweg staan en naar het noorden kijken. Over de weilanden zien we anderhalve kilometer verderop een boerderij aan de Aalsumerweg liggen, dat beduidend lager ligt dan het ossenpad van Niehove. We kijken namelijk op het dak van de boerderij. Het hoogteverschil vanaf de Kerkstraat zou nog groter zijn, gezien het hoogteverschil met de omgeving van ongeveer vier meter 10.

    Via de Niehoofsterweg verlaten we Niehove.

    noten:

    1.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0056200000015244;

    2.
    Dorpen in Nederland : een toeristische gids naar meer dan 250 historische dorpen en stadjes / J. Honders, J. Smit [et al.] (tekst); Jan van de Kam [et al.] (foto's). - Amsterdam : Reader's Digest (ism ANWB), 1982. - ISBN 90-6407-089-X. - Niehove, p. 284;
    ...en verdold aalmoal een knecht mit rood hoar : geschiedenis van het wierdendorp Niehove, centrum van het Humsterland / Martin Clobus. - Niehove : Stichting Cu-Re, 2003. - ISBN 90-9017636-5. - p. 47;
    3.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0056200000010801;

    4.
    Digibron : Kenniscentrum Gereformeerde gezindte: De Waarheidsvriend, 4-9-1947, p. 7;
    Delpher: Trouw, 31-12-1968. - Zij die in '68 heengingen Predikanten Ned. Herv. Kerk; Nieuwsblad van het Noorden, 15-8-1968 Zendingspredikant ds. J. Wiegers overleden; Nieuwsblad van het Noorden, 14-8-1968 Familiebericht; Nieuwsblad van het Noorden, 02-04-1959 Familiebericht;
    AlleGroningers gezin ouders; gezin;

    5.
    ...en verdold aalmoal een knecht mit rood hoar : geschiedenis van het wierdendorp Niehove, centrum van het Humsterland / Martin Clobus. - Niehove : Stichting Cu-Re, 2003. - ISBN 90-9017636-5. - p. 19-20, 22-23, 28;
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 209-211;

    6.
    ...en verdold aalmoal een knecht mit rood hoar : geschiedenis van het wierdendorp Niehove, centrum van het Humsterland / Martin Clobus. - Niehove : Stichting Cu-Re, 2003. - ISBN 90-9017636-5. - p. 20, 22-24;

    7.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 02-07-1895 Advertentie;
    AlleGroningers Jakob Smith; Antje Johannes Minsenga;
    AlleFriezen Sweitze de Wit; Zweitze Tjeerds de Wit;
    Website Marga en Sietze Elsinga: Parenteel van Pijtter Pieckes: Antje Johannes Minsenga;
    Rodovid Sweitze Tjeerds de Wit / Sander van der Molen;
    AlleDrenten Sweitze de Wit;
    ...en verdold aalmoal een knecht mit rood hoar : geschiedenis van het wierdendorp Niehove, centrum van het Humsterland / Martin Clobus. - Niehove : Stichting Cu-Re, 2003. - ISBN 90-9017636-5. - p. 16;

    8.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 19-05-1934. - Ter Verpoozing Niehove; Java-bode : nieuws, handels- en advertentieblad voor Nederlandsch-Indie, 12-01-1882. - Letterkunde Stemmen der Natuur en des Harten door L.M. de Boer;
    De verhalen van Groningen - 1815-1914 De ooievaars van Niehove / Wija Friso;
    Een bijzonder verhaal De ooievaars van Niehove / Wija Friso;
    ...en verdold aalmoal een knecht mit rood hoar : geschiedenis van het wierdendorp Niehove, centrum van het Humsterland / Martin Clobus. - Niehove : Stichting Cu-Re, 2003. - ISBN 90-9017636-5. - p. 83;
    Welkomslied aan de ooievaren van Niehove / L.M. de Boer (in: Androcles; maandschrift aan de belangen der dieren gewijd, jrg 23, 1891, 01-01-1891. - p. 60-62);

    9.
    ...en verdold aalmoal een knecht mit rood hoar : geschiedenis van het wierdendorp Niehove, centrum van het Humsterland / Martin Clobus. - Niehove : Stichting Cu-Re, 2003. - ISBN 90-9017636-5. - p. 32-33, 50-51;

    10.
    Beschermde stads- en dorpsgezichten ingevolge artikel 20 van de monumentenwet Niehove gemeente Oldehove : Toelichting op het besluit tot aanwijzing van Niehove als beschermd dorpsgezicht. - Rijksdienst voor de Monumentenzorg, 1988'; Begrenzingskaart; Aanwijzing;

    internetraadpleging: 1 - 3-1-2018



    Bennemaheerd, Niehove


    1783, Niehove


    1801, Niehove


    kerk, Niehove


    nis, kerk, Niehove


    roodstenen grafstenen, kerk, Niehove


    maquette, Niehove


    luchtfoto, Niehove


    blaasbalg en doopvont, Niehove


    kerkfiets, Niehove


    muurschildering Eisseshof, Niehove


    Eisseshof, Niehove


    kerk, Niehove


    1634, Niehove


    kerk, Niehove


    Tilstok, Niehove


          Selwerd
    Wanneer we bijna Oldehove bereikt hebben slaan we nog even de Noordhornerweg in naar Selwerd. Op deze wierde van ongeveer anderhalve meter hoogte blijken slechts twee boerderijen te staan en de weg ernaartoe is daardoor doodlopend. Niet geschikt voor toeristen als ons. De wierde heet Selwerd omdat het bezit was van het gelijknamige Benedictijnerklooster dat net ten noorden van Groningen lag 1.

    We rijden dus snel terug en rijden door naar Oldehove.

    noten:

    1.
    Wikipedia Selwerd (Zuidhorn), Klooster Selwerd;

    internetraadpleging: 3-1-2018



          Oldehove
    We rijden Oldehove helemaal door over de Buitensingel, omdat we niet weten waar de kern van het dorp is. Op de Aalsumerweg krijgen we de toren in het vizier en rijden de eerste de beste straat in die we tegenkomen. In de Schoolstraat parkeren we de auto meteen in de parkeerhavens die we direct aantreffen. Zover staat de toren niet. Wanneer we langs de garage van Emiel. M. Jansma lopen valt het bedrijfspand uit 1936 eigenlijk wel op door de sfeer die het totale beeld, van metselwerk en beschildering creëert. Het is inmiddels opgenomen in de lijst van Rijksmonumenten (516318) 1.
    Hiernaast vinden we een voormalig schoolgebouw van de Openbare Basisschool Jan Biermaschool. De school kreeg deze naam in augustus 1964, nadat de voormalige hoofdmeester Jan Bierma, op 77-jarige leeftijd zelf het naambord onthulde. Wegens teruglopende leerlingaantallen werd er gefuseerd met een andere school, zodat dit gebouw per 1-8-2016 gesloten werd. Op het schoolplein komen we een kunstwerk tegen van een aalscholver, naar het zich zo laat aanzien. Dit beeld stond in 1930 nog niet hier op schoolplein 2.
    We lopen met de straat mee om een ingang naar de kerk te vinden. Aan de T.P. Oosterhoffstraat komt een mooi voorbeeld van panden voorbij die geïnspireerd zijn op de Amsterdamse School. Deze Groningse variant op de Amsterdamse Schoolstijl zijn in 1932 gebouwd naar een ontwerp van de Visvlietse architect Eppe van der Molen (Kommerzijl, 29-9-1891 - Groningen, 5-5-1944, begraafplaats Visvliet) 3.
    Aan de overkant staat het oude gemeentehuis van 'oldehove' 4, maar we lopen snel door, het Kerkpad op.
    Eerst komen we de plaats van de dodenherdenking tegen. Voor vier dorpsgenoten Erik Berding (3-4-1921 - 24-1-1945, verzet), Tonnis Pieter Oosterhoff (10-3-1909 - 12-10-1944, verzet), Johannes Westra (11-5-1919 - 12-5-1940, soldaat, verdediger Wonsstelling) en Tiete Lodewijk Wijdeveld, (13-01-1891 - 20-3-1945, schipper) is een monument opgericht. Een plaat met vier gaten, evenals de vlaggenmast met vier gaten in de grond (voor de bloemen) is verbonden, moeten het gemis weergeven. Dit monument is op 1 mei 1990 door burgemeester K.B. Dijkstra opnieuw onthuld. Voor de gemeentelijke herindeling in 1990 stond het in het gemeentehuis. Het beeld is gemaakt door Gosse Dam 5.

    Met een steeds groter wordende verbazing lezen we in het kleine mededelingenkast op de achterzijde van de Liudgerkerk of Ludgeruskerk over wat we binnen kunnen zien. Jammer dat het al zo laat is, want - mocht het gebouw al dagelijks open zijn - dan zal het nu wel al dicht zijn. Gelukkig blijkt de deur nog open te zijn.

    De grotendeels oorspronkelijke noordmuur met hooggeplaatste smalle romaanse rondboogvensters van de Liudgerkerk in Oldehove.
    Deze Liudgerkerk is, zoals bij Niehove al gesteld, gebouwd op een opgeworpen verhoging op de plek waar men vermoedelijk van oudsher samenkwam om te vergaderen en recht te spreken. De eerste stenen kerk zal aan het begin van de dertiende eeuw gebouwd zijn. In 1664 is het grondig verbouwd met stenen van het kloostercomplex van Aduard dat grotendeels was afgebroken. De noordgevel is nog het meest authentiek. De toren is van begin vijftiende eeuw. Het zadeldak heeft onderliggend een koepelgewelf.
    Wanneer we het gebouw betreden trekt de open luik in de vloer meteen de aandacht. In 1969 is men begonnen met het grondig restaureren van de kerk. Hierbij ontdekte men twee grafkelders. In een werd een houten koffertje gevonden en in de andere werd een sarcofaag ontdekt, die duidelijk had geleden onder bruut geweld. Kortom grafrovers hadden hun slag geslagen.

    Aan beide zijden van de tombe zijn Latijnse teksten geschreven, deels met het in deze periode populaire chronogrammen. Het jaartal werd in het Latijn in dezelfde tekst met hoofdletters genoteerd.

    InpVLVere Dor MIens
    reqVIesCo sperans In
    IesV saLVatore nostro
    hIC reqVIesco VsqVe
    fIat MVtatIo In re
    sVrgenDo

    De zinnen betekenen In het stof slapend rust ik uitziende naar Jezus onze Verlosser en Hier rust ik totdat de verandering geschiedt in de wederopstanding (rechts).
    Aan beide zijden staat ook nog:
    IHS, dat staat voor Iesu Hominum Salvator en betekent Jezus der Mensen Redder. Daarnaast aan de linkerzijde nog Charitas Dei, dat betekent de genade van God.
    In het koor stond tegen de muur achter de hoge heren een grafzerk met daarop - wederom in het Latijn - de verlossende woorden wie er in de graftombe lag. Het zou gaan om Vrouwe M.F.C.J.A.E. Gravin van Cobentzel (Wenen, 11-1-1698 - Den Haag, 24-5-1730 begr. Oldehove). Haar naam voluit was Margaretha Johanna Francisca Josepha Anonia Eva Honorata en was op 16-1-1727 gehuwd met Ludolph.

    Ludolph heette voluit Ludovicus Ludgerus Baron van Ripperda, Heer van Poelgeest, Coudekerk enz. Ze overleed elf dagen na de geboorte van hun zoontje Johan Willem aan kraamvrouwenkoorts. Het stel verdeelde het wonen tussen Englumborg in Oldehove en een huurwoning aan de Bezuidenhout in Den Haag. En zo was Ludolph Luirdt al weduwe op zijn tweeëntwintigste. Ludolph's vader was de flamboyante Johan Willem Ripperda (Oldehove, 7-3-1682 - Tétouan, 5-11-1737), een man die grote aanzien heeft gehad, maar ook diepe dalen heeft gekend. Die bijna koning van Corsica was geworden, wanneer een soortgelijke hem niet de loef had afgestoken. Iemand die net zo makkelijk van religie wisselde als van vrouw, mocht hem dit meer aanzien geven. En zo ging van het katholicisme naar het protestantisme en weer terug, om zich vervolgens te laten besnijden om moslim te worden, om uiteindelijk als katholiek te sterven 6. De familie Ripperda had in de loop der eeuwen vele rechten verzameld en verdeeld onder de leden. Zoals vaak bij stichtingsverhalen of het begin van oude geslachtsnamen is ook die van Ripperda later gefabriceerd door latere familieleden met behulp van vervalste documenten om te kunnen aantonen dat ze aanspraak hadden op bepaalde gebieden en/of rechten. Zo blijkt het oudste document waarin deze familie genoemd staat, een oorkonde waarin de bisschop van Munster in 1246 Hayo Ripperda het patronaatsrecht gaf over dorpen rondom Delfzijl, niet authentiek te zijn. Ook de aanwijzing op een gedenksteen in de muur boven de gedichte zuidingang van de kerk van Tjamsweer, dat Unico Ripperda in 1138 het oorspronkelijk gebouw heeft opgericht is een zestiende-eeuws falsum.

    Johan Willem Ripperda kreeg vanaf 1705 de Englumborg in bezit. Hij gaf het later aan zijn zoon Ludolph. Deze borg is waarschijnlijk ontstaan uit drie heerden: Bennemaheerd, Ulsemaheerd en Wismaheerd, waarbij de Ulsemaheerd de borg geworden is. Voor Usema worden ook ander familienamen gehanteerd, zoals Otsmaheerd. Dit is vanzelfsprekend afhankelijk van de bewoner op dat moment. De Englumborg wordt voor het eerst in 1656 zo genoemd. Zoals met al dit soort onroerend goed gaat, blijft het door verkoop, huwelijk en vererving telkens in andere of zelfde handen komen. Oldehove had uiteindelijk vier borgen. In 1366 was er voor Humsterland - die met de stad een beschikkingsverdrag had gesloten - al sprake van in ieder geval 16 casta's of steenhuizen van vele bekende familienamen: Papinga, Tripama (Fritema), Enama, Papo, Hofman, Allama, Gaucama, Heyama, Hermeyndisma, Fivilgama, Hilama, Siccama, Tyedecama, Baldinghisma, Lyawacama. Naast de Englumborg was er die van Fritema. Ook deze stond in verbinding met de Ripperda's, gezien de toegangstekst "Fritema" naar de graftombe van de Gravin van Cobentzel. Verder was er nog een oude borg van Fritsinge en de Jensemaborg van de inheemse familie Jensema, die in Humsterland als belangrijkste geslacht wordt gezien. De Jensemaborg was kennelijk in slechte staat toen Ludolph het in bezit kreeg. Hij liet het slopen 7.

    De nog steeds bewoonde plaatsen waar de voormalige borgen stonden.
    E = Englumborg 1774 gesloopt
    F1 = Fritema 1678 geen aanzienlijk huis meer, daarna in verval
    F2 = Fritsinga 1713 tot puin vervallen
    J = Jensemaborg ±1730 gesloopt

    Wanneer we uit de grafkelder gekomen zijn, valt ons oog op een ingemetselde herdenkingssteen. Hierop staat te lezen: De dankbare nakomelingen ter gedachtenis van de gebroeders Douwe en Aedsge Martens Teenstra. Beide op de door hen in het jaar 1794 binnengedykten polder het Ruigezand overleden. Douwe, geboren den 7 maart 1768 te Anjum, Overleed den 19 junij 1823. Aedsge, den 17 junij 1776 te Zuurdijk geboren, Overleed den 28 December 1818.
    Beiden liggen hier begraven ten zuiden van de kerk. We kwamen het werk van beide broers op Dag 3 al tegen. De maker J.K. Pieters had duidelijk moeite om binnen het kader de tekst kwijt te kunnen. Het einde lijkt een beetje gepropt. Jan Korst Pieters (Groningen, ~17-3-1798 - Groningen, 2-2-1858) werd na zijn (verplichte) militaire carrière eerst net als vader tabakskerver. Vervolgens werd hij steenhouwer als familielid Pieter Korst. J.K. Pieters praktiseerde zijn werk aan het Zuiderdiep te Groningen, blijkt uit een merkwaardige advertentie die hij liet zetten, waarin ene Barend Izak Zwaab zich lasterend zou uitlaten over zijn familielid H. Korst, die volgens het bericht alle Groningse steenhouwers in zijn broekzak zou hebben. Hindrik Korst (Groningen, 11-9-1814 - Groningen, 14-5-1859) zat ook aan het Zuiderdiep. Op 21-1-1851 biedt hij drie behuizingen te huur aan. Een in de Harderingestraat (westzijde, F 194), een aan het Zuiderdiep (noordzijde E 170, tussen Heerpoortenboog en Kleine Gelkeringestraat) en een koopmans behuizing op de hoek Nieuwstad, Kleine Harderingestraat F 135.
    In een vergunningskwestie van een synagoge naast het adres van de steenhouwer Pieters, blijkt dat hij zijn bedrijf van zerkhouwer met bijbehorende geraas, gewoon moet kunnen blijven uitvoeren op de hiervoor bestaande tijden. In het voorstel wordt de ombouw van een gekochte woning door de Israëlistische gemeente Teschuath-Israël naar een synagoge vergund.
    De gebouwen bestaan niet meer. Op de plek waar de synagoge heeft gestaan kunnen we nog een verwijzing terugvinden in het glas-in-lood zijraampje waarop het staat (Ged. Zuiderdiep 49). Hiernaast was de steenhouwer gevestigd. J.K. Pieters werd slechts 59 jaar en liet vrouw Aaltje Michiels Buurma (Hogezand, ~15-1-1797 - Groningen, 3-9-1858) en 2 volwassen dochters achter. De twee zonen en een dochter hebben zij overleefd. Zij, steendrukkersche, volgde een half jaar later op 61-jarige leeftijd 8. Maar we dwalen nu iets te ver af. Met bovenstaande kunnen we in ieder geval bedenken dat de steen tussen 19-6-1823 (sterfdatum Douwe Teenstra) en 2-2-1858 (sterfdatum T.H. Pieters) is gemaakt en waarschijnlijk ook in de kerk geplaatst.

    De herenbank die hier ook in het oog valt is er een met de wapenschilden van de families Ewsum, De Mepsche en Ripperda uit de zeventiende eeuw. De een ziet draken aan de zijkanten van de wapenschilden. Griffioenen in de vorm van een leeuw met vogelkop, klauwen en vleugels lijkt een betere omschrijving 9.

    Wanneer we het gebouw weer verlaten vervolgen we het Kerkpad waarin we fraai metselwerk tegenkomen in een pand dat de naam Stella Maris draagt. Schuin aan de overkant vinden we een terrasje van het restaurant 't Kleine Oestertje dat helaas voor ons maar enkele dagen per week nabij het weekend geopend is.

    De wagen staat intussen alweer om de hoek, zodat we via de Englumstraat - vernoemd naar de burg die hier dus vlakbij stond - Oldehove kunnen verlaten. We komen echter aan deze straat ook nog het Dorpshuis 't Humsterland tegen, dat een mooi beeldmerk in beton-reliëf van de naam draagt. De onthulling van en tevens officiële opening van het dorpshuis vond plaats door gedeputeerde J. Abels begin januari 1966. Het ontwerp van de kunstenaar Jelle Jan Rispens (Oldehove, 26-3-1936) uit Kommerzijl verbeeld het wapen van Humsterland die te vinden was op de eeuwenoude landzegels, waarbij het best bewaarde afdruk die is van een Acte van Verbond tussen de rechters van een aantal landschappen en Groningen, dat moest leiden tot een herziening van het Verbond van de Upstalboom . Hierin kunnen we mogelijk de kapelletjes van Oldehoven, Niehove en Saaksum herkennen, waarvan de grootste een rond koorafsluiting had. De twee gestileerde knopen aan de zijkant verbeeld de verbinding tussen dorpshuis, individu en maatschappij 10.
    Een stukje verderop komen we rechtsaf een voetpad en weer iets verderop de toepasselijke straatnaam Schipvaart tegen. We zijn dan ook aangekomen bij het haventje van Oldehove. De scheepvaart kan hier verder richting het oosten door de Oldehoofsche Kanaal naar Saaksum, Ezinge, Feerwerd tot aan het Aduarderdiep. Maar voorheen - in ieder geval tot 1905 - liep dit kanaal door tussen het voetpad en de Schipvaart richting kerk. De Molenstraat was toen het beginpunt van het kanaal 11.
    We vervolgen de route oostwaarts langs het kanaal.

    noten:

    1.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0056100000002339;

    2.
    RTVNoord, Maandag 18 Januari 2016, 22:13 Basisscholen in Oldehove gaan samen verder;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 27-11-1930 De royale Openbare lagere met U.L.O.-school, 27-08-1964 Oldehove kreeg in Jan Bierma-school vernieuwd Lager Onderwijs- en Ulo-centrum;
    met grote dank aan Aukelien Mulder;
    met dank aan Louwina Platteel, gemeente Zuidhorn;

    3.
    De makelaars van de NVM Knus wonen in oude dorpskern / Kemps Communicatie;
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0056200000015911;
    Wendingen : Platform voor de Amsterdamse School Eppe van der Molen / Hidde Rinze Koornstra;
    Nummerbewijzen (oude) gemeente Grijpskerk A-10721 / Tymen Wierstra;

    4.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0056200000015909;

    5.
    Netwerk Oorlogsbronnen Oldehove, oorlogsmonument;
    Nationaal Comité 4 en 5 mei Oldehove, oorlogsmonument;
    ChristenUnie 5 mei 2012 12:12 Toespraak Bert Nederveen 4 mei 2012 in Oldehove "Vrijheid geef je door" (Google cache);
    Oorlogsgraven Stichting Tonnis Pieter Oosterhoff;
    Yad Vashem Tonnis Pieter Oosterhoff;
    Weggum Operatie Fencing-1, of Operatie Draughts? / W. Mugge;

    6.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 256-258;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 358;
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 778;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 17-04-1970 Grafkelder in kerk Oldehove blootgelegd, 23-04-1970 Intacte graftombe in Oldehove gevonden; 30-04-1970 Sarcofaag in Oldehove;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 08-10-1940 Lijnbaan Oldehove-Noorhorn;
    Het graf van een Weense gravin in een Groninger dorpskerk / Marten Mulder. - Groningen, 25 juli 2009;
    Een Spaanse Groninger in Marokko : de levens van Johan Willem Ripperda (1682-1737) / Sytze van der Veen. - Amsterdam : Bakker, 2007. - ISBN 978-90-351-3132-3. - p. 31, 413, 503, 534, 613, 645;

    7.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 306-318;
    Een Spaanse Groninger in Marokko : de levens van Johan Willem Ripperda (1682-1737) / Sytze van der Veen. - Amsterdam : Bakker, 2007. - ISBN 978-90-351-3132-3. - p. 31, 534;
    Hervormde Gemeente Tjamsweer: Geschiedenis: Presentatie kerk p. 4. Hierin staat echter als jaar 1538 genoemd;
    Wikipedia Tjamsweer Kerk en kerkhof. Ook hier wordt de discussie 1138 en 1538 niet uit de weg gegaan. De foto geeft ruimte voor discussie omdat de eerste twee cijfers op elkaar lijken, maar ook weer niet gelijk zijn;

    8.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 257;
    AlleGroningers Pieters, J* K*; Buurma*, Aaltje Michiels; huwelijksakte;
    Delpher: Groninger courant, 24-01-1845 Advertentie: Interessante bekendmaking; Groninger courant, 21-01-1851 Advertentie: Te huur, tegen mei aanstaande; Groninger courant, 21-01-1857 Gemeenteraad van Groningen. Voorstel 6;
    Wendingen : Platform voor de Amsterdamse School Gedempte Zuiderdiep 49, Groningen / Marcel Westhoff;

    9.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 257;
    Stichting Oude Groningen Kerken | Oldehove: Liudgerkerk / AK;

    10.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 15-01-1966 Beton-reliëf in dorpshuis van Oldehove;
    rkd Jelle Rispens;

    11.
    Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 62;

    internetraadpleging: 3 - 7-1-2018



    garage, Oldehove


    ? | >1930 | Meijer, Oldehove


    Groningse Amsterdamse Schoolstijl | 1932 | Eppe van der Molen, Oldehove


    Oude gemeentehuis | 1887, Oldehove


    Oorlogsmonument | ? | Gosse Dam, Oldehove


    Liudgerkerk, Oldehove


    toegang grafkelder, Oldehove


    grabtombe Margaretha, Oldehove


    grafkelder Fritema, Oldehove


    herdenkingssteen broers Teenstra, Oldehove


    herenbank, Oldehove


    Stella Maris, Oldehove


    1965 | Jelle Jan Rispens, Dorpshuis, Oldehove


    haven Oldehoofsche Kanaal, Oldehove


          Den Ham
    De N982 brengt ons naar de N983. Aan de oostzijde van deze weg zou een schuur van een boerderij staan, met in de achterzijde van de schuur een bijzondere sluitsteen. Dit hadden we ergens een keer gelezen. Maar de parate kennis ontbreekt op dit moment. Ook het late tijdstip is niet bevorderlijk voor een spontane zoekactie. Daarnaast rijden we wederom op een 80 km weg, waarbij we dus moeten afslaan over de baan van het tegemoetkomend verkeer op het moment dat het woon-werkverkeer op z'n top is. Daarnaast hebben wij geen idee welk paadje we in moeten rijden en waar de afslagen zitten. Dus dit laten we maar even voor wat het is.
    We rijden langs Barnwerd, waarvan we nu weten dat er tot ongeveer 1713 iets van een borg heeft gestaan van de Fritsinga's.
    Een kilometer verderop komen we echter een gebouw tegen, waarvan we meteen geloven dat het een borg / steenhuis is. We slaan westwaarts de oprijlaan in. Piloer Sema staat er op het toegangshek geschreven. We moeten dit echter lezen als Piloersema. Deze Hamsterborg - we zijn in Den Ham aangekomen - is een beetje een vreemde naam. Halverwege de vijftiende eeuw komen we in geschriften Lubbe Pylsum (1448) en Datho Pijloetsem (1453) tegen, wat er enigszins op doet lijken. De naam van de heerd komt voor het eerst voor in een boedelscheiding van Rembt Jensema. De weduwe van een grondhuurder wordt hier in 1557 als Catharina toe Pyloersma genoemd.
    De lange oprijlaan brengt ons naar de parkeerplaats van Borg Piloersema. In deze borg kan tegenwoordig worden overnacht en er kan worden gegeten. Daarnaast zijn de zalen te huur. Wij doen wegens een dreigende lucht even snel een klein rondje langs het pand. De omgeving, het terrein waarop de borg staat, met singels en grachten doet denken aan de vroegere toestand. De ramen - die voorheen bestond uit smalle ramen, zijn intussen vervangen door bredere ramen. De boogjes van de smalle ramen zijn echter in het metselwerk nog duidelijk te zien 1.
    Gauw lopen we weer terug naar het parkeerterrein om snel naar een restaurant aan de N355 onder Aduard te rijden. We laten Den Ham zelf, Tolhek en Aduard maar even voor wat het is.

    noten:

    1.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 149-151;



    huiswierde 'barnwerd', Barnwerd


    toegang Piloersemaborg, Den Ham


    Piloersemaborg, Den Ham


          Meeden Den Horn
    Het lijkt erop dat het voorspelde noodweer net ten oosten van ons blijft. We komen in ieder geval droog aan in het Best Western Restaurant van Aduard. De menukaart presenteert een lijstje met bedrijven die de verse producten uit de regio leveren en waar ze gevestigd zijn: Lauwersoog, Zuidhorn, Spijk, Oldehove, Noordbroek, Opende, Niehove en Hantumeruitburen. Bijna allemaal plekken die we inmiddels kennen. We laten het ons smaken.
    Na een kleine twee uur zien we de laatste druppels verdwijnen - het is toch een beetje gaan regenen, met donderslagen in het oosten.
    We rijden via de Langeweersterweg verder naar het zuiden. Hierdoor hebben we af en toe een mooi doorkijkje. Zelfs naar de stad ziet het er dan boeiend uit met alle torens die zo mooi op een rijtje liggen.


    De skyline van de stad Groningen vanuit de meeden, de hooilanden.
    Van links naar rechts zien we de 'd Olle Grieze, de Martinitoren van de Martinikerk aan de Grote Markt. Jammer genoeg wordt het mooie plaatje verstoord door de werkelijkheid van alle dag. Er wordt namelijk hard gewerkt in een bouwput langs de Popkenstraat en dus zien we twee hijskranen de skyline tijdelijk verrijken. Hierna volgt de watertoren Watertoren West, gevolgd door de toren van de Der Aa-kerk. Rechts daarvan zien we zelfs nog de toren van de Sint Jozefkathedraal.



    Zuidwending (zuidwaarts), Nieuwbrug


    Zuidwending (noordwaarts), Nieuwbrug


    Gasunie, Zuidwending


          Enumatil
    Langs het Hoendiep rijden we naar Enumatil. Over de velden zien we als eerste De Rank van de synodale gereformeerden. Het werd, tijdens de ambtsperiode van ds. Lambooy, in 1955 in gebruik genomen, waarbij de acht zijden de acht dorpen en buurtschappen symboliseert die hier de dienst volgen. De laatste kerkdienst was op 5 juni 2016 1. Erachter zien we de korenmolen Eben Haëzer uit 1907. Dit is de laatst overgebleven molen van de vier die hier ooit stonden. Ook deze is een vervanging van een oudere molen van Corn. Dijkstra uit 1834, die op zaterdagmiddag 4 augustus 1906 in vlammen op ging. De molenaar J. Vink en zijn knechten hadden net de molen verlaten op de twaalf uur maaltijd aan te vangen. Tien minuten later stond de molen al en vuur en vlam. De vlammen sloegen over naar verschillende andere gebouwen. Ook aan de overkant van het water vatten woningen vlam. De brandspuiten konden nog het een en ander redden, zodat de uiteindelijke schade beperkt bleef tot de molen en twee woningen en twee schuren, wat toch al met al nog een flinke schade is 2.


    Strijk en Tarief, Enumatil

    Aangezien er bij de brug van alles te zien is parkeren we de wagen even in de Dorpsstraat en lopen we even terug. Net als we bij de brug het eerste object op de gevoelige plaat vastleggen en het daarop geschroefd bordje lezen, waarop staat "Boorkunst 2008 - 'Afvalstuk' van het onder 45 graden doorboren van de oude muur aan de sluitzijde van de brug", worden we aangesproken door een meneer die zijn hondje uitlaat. Meneer Steenbergen, het gaat om de bewoner van het pand, vraagt of het duidelijk is wat er staat of dat het enige uitleg behoeft. Bij ons is het altijd het laatste. En zo krijgen we een privérondleiding. Zoals op het bordje vermeld staat gaat het om een afvalstuk, verteld Steenbergen. Zo'n tien jaar geleden werd hier een nieuwe brug gelegd, waarbij ook een nieuwe kade en fundering gemaakt moest worden. Deze werkzaamheden werden met enige vertraging in december 2007 uitgevoerd door het aannemingsbedrijf Van Spijker uit Meppel. De nieuwe kademuren dienden ook gefundeerd te worden en dat gebeurde met onder meer zijwaartse ankers die onder 45 graden de grond in gingen. Hiervoor moest echter eerst de ruimte van de fundering uitgeboord worden. Het resultaat is een fraai stukje boorsel dat schuin door baksteen gegaan is, met een 'kunstzinnige' uitstraling. In plaats van afstorting heeft Steenbergen gevraagd of hij een stuk mocht hebben. En daarom kunnen dit object nu dus aanschouwen. Verder wijst hij op de paal met wijshand met daarop het woord 'Strijk'. Het heeft ooit aan een Fries water gestaan. Daarna heeft het tijden - met een ander opschrift - naar de kerk gewezen. En nu staat het hier bij het Hoendiep. De buurman J. Zetstra heeft opnieuw het originele woord erop geschilderd, zodat de schippers weer weten dat ze het zeil moesten laten zakken ofwel strijken. Een ander historisch bordje voor de schippers hangt aan de gevel. Hierop kunnen ze zien welk bedrag er van hun verwacht wordt 3. We danken meneer Steenbergen hartelijk voor zijn uitleg en rijden weer verder over de Dorpstraat, dat over de dijk langs de Matsloot gaat. Het bijzondere aan deze dijk is dat het eigenlijk helemaal geen dijk is.

    kleitong van Enumatil ligt zo'n anderhalve meter hoger dan de omgeving

    Deze kleirug, een reliëfinversie is ontstaan door differentiële klink. We rijden immers over het dichtgeslibte dal van de Oude Riet. Evenals het uit veen gesleten geul slibte het gehele met veen bedekte dal dicht. Het kwam onder een dikke slib- of kleilaag te liggen. Wanneer later door het onttrekken van het water de grond gaat inklinken ontstaan de situatie, dat het klei in de rivierdal minder inklinkt dan de overspoelde veenlagen. In de uitgesleten rivierdal is de grondlaag klei op klei en daarbuiten klei op veen. Optisch gezien is het veengedeelte al twee meter meer gedaald dan de kleitong, terwijl voor het dichtslibben het veengebied een halve meter boven de rivierstroom uitstak 4.
    Even verderop komen we over het bruggetje over de Matsloot bij Pasop.

    noten:

    1.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 352;
    GereformeerdeKerken Laatste kerkdienst gereformeerde kerk enumatiel op 3 juli 2016 / G.J. Kok;

    2.
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 108;
    Delpher: Algemeen Handelsblad, 07-08-1906 De brand te Enumatil; Haagsche courant, 07-08-1906 laatste berichten;

    3.
    De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 20-11-2007 Brug in Enumatil vier maanden gestremd;
    De Dorpskrant van Enumatil, 11e jaargang nummer 4, september 2015, p. 3: De paal bij Hoendiep 4;

    4.
    Het klooster, het land en het water / J.A. (Hans) Mol, Jan Delvigne. - p. 159 (in: De abtenkroniek van Aduard : studies, editie en vertaling / Jaap van Moolenbroek, J.A. (Hans) Mol (redactie) mmv Jakob Loer. - Middeleeuwse studies en bronnen, 121. - ISSN 0929-9726; FA, nr. 1035. - Hilversum/Leeuwarden : Verloren / Fryske Akademy, 2010. - ISBN 978-90-8704-116-8);

    internetraadpleging: 8-1-2018



    synodale gereformeerde kerk en korenmolen, Enumatil


    Boorkunst 2008 | Steenbergen, Enumatil


    de nieuwe Til, Enumatil


    de nieuwe kademuur, Enumatil


    Steenbergen bij zijn pand, Enumatil


          Pasop

    Auwematil, Pasop
    Bij het bruggetje Auwematil over Matsloot blijven we even staan. Dit is dus de belangrijke route tussen Groningen - Leek - Lemmer, aangelegd door de familie Auwema .


    Matsloot stroomafwaarts en stroomopwaarts, Pasop
    De Matsloot is intussen wel iets breder geworden dan een sloot. Prima vaarwater zo te zien om een boottochtje over te maken. We hadden zo gemakkelijk naar onze B&B kunnen varen. Helaas moeten we verder met de auto. Maar over deze oude voormalige postroute rijden is ook zeker geen straf. Via de inmiddels bekende Noorderweg zijn ook wij zo weer in Boerakker en bij onze B&B 'Aan het Wilgepad', waar we nog een paar uurtjes voor het slapengaan bij kunnen komen van deze overvolle dag vol bijzonderheden.



    De Dotterbloem, Pasop






    Dag 7: Kornhorn, Doezum, Bombay, Noordhorn, Aduard, Fransum, Enumatil en Midwolde

    kaart 7

    De laatste dag in het Westerkwartier. Er zijn nog een paar plaatsen waar we per se naar toe willen. De kerk van Doezum en Aduard krijgen vandaag de hoogste prioriteit.


          Kornhorn
    Omdat we toch langs Kornhorn rijden, kunnen we ook meteen wel even kijken hoe het er uitziet. Drie gereformeerde gemeenschappen telt dit voormalige gehucht maar liefst. In 1925 ontstaat uit een scheuring de Christelijke Gereformeerde Kerk. Hierna volgde in 1945 binnen de overgebleven Gereformeerde gemeente nogmaals een scheuring, waarmee de Vrijgemaakten erbij kwamen. Het is sinds 1930 officieel een dorp. Maar de plek is beduidend ouder. Benamingen van bewoning kwam ook voor als Up Corriger Sandt op bijvoorbeeld 24 mei 1596, Curringehorn, Karrongehorn en Kornhorne. Waarschijnlijk is het een verwijzing naar de hoek van Kurro of Curringe (en Kurro's, Curringes of Curringhes lieden) die hier in de wildernis kwamen pionieren. Een Cammingestede - hier gelegen - had ook boerrechten. Rond 1840 stonden hier zo'n 20 huizen en kleine boerderijen 1.
    Tegenover de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt staat een pand uit 1920 met een fraai hekwerk, waarachter geen oprijlaan meer te vinden is.

    noten:

    1.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 284;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 230;
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851. - Derde deel: C-D, p. 164. - 1841;
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 85;
    Verhandelingen ter nasporing van de wetten en gesteldheid onzes vaderlands, waarbij gevoegd zijn Eenige Analecta tot dezelfve betrekkelijk / Hendrik Octavius Feith (jr.). - Zevende Deel, eerste stuk p. 194. - Groningen : A.L. Scholtens, 1863;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 336;

    2.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0015200000017625;

    internetraadpleging: 14-1-2018



    hekwerk, Kornhorn


          Doezum
    We vervolgen de Provincialeweg N980 naar Doezum, waar we de wagen parkeren op het Kerkplein. De eerste en nog deels bestaande twaalfde-eeuwse Sint Vituskerk (18773) is opgebouwd uit tufsteen, een uit Duitse landen afkomstige natuursteen dat voornamelijk in Deventer werd gelost.

    Sint Vituskerk, Doezum
    Het is in de Romaanse stijl opgetrokken. De muren - zo'n 85 cm dik - zijn gefundeerd op granietblokken en keien en bestonden uit een ruim opzette spouwmuur dat opgevuld werd met keien, steenbrokken en kalkspecie. De vele verbouwingen hebben het aanzien veelvuldig gewijzigd. De tufstenen toren is daarmee nog het best bewaard gebleven. Helaas is de kerkdeur gesloten, zodat we niet het resultaat van de renovatie uit 1954-'57 van binnen kunnen zien, waarbij het noormannenpoortje in oude glorie werd hersteld 1.
    De kerk van Doezum is een mooi bewijs van de vroege bewoning op deze zandruggen in het Westerkwartier. Doezum kwam in vroegere tijden voor als Uterdosum, Dosum en Doessum, waarbij does als moerassige wildernis gelezen dient te worden. Een ander uitgaanspunt is dat de oorspronkelijk naam Dodesheim was, waarbij het een afgeleide zou zijn van de Friese mansnaam Dode. In het dekenaatsregister van Munster worden de bezittingen geschaard onder Uteracosum alias Dolum of Dosum, dat zoiets betekend als "benedeneinde van Doezum" en Uracosum alias Upende, "boven Doezum" - verwijzend naar Opende. Een niet te staven theorie is verder dat er tussen de Ura- en Ultera-Dosum nog een verdwenen nederzetting heeft gelegen. Hierbij wordt gedacht aan Amptorp. Aangezien het klooster van Gerke Gerkesklooster gesticht is op Wiagerathorpe, dat verwijst naar een thorpe oftewel terp, waarin ook eenvoudig de verbastering van dorp gehoord kan worden, hebben we ook een denkrichting voor Amptorp. Een nederzetting op een terp 2.

    Aan de overkant van de kerk vinden we een beeld dat in de volksmond "De Leeuw" wordt genoemd. Hij maakte het in opdracht ten behoeve van In Memoriam 1940–1945. Met name worden Albert Krijthe, Lubbe Renkema en Jan Pera herdacht. Het beeld gemaakt door Rinus Meijer, voluit Rissinus Detkinus Meijer (Groningen, 1-9-1917 - Harkstede, 28-6-1985) werd op dinsdag 8 juni 1954 onthuld 3. Of dit dezelfde Meijer is als in Oldehove is (nog) onduidelijk.

    We rijden verder over de Eesterweg - door de ontgonnen gebieden. Aan de oostzijde wordt in het driehoek Houtsingel, Krijthestraat en Eesterweg gewerkt aan het Doezumerbos. Hier werd in het voorjaar van 2015 een bijzondere boomstam neergelegd. De eik is afkomstig van het land van Jakob Bonnema. Het blijkt om een zeer oude eik te gaan. Naast de plek waar deze vandaan kwam, liggen er nog vele andere bomen. En ze liggen allemaal dezelfde kant op. Dit duidt op een storm. Onderzoek wijst uit dat het om een circa 260 jaar oude veeneik gaat, die rond het jaar 1887 vOJ is omgevallen. Vermoedelijk is het voorwerk het werk van het veenmos . Een noordwesterstorm - zoals bekend van het graven van de sluizen bij Gaarkeuken - is dan een goede verklaring dat de bomen allemaal een kant op liggen 4.
    Na de laatste toegangsweg naar het Doezumerbos volgt de weg de kaarsrechte lijn (recht van opstrek) met een lengte van 7 kilometer van Dorp aan het Hoendiep nabij Gerkesklooster (dus de huidige grens Groningen Friesland) tot en met de Brandsloot dat uitkomt op de eeuwenoude Leidijk. Aan de oostzijde volgen de kavels deze lijn. Aan de westzijde is deze lijn het eindpunt van het recht van opstrek, ontgonnen vanaf de Alde Lauwers.

    noten:

    1.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 337;
    Vereniging "Ons Dorpsbelang" Doezum: Geschiedenis van Doezum De Sint Vitus Kerk;

    2.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 274;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 84;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 335-336;
    Ostfriesisches Urkundenbuch / Ernst Friedländer. - Zweiter Band 1471-1500 nebst Nachträgen und Anhang. - Emden : W. Haynel, 1878-1881. - Nachdruck: Wiesbaden, 1968 p. 63;

    3.
    Vereniging "Ons Dorpsbelang" Doezum: Geschiedenis van Doezum Oorlogsmonument;
    rkd Rinus Meijer;

    4.
    Vereniging "Ons Dorpsbelang" Doezum: Recreatie Doezumer Bos;
    Vereniging "Ons Dorpsbelang" Doezum: Old Doesum Oude boom;
    Vereniging "Ons Dorpsbelang" Doezum: Doezum, de Uithorn : Dendrochronologisch onderzoek van een veeneik / S. van Daalen. - [Deventer] : Van Daalen Dendrochronologie, 2016;

    internetraadpleging: 14-1-2018



    Sint Vituskerk, Doezum


    Sint Vituskerk, Doezum


    "De Leeuw" | 1953-'54 | Rinus Meijer, Doezum


          Bombay
    We vervolgen de route en passeren enkele malen de Doezemertocht.

    Doezemertocht, richting Dorp en richting Opende (rechts), Eesterweg, Bombay

    Doezemertocht, richting Dorp en richting Opende (rechts), Bombaij, Bombay
    Via De Wieren en Lutjegast rijden we verder. We nemen nog een stukje zandrug mee door van Lutjegast naar Westerzand te rijden. De grens van zandrug laat zich gemakkelijk herkennen door de begroeiing langs de sloten. Deze stopt aan het einde van de zandrug. We gaan bij de N388, de Woldweg weer op - naar Gaarkeuken om langs het Hoendiep (Noordzijde) / Van Starkenborghkanaal richting Gerkesklooster te rijden. Bij Eibersburen snijden we een stukje af door via Westerhorn naar Grijpskerk te gaan. Vanaf hier vervolgen we de N355 naar Noordhorn.



          Noordhorn
    We rijden Noordhorn binnen via de Langestraat, Nieuwstraat en Oosterweg waar we in een hofje de wagen parkeren. Aangezien we alweer enige tijd onderweg zijn, krijgt een terrasje met hapje, drankje en toilet op dit moment de voorkeur. Vanaf de parkeerplaats lopen we zo over de stoep naar de kerk. De Torenstraat wijst ons naar de Langestraat, waar we een mooi pand ontdekken, dat de naam "De Gouden Leeuw" draagt. Het betreft een voormalig taveerne sinds 1622 en herbergt sinds 1994 een Kostuummuseum en Galerie, dat op dit tijdstip niet open is. Wanneer we een voorbijfietsende bewoner vragen of er ergens een eetgelegenheid is, moet hij ons teleurstellen. Met de sluiting van café Welgelegen begin 2011, is er niets meer 1.

    Gezien de vervanging van de brug tussen Noordhorn en Zuidhorn moeten we dus een aardig stukje omrijden om aan de andere kant van de Van Starkenborghkanaal te komen. We besluiten om een iets grotere bocht te rijden door de weg tussen Frytum en Barnwerd te nemen, de Jensemaweg, de oude dijk ten noorden van de Oude Riet.

    Acerrimum Northornae in Frisia commissum praelium 16. Septembr. 1581


    Het Staatse leger bij Noordhorn verslagen door Verdugo, 16 september 1581.
    bronnen: De Nederlandsche geschiedenis in platen : beredeneerde beschrijving van Nederlandsche historieplaten, zinneprenten en historische kaarten / verz., gerangschikt, beschr. door F. Muller. - Amsterdam : Muller, 1863-1882, p. 105, nr. 841
    Polemographia Avraico-Belgica / scriptore Wilhelmo Baudartio Deinsiano Flandro. - Amstelodami : apud Michaelem Colinium ..., 1621-1622. - deel I, p. 367
    Rijksmuseum RP-P-OB-79.857
    En dus lopen we weer snel terug naar de wagen. Via de Oosterweg, Moeshorn en Noordwijkweg komen we op de Norritsstraat. Deze straat - evenals een gelijknamige veld - is een vernoeming naar John Norreys (Yattendon, 1547 - Mallow [Ireland], 3-7-1597) ook wel John Norris of Norrits genoemd. Deze vermaarde maar ook beruchte Engelse soldaat nam aan bijna alle oorlogen deel, waarbij Engeland betrokken was. Zijn hulp werd ook ingeroepen door de Nederlanden. In opdracht van de Staten Generaal heroverde hij talloze steden op de Spanjaarden. Zo ook op 16 september 1581, toen hij met Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg met hun leger de Spaanse Verdugo hier tegemoet trad. De Staatsen trokken zich bij de slag, dat iets ten westen van Noordhorn (en ten oosten van Okswerd) uitgevoerd werd, als eerste terug. Aan beide zijden vielen vele slachtoffers 2.

    We slaan na de Norritsstraat richting het noorden af, heel toepasselijk de Noorderweg op, om vervolgens de aangegeven oude dijkweg Jensemaweg naar de N983 te volgen. Even later komen we aan in Aduard.

    noten:

    1.
    Noordhorn heden en verleden Noordhorn: Sluiting café “Welgelegen” een feit;

    2.
    Tudor Court / Jorge H. Castelli Sir John NORREYS;
    Wikipedia Noordhorn, Slag bij Noordhorn, John Norreys;

    internetraadpleging: 15-1-2018



    Dijk's Levensmiddelenbedrijf, Langestraat, Noordhorn


    parkeerterrein met kerk, Noordhorn


    Langestraat, Noordhorn


    De Gouden Leeuw, Langestraat, Noordhorn


          Aduard
    We slaan af bij de Kaakheem om de wagen te parkeren voor het Kloostermuseum St. Bernardushof. Uiteraard willen we graag het museum etc. bekijken, maar eerst moeten er andere noden vervuld worden. Helaas is er geen eten in het museum. Ze hebben echter wel een bordje en mes en koffie. Wanneer we dit aanvullen met broodjes uit de winkels in de Burgemeester Seinenstraat, dan kunnen we dat in het 'kloostertuin' gaan nuttigen. Dus togen we na een toiletgang naar de Spar en de warme bakker, groente- en fruithal Van der Kooi.
    Wanneer we weer terug zijn en de koffie voor ons is ingeschonken, kunnen we eindelijk aan de lunch beginnen in de tuin. Kloostertuin klinkt mooi, maar het museum is in een oud pand - rond 1600 - gevestigd. Het is dus een gewone tuin, die wel zodanig is ingericht om een beetje de sfeer te proeven. Mogelijk is dit huis wel deels gebouwd met nog oudere kloostermoppen uit de voormalige kloosterpanden 1.
         
         
    Nu we nog even rustig zitten, kunnen we ons even verdiepen in Aduard.
    Over Aduard zijn boeken vol geschreven, we zullen er ook een aantal meenemen, waarin de boeiende geschiedenis van het klooster beschreven wordt. Wij beperken ons noodzakelijkerwijs tot de kern 1.

    De oude namen van Aduard geven de oorsprong van de laatste bewoningsvestiging aan. Het werd namelijk eertijds geschreven als wierde van Ado of Adu, Adawirth of Adawerth, maar mogelijk ook naar het Friese Adewerd, dat oude wierde zou betekenen. Het laatste wordt echter onwaarschijnlijk geacht omdat in het Oudfries oud niet zonder de 'l' voorkomt, zoals in ald of old 2.
    In 1192 wordt er een begin gemaakt met de stichting van de cisterciënzer klooster van Aduard. De cisterciënzers zijn een afsplitsing van de benedictijnen, dat rond 1075 plaatsvond. Ze wilden in de zuiverste vorm en na de letter van de Regel van Benedictus leven. Abt Robert van Molesme probeerde dit uit te voeren.

    Vita at Gesta Abbatum in Adwerth bron: Gr/A
    In 1098 verhuisden de cisterciënzer in wording naar Cîteaux. Stefanus Harding, abt van 1109-1134 van Cîteaux creëert de eerste kloosterorde, dat in de tweede helft van die eeuw wordt vastgelegd in statuten en reglementen. Naast - of uit, zoals Cîteaux dit graag ziet - ontstaan er nog 4 kloosterfamilies. Deze kunnen gezien worden als moeder en dochterkloosters of als de vijf stammoeders. Want op deze manier verspreide het klooster zich over Europa. In het Friese gebied werd Klaarkamp als eerste in 1165 als abdij in de orde opgenomen. Haar eerste dochter werd in 1191 gesticht als Bloemkamp bij Bolsward, ook wel Oldeklooster genoemd. Kort daarna vond stichting van de Sint-Bernardusklooster in Aduard plaats.
    Bij de stichting van een nieuwe orde spelen niet alleen de spirituele idealen een rol. Onderlinge rivaliteit was ook een belangrijke drijfveer. In de stichtingsmythe vinden we hiervan uiteraard niets terug. In de fundatio van Aduard was het God zelf die op de dag dat Bonifatius in 754 was vermoord door middel van lichtmanifestaties in de nachtelijke duisternis de plek aanwees waar het klooster moest komen. Echter, ook de cisterciënzer wisten dat ora et labora, zonder bidden geen werken en zonder werken geen bidden, een twee-eenheid was. De conclusie is dan ook dat deze plek is gekozen, omdat er voldoende water (Peizerdiep) en geschikte landbouwgronden aanwezig waren. Er moesten namelijk een startende groep in leven gehouden worden. Dus water voor de hygiëne, vervoer (van voedselvoorraden, bouwmaterialen), drank en spijsbereiding. En weide en akkerbouwland voor vee en voedselverbouw. Daarnaast is het handig wanneer de benodigde producten dicht in de buurt zijn evenals een afzetmarkt voor overschotten.
    Het kloosterterrein van Aduard


    Geschilderd met functie uitleg gebouwen


    Maquette opgravingen Van Giffen gepositioneerd op stratenplan

    bron: het Kloostermuseum St. Bernardushof
    Die Archäologischen untersuchungen der Zisterzienserabteien Clarus Campus (Klaarkamp) bei Rinsumageest (Fr.) und St. Bernardus in Aduard (Gr.) / H. Praamstra, J.W. Boersma. - p. 222 (in: Palaeohistoria : acta et communicationes Instituti Bio-archaeologici Universitatis Groninganae, 19 (1977). - p. 173-259. - ISSN: 0552-9344. - Haarlem : Fibula-Van Dishoeck, 1951-.... . - Bussum : Unieboek, 1978. - ISBN 90-228-3640-1);

    Veen, klei en hout waren in buurt evenals een grote leefgemeenschap in de plaats Groningen. Aangezien een klooster nooit volledig zelfvoorzienend kon zijn, is de stichtingregel dat het 'in the middle of nowhere' moest liggen, ook een illusie. Het kwam dan ook zelden voor.
    En als bonus liep hier ook nog eens de oude heerweg, ook wel de Wagenwech genoemd - nu terug te vinden als Evert Harm Woltersweg met daarin de Steentil (of Wagenbrug) over het Aduarderdiep, Albert Harkemaweg, stukje Burgemeester Seinenstraat en Kleiweg - tussen de steden Groningen en Leeuwarden 3.
    Het ligt dan ook voor de hand te bedenken dat Wibrandus met zijn twaalf monniken eerst kwartier gingen maken net buiten de plek waar het kloosterterrein zou komen te liggen. Waarschijnlijk werd dit gebouw met de functie slapen, eten en bidden op de plek gebouwd waar we de Noorderpoort (nr 31 op de afbeelding van het kloosterterrein) in kunnen herkennen. Dit is ongeveer het straatgedeelte van de N983, de Burgemeester Seinenstraat, waar we Aduard binnenreden. De straat is gemarkeerd als schoolzone, met een roodgekleurde asfaltlaag.
    Vele eeuwen werk en verbouwingen later kunnen we ongeveer een beeld creëren van het geheel ontstane kloostercomplex. Er zijn veel twistpunten te noemen en onduidelijkheden die voorlopig nog wel zo zullen blijven.

    bron: KB

    De kerk zou namelijk een afgeleide moeten van die in Clairvaux. De opgravingen tonen echter aan dat er overeenkomsten zijn met de kerken van Longpont, Royaumont en Vauclair. Er zijn ook elementen van Ourscamp en Altenberg terug te vinden. De raadpleegbare bronnen, de opgravingen van Van Giffen en de publicatie van Ubbo Emmius, zijn niet altijd eenduidig. Emmius deelt ons mede dat aan de (alweer lang verdwenen) beroemde kerk van het klooster van Aduard 23 jaar door meer dan 200 mensen is gewerkt en in 1263 is afgerond 5.

    Nadat we de lunch en koffie op hebben, brengen we de hierdoor ontstane afwas naar binnen. Een van de vrijwilligers is net bezig met de handafwas en neemt het ons uit handen. Wij kunnen meteen aansluiten bij een rondleiding dat net van start gaat. Op het moment van onze aanwezigheid staat de expositie in het teken van Ritmiek van klank en stilte, waarover we dan ook het een en ander van tegenkomen. Maar ook het leven in z'n algemeenheid, wie zijn kloosterlingen, hoe is het kloosterterrein opgebouwd, wie werkte waar en deed daar wat wordt uitgelegd aan de hand van voorbeelden in de verschillende ruimtes die we doorkruisen.
    Daarnaast zijn er nog vele objecten te aanschouwen. Zoals bijvoorbeeld het lakzegel. Het betreft een zegelstempel uit de 14e eeuw van het Aduarder Cisterciënserklooster. We zien hierop Maria met het Kind staande op haar linkerknie gezeten onder een baldakijn, een overkapping of troonhemel. Ze zit ter weerszijden van de letter A. Achter haar rechterhand zien we een stengel met drie leliën, waarmee verbinding met het Franse land en de zuiverheid en kuisheid van Maria gesymboliseerd wordt. In het randschrift staat: "sigillum conventus ad sanctum Bernardum" (zegel Sint-Bernardus) 6. Verder komen we allerlei voorwerpen tegen die in religieuze zin gebruikt worden. Zoals een zeventiende-eeuws ciborie monstrans, waarin bedekt de geconsacreerde hosties worden bewaard en wierookattributen als een achttiende-eeuwse tang voor wierookkorrels, een negentiende-eeuws wierookvat met scheepje. Dit heeft vanzelfsprekend allemaal nooit in dit klooster gestaan.

    Een andere ruimte laat een verbeelding zien van de slechte en goede abten van het klooster, waarbij de slang vanzelfsprekend de slechte abten vertegenwoordigd en de klokhuizen aan de Boom der kennis van Goed en Kwaad de goede. Elma de Haan maakte dit werk.


    detail minuutplan Aduard - Kadastrale kaart 1811-1832.
    bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed MIN01002B01

    Om niet met een andere groep te botsen, gaan we vervolgens eerst naar het kloosterziekenhuis voor monniken, de huidige N.H. Kerk. We lopen daarvoor naar buiten en stellen ons daarbij voor dat de Kaakheem voor de helft de binnenhaven is uit de periode van het kloosterterrein tot lang daarna. Het pleintje zou een kom kunnen suggereren, maar deze is niet terug te vinden. Voor de scheepjes uit die tijd was dat ook niet nodig. Deze platbodems, als pramen en aken konden immers beide kanten op.
    Ook in buitenmuur van de zijkant van het museum zien we de kloostermoppen zitten. Duidelijk te zien is dat we met de muur te maken hebben, waar aan de binnenkant de haard zit.
    Gezamenlijk lopen we naar het voormalige kloosterziekenhuis.


    april 1920, voormalig abdijziekenhuis / NH-kerk, Aduard. Renovatie werd noodzakelijk.
    bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 4.260 en 4.259

    Het eerste dat bij binnenkomst meteen opvalt is de vloer. Hoewel deels bedekt en tevens voorzien van een waarschuwingsbord om er niet op te lopen, zien we duidelijk een patroon in de plavuizen. Tijdens de restauratie van 1920 vond men deze tegelvloer op een diepte van 1.20 meter. Men vermoed dat het de vloer van rond de dertiende eeuw is. Ook zijn er her en der geglazuurde tegels te vinden met daarop verschillende motieven. De verschillende motieven zijn in kaart gebracht en getekend (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed BT-021533).

    glazuren vloertegel NH-kerk, Aduard
    Uiteraard valt ons oog op een die niet getekend is. De motieven werden in de klei gemaakt door ze met houten mallen in de klei te drukken. De motieven komen uit de moederkloosters en bestaan uit wapenschilden, lelies, draken en doorlopenbladranken.
    Het patroon van de tegelvloer (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed BT-000546) voldoet aan de verhoudingen van de codeersleutel.
    Het weerspiegelt ook het sacrale karakter van het gebouw. Helaas is door de huidige functie-indeling, na de renovatie de vloer op een andere plaats komen te liggen. De symboliek vinden we echter nog steeds terug. We zien vier cirkels, ingelegd in vierkanten, dat de overgang van het aardse (vierkant) naar het hemelse symboliseert. Hieruit blijkt ook dat dit gebouw, voorheen de grote ziekenzaal ten behoeve van de koormonniken, die in opdracht van de abt Henricus I in 1297 werd gebouwd, naast het verzorgen van de zieken vooral het heengaan van het aardse naar het hemelse werd gebruikt.

    interieur tijdens restauratie met blootgelegde tegelvloer oktober 1920, NH-kerk, Aduard
    bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 55A
    De Ecclesiastica Officia bespreekt ook de rituelen van het stervensproces van een (zieke) monnik. Deze wordt hier op een kleed gelegd, waarop as is uitgestrooid in de vorm van een kruis. Hier bovenop wordt weer een mat of stro gelegd. De monnik kon zo zijn Bijbelse boete doen en was dus op het spreekwoordelijke zak en as gelegd. Wanneer we aan een kleed denken, zien we waarschijnlijk een lap - geweven - stof voor ons. Wanneer we echter naar het patroon van de tegelvloer kijken, kunnen we ons misschien voorstellen dat dit ook als kleed wordt gezien.
    Voordat de vloer werd verplaatst lag op ongeveer een meter van de muur een gemetselde gleuf, op de tekening van het patroon van de tegelvloer (BT-000546) aangegeven als een 'in lateren tijd aangebracht kanaal' 7. Hiervoor bedenken we een voor de hand liggende reden. De aanwezigheid van deze kanalen, die kennelijk buitenmuurs in verbinding staan met het afvalwatersysteem dat rondom het gebouw ligt, is voor de hygiëne en het schoonhouden van de vloer. Na een schrobbeurt wordt het vuile water afgevoerd door deze kanalen.


    tongewelf- en balkbeschildering Jacob Por, Aduard

    Opvallend zijn sommige illustraties die te vinden zijn in de 'The Rutland Psalter', zoals bijvoorbeeld op f.27v waar we soortgelijke "balkeinde" vinden.
    Het andere dat meteen opvalt - en we volgen daarmee dezelfde symboliek, is het hemelse, oftewel het tongewelf. Eigenlijk bedoelen we daarmee het beeldhouwwerk van de balken en de beschildering van de balken en het tongewelf. Dit is het werk van de renovatie van 1920 en later. Het beeldhouwwerk is uitgevoerd door Hendricus Johannes (Henk) Etienne (Delft, 18-6-1895 - Den Haag, 6-11-1968). Op de Dam in Middelburg kwamen we zijn beeld van Koningin Emma al tegen . Dit beeldhouwwerk is mogelijk geïnspireerd op de balkeinden van een middeleeuwse ziekenzaal in Frankrijk, La Grande Salle de Pôvres van het Hopice de Beaune. Dit is stamt uit het einde van de 15e eeuw. De balkeinden van de Grote Zaal zullen op haar beurt weer geïnspireerd zijn op het in het document The Rutland Psalter voorkomende tekeningen, aangezien dit werk van circa 1260 is. Het schilderwerk is van Jacob Por (Leens, 5-6-1882 - De Bilt, 21-3-1947) en is product van zijn tijd, zodat deze stijl onder de Amsterdamse School valt 8.


    "imperfectie" in blindnis, voormalig ziekenhuis / kerk, Aduard
    Een blindnis de noordmuur met een gemetseld patroon heeft een opvallend zwart steentje ingemetseld gekregen. Dit fenomeen zien we wel vaker terug in religieuze gebouwen. Het moet een bewustzijn voorstellen dat alleen het hoogste wezen volmaakt is. Ook tapijtwevers schijnen om dezelfde reden een weeffout aan te brengen. Men verootmoedigt zich als zodanig voor de hoogste. "Perfectie is voor de goden, niet voor de mensen", is het motto 9.
    Door zelfs hieraan te denken, geeft wel aan hoe perfect de mens is, is echter een andere gedachte dat hieruit naar voren komt.

    We komen verder diverse grafzerken tegen, waaronder die van bijvoorbeeld Evert Joost Lewe, die op 27 juni 1753 komt te overlijden. De zerk vertoond zijn wapen en kwartierstaten. De logo's van de voorouders zijn als zodanig dan aan hem verbonden. In die tijd wist men ook al indrukwekkende vormgeving goed uit te buiten 10.

    We komen hier verder vele objecten tegen die elders uitgebreid beschreven staan. We kunnen concluderen dat de tegelvloer je het dichtst kan terugbrengen naar het begin van 1200 en dat er daarnaast veel 'schoons' te zien is, dat tevens aanraakbaar is. Eigenlijk duurt de rondleiding in dit gebouw te kort om alle interessante zaken te laten zien en te laten vertellen. Want ook dat moet gezegd worden, ze weten veel - deze vrijwillige rondleiders. De vrijwilliger is dan ook gedegen ingewerkt door een medewerker.

    Wanneer we de volgende groep binnen zien komen, verlaten wij het pand om weer terug te keren naar het museum, waar we het tweede deel van de rondleiding krijgen. We beginnen in de thee- en kruidentuin.

    handafdruk in dakpan, Aduard
    Men heeft geprobeerd de best bekende kruidhof - die van Walfried Strabo, abt van het klooster van Reichenau aan het Bodenmeer - uit de negende eeuw na te bootsen.
    Hier staat ook nog een stelling met voorbeelden van bakstenen uit het verleden en heden.
    Achterin de tuin staat sinds 2008 een heuse steenoven om de oorspronkelijke kloostermoppen te kunnen bakken. Belangrijk hierbij is, dat er ervaring opgedaan kan worden hoe het er hier zo'n 800 jaar geleden aan toeging, toen er voor het klooster Klaarkamp voor het eerst bakstenen werd gebakken . Ontwerper en bouwer van deze steenoven is Helmut Bönisch (Zwethau, 1944), die zich bekwaamde als bouwkundig ingenieur, metallurgie en economie studeerde en meebouwde aan buitenissigheden. Zo werd hij expert op het gebied van restauratiewerken. Om passende stenen te vinden maakte hij zijn eigen historische steenbakkerij. Intussen is er een docentenhandleiding "Nieuwe stenen maken op een oude manier" ontwikkeld zodat de beleving klassikaal overgebracht kan worden. Uit de eerste poging werd geleerd dat geduld een schone zaak is en het stoken van een oven ook de nodige ervaring vereist. Het productieproces van de ouderwetse baksteen begint bij de langdurige menging van de juiste verhouding klei, zand en water, zodat het vervolgens in een bodemloos houten mal (van welke vorm dan ook) wordt omgevormd tot een vormeling. Deze moet rustig drie weken zonder barsten drogen. Hierna worden ze een week lang gestoofd, gebakken op zo'n 1200°C, waarna ze dagenlang rustig mogen afkoelen 14.

    We gaan vervolgens weer het museumgebouw in voor het laatste onderdeel, de zolder. Hier vinden naast een bibliotheek, waarvan de catalogus online te vinden is, een aantal orgels uit de stal van Orgelmakerij Van der Putten.
    In de kerk zagen we al de grote broers staan.


    diverse nieuwe nagebouwde oude orgels door Van der Putten, voormalig ziekenhuis / kerk, Aduard
    Als voorbeeld voor de orgel met blauwe pijpen staat deze uit 'The Rutland Psalter', f.97v waar Koning David de orgel bespeelt en begeleid wordt door een jongen met draailier. Een andere jongen bedient balgen.


    Jankees Braaksma bespeelt het nieuw gebouwde Portatief in de werkplaats te Finsterwolde. bron: YouTube


    Tomas Flegr speelt op de Regaal stukken uit de Linzer Orgeltabulatur (1611-1613) tijdens het presentatieconcert in de kerk van Beerta op 31 maart 2010. bron: YouTube


    detail Hans Memlings Maria im Rosenhag
    bron: Wikimedia
    De inrichting van de zolder doet lijken op alsof er hard gewerkt wordt aan een nieuw orgel. Een aantal die wel af zijn, staan er ter bezichtiging. We verwonderen ons erover dat deze instrumenten al honderden jaren in gebruik zijn, gezien het feit dat ze in een boek uit circa 1260 getekend staan. Ook voor de Portatief geldt dat het op een schilderij staat afgebeeld. Hans Memling (Seligenstadt, ca. 1430-40 – Brugge, 11-8-1494) schilderde Maria im Rosenhag rond grofweg 1485. Bij ons is dit schilderij waarschijnlijk bekend onder de titel 'Maria en Kind met engelen, de heilige Joris en een schenker' 15. Het geluid wat uit de instrumenten komt is fascinerend. Wanneer er in een kerkgebouw gespeeld wordt, zoals met een Regaal in de kerk te Beerta, dan vult het gebouw zich met de indrukwekkende klanken.

    Nadat we de boeken hebben uitgezocht, bedanken we de mensen voor hun gastvrijheid en uitleg en verlaten we het museum.
    De boeken leggen we even snel in de wagen en beginnen met een wandeling dat ons ongeveer rond het oude kloosterterrein brengt. En zo lopen we naar het zuiden over de Kaakheem met in gedachte Het Aduarder Diep links van ons, waarin lang geleden de goederen werden aan- en afgevoerd.

    minibiep Foeliebar, Aduard
    De straat gaat vervolgens Hofstraat heten. Tussen twee panden vinden we een inmiddels vertrouwd beeld van een minibiep dat de naam Foeliebar heeft gekregen. Op het voormalige plein in de bocht van de straat stond voorheen de 'koornmolen' van Aduard. Het Aduarder Diep stond hier ook in verbinding met De Lint, al werd het gescheiden door de waterpoort. Deze poort maakte deel uit van de Zuiderpoort. Aangezien er in een cisterciënzer klooster meestal maar één poort in gebruik was, kunnen we ervan uit gaan deze Zuiderpoort veelal gesloten was. Zowel de Noorderpoort als de Zuiderpoort werden in 1615 op afbraak verkocht voor 656 Carolus guldens en 241 daler. Het is echter zeer goed mogelijk dat (een deel van) de Zuiderpoort nooit is afgebroken en is terug te vinden in tot een woonhuis verbouwd hoekpand 16.
    Iets ten zuiden hiervan vinden we nog een stukje van de gegraven watergang De Lint. Aan de overkant van weg is het gedempt.

    Aan de deur..., Aduard
    Een parkje - hangplek en vermaakplek - voert ons naar de Nijlandsingel 17.
    Hierdoor lopen we naar de Baron Lewe van Aduardsingel, de kloostergracht. Deze is verder te volgen over de Rietboord, maar wij lopen rechtdoor de Wessel Gansfortstraat in. Hier komen wij de fijne variant van 'Aan de deur wordt niet gekocht' tegen.
    Deze straat brengt ons bij een zijingang van de begraafplaats, die we daarom maar even overlopen in de hoop dat we er bij de hoofdingang weer uitkunnen. Zoals we kunnen zien op de kaart met geschilderde kloosterterrein was dit toen ook al een begraafplaats. Onderweg komen meerdere opvallende 'stenen' tegen, waarvan we er twee laten zien. De eerste is van de oud-burgemeester van Aduard. Deze viel op vanwege de zwarte poes, die ons in de gaten houdt. De andere is van het echtpaar Koene Heeres Smit (1821-1912) en Trientje Markus Moes (1821-1897). Een opvallend en bijzonder metalen object houdt hun twee naamborden vast.
    Ons vermoeden wordt bevestigd wanneer we aan de westzijde weer de begraafplaats verlaten. Dit brengt ons op de Kloosterstraat, waarna we via de Abdijstraat, langs de kerk komen. Zodoende kunnen we deze ook nog even vastleggen. Aan de noordzijde van de Abdijstraat ligt nog een wierde (531043) die in de Late IJzertijd-Romeinse tijd is ontstaan.
    Aan de overkant brengen we nog even een flitsbezoekje aan Antiek "de Evenaar". Een fraai object dat meteen opvalt wordt niet verkocht, vanwege de eigen emotionele waarde. Mooi dat het dan toch in de winkel staat en tot een gesprek uitnodigt. Wanneer we de winkel weer verlaten vinden we om het hoekje weer de wagen terug, zodat we onze reis kunnen voortzetten.

    noten:

    1.
    Kloostermuseum St. Bernardushof Over het museum;

    2.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 17;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 8;
    De abtenkroniek en de bouw van de Sint-Bernardusabdij / Jakob Loer. - p. 109, noot 7 (in: De abtenkroniek van Aduard : studies, editie en vertaling / Jaap van Moolenbroek, J.A. (Hans) Mol (redactie) mmv Jakob Loer. - Middeleeuwse studies en bronnen, 121. - ISSN 0929-9726; FA, nr. 1035. - Hilversum/Leeuwarden : Verloren / Fryske Akademy, 2010. - ISBN 978-90-8704-116-8);

    3.
    De abtenkroniek van Aduard: geleerdheid en devotie in een overgangstijd / Jaap van Moolenbroek. - p. 23; De abdij van Aduard en de cisterciënzer orde / Folkert Bakker, Renée Nip. - p. 55-56, 58, 63; De abtenkroniek en de bouw van de Sint-Bernardusabdij / Jakob Loer. - p. 108-109 (in: De abtenkroniek van Aduard : studies, editie en vertaling / Jaap van Moolenbroek, J.A. (Hans) Mol (redactie) mmv Jakob Loer. - Middeleeuwse studies en bronnen, 121. - ISSN 0929-9726; FA, nr. 1035. - Hilversum/Leeuwarden : Verloren / Fryske Akademy, 2010. - ISBN 978-90-8704-116-8);
    Watermanagement door monniken van Aduard : Van waddenland tot wat een land! / Jantienus Bakker. - Aduard : Stichting Museum Sint Bernardushof, 2016. - p. 28;

    4.
    Aduarder HomePage De Sint Bernardus Abdij in Aduard;
    Zuidlaarderveen nu, vroeger en heel vroeger / René Kraayenbrink Het Aduarderhof;
    Die Archäologischen untersuchungen der Zisterzienserabteien Clarus Campus (Klaarkamp) bei Rinsumageest (Fr.) und St. Bernardus in Aduard (Gr.) / H. Praamstra, J.W. Boersma. - p. 213 (in: Palaeohistoria : acta et communicationes Instituti Bio-archaeologici Universitatis Groninganae, 19 (1977). - p. 173-259. - ISSN: 0552-9344. - Haarlem : Fibula-Van Dishoeck, 1951-.... . - Bussum : Unieboek, 1978. - ISBN 90-228-3640-1);

    5.
    Die Archäologischen untersuchungen der Zisterzienserabteien Clarus Campus (Klaarkamp) bei Rinsumageest (Fr.) und St. Bernardus in Aduard (Gr.) / H. Praamstra, J.W. Boersma. - p. 213 (in: Palaeohistoria : acta et communicationes Instituti Bio-archaeologici Universitatis Groninganae, 19 (1977). - p. 173-259. - ISSN: 0552-9344. - Haarlem : Fibula-Van Dishoeck, 1951-.... . - Bussum : Unieboek, 1978. - ISBN 90-228-3640-1);
    Rervm Frisicarvm historia / Vbbone Emmio. - Lvgdvni Batavorvm,: apvd Lvdovicvm Elzevirivm, 1616. - p. 164 of p. 164;
    De abtenkroniek en de bouw van de Sint-Bernardusabdij / Jakob Loer. - p. 110, 115-117 [vertaling tekst p. 164 Emmius: Fokke Akkerman] (in: De abtenkroniek van Aduard : studies, editie en vertaling / Jaap van Moolenbroek, J.A. (Hans) Mol (redactie) mmv Jakob Loer. - Middeleeuwse studies en bronnen, 121. - ISSN 0929-9726; FA, nr. 1035. - Hilversum/Leeuwarden : Verloren / Fryske Akademy, 2010. - ISBN 978-90-8704-116-8);

    6.
    Gr/A Zegelstempel: Cisterciënser klooster St. Bernardus te Aduard, 14e eeuw;
    Wikipedia Baldakijn, Fleur de lis;
    Encyclopedie van tekens & symbolen : identificatie en analyse van de zinnebeelden die onze gedachten formuleren en onze reacties op de ons omringende wereld sturen / Mark O'Connell, Raje Airey; Mylène van der Nagel (vertaling uit het Engels van Signs & symbols. - London : Lorenz, 2005). - Utrecht : Veltman Uitgevers, 2007. - ISBN 90-5920-565-0. - p. 174;

    7.
    Van klooster tot kerk : Bouw verbouw en restauratie van de ziekenzaal van het voormalig Cistercienzer klooster in Aduard / At Hof, Rudy Oosterhoff. - Aduard : Museum Sint Bernardushof, 2012. - p. 17-18, 49, 53, 72, 78-79 [voor een belangrijk deel gebaseerd op 'NH kerk Aduard / Paula C. van der Heiden; E.J. Nusselder (redactie). - Bouwhistorische documentatie en waardebepaling. - 's-Gravenhage : Rijksgebouwendienst, Rijksbouwmeester, 1992];
    De abtenkroniek en de bouw van de Sint-Bernardusabdij / Jakob Loer. - p. 129-130, 133 (in: De abtenkroniek van Aduard : studies, editie en vertaling / Jaap van Moolenbroek, J.A. (Hans) Mol (redactie) mmv Jakob Loer. - Middeleeuwse studies en bronnen, 121. - ISSN 0929-9726; FA, nr. 1035. - Hilversum/Leeuwarden : Verloren / Fryske Akademy, 2010. - ISBN 978-90-8704-116-8);

    8.
    Van klooster tot kerk : Bouw verbouw en restauratie van de ziekenzaal van het voormalig Cistercienzer klooster in Aduard / At Hof, Rudy Oosterhoff. - Aduard : Museum Sint Bernardushof, 2012. - p. 60, 63, 74-76 [voor een belangrijk deel gebaseerd op 'NH kerk Aduard / Paula C. van der Heiden; E.J. Nusselder (redactie). - Bouwhistorische documentatie en waardebepaling. - 's-Gravenhage : Rijksgebouwendienst, Rijksbouwmeester, 1992]: hierbij moet opgemerkt worden dat het geboortedatum van Jacob Por foutief is weergegeven in het biografische gedeelte;
    rkd Henk Etienne, Jacobus Por;
    Wikipedia Hospices de Beaune, Henk Etienne, Jacob Por;
    WikiDelft Etienne, Henk;

    9.
    Van klooster tot kerk : Bouw verbouw en restauratie van de ziekenzaal van het voormalig Cistercienzer klooster in Aduard / At Hof, Rudy Oosterhoff. - Aduard : Museum Sint Bernardushof, 2012. - p. 78;
    Perfectie is voor de goden / Simone Nijboer. - 28-9-2016;

    10.
    Alma / Redmer Alma b. ADUARD, 4. Gedenktekenen, b. Grafzerken [584];

    11.
    Van klooster tot kerk : Bouw verbouw en restauratie van de ziekenzaal van het voormalig Cistercienzer klooster in Aduard / At Hof, Rudy Oosterhoff. - Aduard : Museum Sint Bernardushof, 2012. - p. 87-89;
    De abtenkroniek en de bouw van de Sint-Bernardusabdij / Jakob Loer. - p. 102-104 (in: De abtenkroniek van Aduard : studies, editie en vertaling / Jaap van Moolenbroek, J.A. (Hans) Mol (redactie) mmv Jakob Loer. - Middeleeuwse studies en bronnen, 121. - ISSN 0929-9726; FA, nr. 1035. - Hilversum/Leeuwarden : Verloren / Fryske Akademy, 2010. - ISBN 978-90-8704-116-8);

    12.
    Van klooster tot kerk : Bouw verbouw en restauratie van de ziekenzaal van het voormalig Cistercienzer klooster in Aduard / At Hof, Rudy Oosterhoff. - Aduard : Museum Sint Bernardushof, 2012. - p. 13;

    13.
    Van klooster tot kerk : Bouw verbouw en restauratie van de ziekenzaal van het voormalig Cistercienzer klooster in Aduard / At Hof, Rudy Oosterhoff. - Aduard : Museum Sint Bernardushof, 2012. - p. 44-45;

    14.
    Kloostermuseum St. Bernardushof Steenoven;
    Verborgen werkers : Lekenbroeders in Aduard / Rein van Eijk, Jan de Vries mda Margreet Bakker, Aline Koller, Jacob Loer. - Aduard : Museum Sint Bernardushof, 2010. - p. 31-32, 37-38;
    Der Hoffmann'sche Ringbrennofen in Großtreben. - November 2016;

    15.
    Wikipedia Hans Memling;
    Orgelbouwnieuws Regalen van Dijkstra en Hoevers / Henk de Vries (in: Het Orgel, 2013/05);

    16.
    De abtenkroniek en de bouw van de Sint-Bernardusabdij / Jakob Loer. - p. 137-139 (in: De abtenkroniek van Aduard : studies, editie en vertaling / Jaap van Moolenbroek, J.A. (Hans) Mol (redactie) mmv Jakob Loer. - Middeleeuwse studies en bronnen, 121. - ISSN 0929-9726; FA, nr. 1035. - Hilversum/Leeuwarden : Verloren / Fryske Akademy, 2010. - ISBN 978-90-8704-116-8);

    17.
    Het klooster, het land en het water / J.A. (Hans) Mol, Jan Delvigne. - p. 165 (in: De abtenkroniek van Aduard : studies, editie en vertaling / Jaap van Moolenbroek, J.A. (Hans) Mol (redactie) mmv Jakob Loer. - Middeleeuwse studies en bronnen, 121. - ISSN 0929-9726; FA, nr. 1035. - Hilversum/Leeuwarden : Verloren / Fryske Akademy, 2010. - ISBN 978-90-8704-116-8);

    internetraadpleging: 16 - 26-1-2018



    "kloostertuin", Aduard


    Steenetill (Steentil), Aduard


    haard, Aduard


    Riolering aan de noordzijde van de Hervormde kerk, richting westen, 1941 4, Aduard


    Het Aduarder Voorwerck langs de Wagenweg, Aduard


    Wierook-attributen, Aduard


    Ciborie-monstrans, Aduard


    zegelstempel 14e eeuw, Aduard


    Boom der kennis van Goed en Kwaad | Elma de Haan, Aduard


    voormalige binnenhaven, Aduard


    buitenmuur museum met kloostermoppen, Aduard


    tegelvloermotief, Aduard


    Heilige Drie-eenheid, Aduard


    orgel | 1908 | M. Eertman, Aduard


    verschillende siermetselverbanden in de spitsboog blindnissen, Aduard


    reliekschrijn Emanuel van Cremona 11, Aduard


    preekstoel, Aduard


    herenbank, Aduard


    'leeuwenbank', Aduard


    'leeuwenbank' en grafsteen Bijter van Rees 12, Aduard


    avondmaalstafel, Aduard


    zerk Evert Joost Lewe, † 27 juni 1753, Aduard


    rondboogramen met geglazuurde tegelblindnis, Aduard


    enig originele onderraam 13, Aduard


    bakstenen, Aduard


    misbaksel, Aduard


    Fenegriek, Aduard


    steenoven, Aduard


    steenoven, Aduard


    steenoven, Aduard


    'in de maak', Aduard


    Portatief nagebouwd vanaf tekening Hans Memlinck | 1990 | Winold van der Putten, Aduard


    Regaal nagebouwd vanaf tekening Michel Klotz | 2010 | Willem Jan Hoevers, Aduard


    Reconstructie van een 15e eeuws Petronio orgel | 2016 | Winold van der Putten, Aduard


    Kaakhem en Het Aduarder Diep, Aduard


    restant Zuiderpoort?, Aduard


    De Lint, Aduard


    parkje (gedempt De Lint), Aduard


    De Lint richting Nieuwklap, Aduard


    vijver (deel kloostergracht), Aduard


    vijver (deel kloostergracht), Aduard


    grafzerk Oud-burgemeester, Aduard


    grafzerk Smit-Moes, Aduard


    NH-kerk met schoolingang, Aduard


    NH-kerk, Aduard


    NH-kerk, Aduard


    Kloostermuseum St. Bernardushof, Aduard


          Fransum
    Omdat de tijd van deze middag al ver verstreken is, proberen we nog even twee gebiedjes te bereiken, die vrijwel naast elkaar liggen wanneer je niet met de auto bent. Wij zijn echter wel met dit vervoersmiddel en zullen dus iets meer ons best moeten doen.
    We rijden een stukje noordwaarts terug naar de afslag van Piloersema, waar we de afslag van de Fransumerweg nemen. Al vlot komen we ook de Fransumer Tocht tegen.
    Hoogtekaart omgeving Fransum. De kleur blauw is geen water, maar geeft hier een lager grondpeil aan dan geel en het nog hoger liggende roodgekleurde grondlagen of bebouwing. Wel herkennen we zo de voormalige stromen.
    Verder is net ten westen van de boerderij Nienhuis of Nijenhuis een kolkje van een dijkdoorbraak te zien. Aangezien dit gebied hoger ligt dan de oude noordelijk gelegen meanderende voormalige bedding, dat vroegtijdig is afgedamd en daardoor nooit heeft kunnen dichtslibben en hoger opslibben, mogen we er vanuit gaan dat dit dijkbraakje van latere datum is. Dit kolkje is vervolgens - zoals gebruikelijk - binnengedijkt.
    bron: AHN-viewer
    Deze tocht verbindt tegenwoordig de wierden en boerderijen met elkaar.
    De oude meanderende rivierbedding op het voormalige schiereiland Middag, is sinds lange tijd ingepolderd, maar in vorm nog goed te herkennen. Ook dat maakt dit oude cultuurlandschap zo bijzonder. De oude vormen worden gerespecteerd en gekoesterd door de bewoners.
    Een kaartje van Rietema, die dit gebied onderzocht en hierover in het Tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap in 1925 publiceerde laat de situatie rond de stichting van de Abdij van Aduard in 1193 zien.

    Wanneer we in dorp Fransum aankomen kunnen we constateren dat het slechts om een paar boerderijen en een kerk gaat. Dit roept de vraag op, waar de rest van de gebouwen zijn gebleven, als die er al gestaan hebben?
    Op oudere kaarten van rond 1900 vinden we nog stenen voetpaden lopen richting het middelpunt van een cirkel. Hier ligt Fransum met zijn kerk. Oftewel de kerk van Fransum bediende alle omliggende wierden en boerderijen als Suttum, Beswerd en de boerderijen van het klooster Fransumer voorwerk en Nijenhuis. Halverwege de achttiende eeuw hebben we het nog steeds over twee boerderijen. Hierin wonen 20 mensen. In de omgeving worden 29 huizen geteld met 170 inwoners. Omdat uiteindelijk dit hele gebied rondom Fransum, evenals het gebied tussen het gegraven Aduarder Diep en de benedenlopen van de Hunze en Aa, die we tegenwoordig Reitdiep noemen, volledig in bezit waren gekomen van het klooster in Aduard, is de bewoningsontwikkeling in dit gebied summier gebleven.
    Tegenwoordig - in 2016 - is er in Nederland 179.626.135 are cultuurgrond beschikbaar waarop 55681 bedrijven bezig zijn. Dit is 3226 are/bedrijf.
    Voor Groningen en Friesland samen is dit:
    15.877.121 + 22.122.332 = 37.999.453 are en
    2594 + 4356 = 6950 bedrijven
    met een gemiddelde van:
    6120,7 + 5078,6 = 5467,5 are/bedrijf
    bron: CBS : StatLine Landbouw; gewassen, dieren en grondgebruik naar regio
    Het klooster van Aduard was trouwens dan ook de succesvolste in het verwerven van gronden in de huidige provincies Groningen en Friesland. Met 5814 hectare staat het ruimschoots boven de nummer twee en moeder Klaarkamp met 2511 ha.
    Om een vergelijking met het heden maken, het klooster van Aduard had 581.400 are in bezit. Een gemiddeld bedrijf had in 2016 5467,5 are, waarmee het klooster van Aduard ruim 106 maal zo groot was als een gemiddeld huidig bedrijf 1. De wierde van Fransum is echter honderden jaren ouder dan toen het in eigendom kwam van het klooster. Deze hoge boerenplaats van Frank is rond het jaar 500 nOJ opgeworpen. In de loop der eeuwen werd het omschreven als Franchim, Franchem, Frenchem of Frankenheem. Ten westen van de wierde ontstond een laag zware klei. Ten oosten lag onder de aanwezige kleilaag roodoorn - de oerachtige mixgrond van klei met ijzeroxide, dat roodachtig overkomt. Dit vinden we langs de gehele oude kustlijn van de Dollard. Onder deze laag zit vervolgens weer vruchtbare grond 2.

    Wanneer we het kerkje betreden valt het op, dat de muren 'volledig' wit zijn. De preekstoel is van baksteen gemaakt en is de enige overgebleven exemplaar van de provincie. Het is daarmee uniek geworden 3.

    Om bij het volgende stuk van Fransum te komen, het Fransumer Voorwerk, dienen we dezelfde weg weer terug te rijden. Voor de Van Starkenborghkanaal rijden we richting het Aduarder Voorwerk, waarna we de Medenerweg op rijden. Over deze weg kun je in Feerwerd geraken, waarbij je onderweg Joeswerd en Beswerd kunt aandoen. Het zal ons niets verbazen wanneer we over enkele jaren terugkomen er ook zijweggetjes door bewoners van Brillerij en Bolshuizen zijn doorgetrokken. Wij keren echter weer om, na het aanschouwen van de voormalige plek van het Fransumer Voorwerk.
    We rijden vervolgens langs een boerderij over een soort van 'eigen weg' naar Kerkje Harkema . De voormalige veehouder Albert Harkema, die hier op het voormalige kloosterboerderij 'Arbere' 40 jaar gewerkt had, besloot uit liefde voor de baksteen zijn park met miniatuur kop-hals-romp boerderij, toren en kerk te bouwen.
    Toen de kerk gebouwd werd, viel dat wel op. De kerk werd namelijk zo groot, dat er volgens de gemeente een bouwvergunning aangevraagd moest worden. Totdat de papieren in orde kwamen, werd de bouw stilgelegd. Een dik jaar later trekt het al publiciteit buiten de gemeentegrenzen. Televisieploegen komen langs, het wordt gebruikt voor een proefschrift en mensen willen het als trouwlocatie of reünielocatie gebruiken. Het heeft dan ook een echt kruisgewelf, glas-in-loodramen en een pijporgel.
    Weer een ruim jaar later wil Albert een replica van de Aduarder herberg Onder de linden als theeschenkerij in zijn miniaturentuin plaatsen, om de bezoekende gasten van een drankje te kunnen voorzien. De gemeenteraad weigert toestemming. Terwijl de ambtelijke molens van gemeenten en provincie met dure reclamespots de provincie in de picture probeert te brengen, scoort Albert zonder problemen uit alle windstreken de aandacht. Na negen maanden broeden en verkleining van het theehuis, komt er mogelijk een goedgekeurde oplossing. In het voorjaar van 2002 lijkt het erop dat de gemeente er een toeristische trekpleister bij heeft. De Zomertoer 2002 neemt 'kerkje van Harkema' op in de toer. We hebben zelf ondervonden dat een beetje meer opties voor een natje, droogje en plasje geen kwaad kan, wanneer je toeristen wil trekken. Maar het probleem van een legaal theehuisje blijft maar doorsudderen. In oktober 2003 was er nog een bouwstop opgelegd. Het jaar erop begint het op soap te lijken, waarbij de gemeente in plaats van initiatieven steunt en meewerkt, dit dwarsboomt, met de altijd vrijheid benemende en gebruikte argumenten van vergunningen en voorschriften. Het middel - verkeerd gebruikt door een bepaalde type mens - dwarsboomt veelal het doel waarvoor ze in het leven is geroepen. Dat er na veel vijven en zessen - met aan beide zijden veel schade - uiteindelijk een oplossing gevonden wordt, had met de juiste type mens en goede wil en instelling van tevoren ook verzonnen kunnen worden. Dat er zelfs ook maar sprake kan zijn van zijden (burger en overheid) is al vreemd, immers de overheid is er in ons leefgebied ten dienste van de burger en niet andersom. En zo geschiedde. Er wordt een werkzame situatie gecreëerd waar jaren geleden eigenlijk al aan gewerkt werd. Maar sommigen kunnen het niet laten en laten zich verleiden tot bijzondere taakopvattingen als het stopzetten van de creativiteit van de burger. Dit komt erop neer dat er rust in de tent moet zijn en blijven, zodat we er geen last/werk van hebben. En dan blijkt het succes ook bij anderen door te dringen, zodat er eindelijk gedaan wordt wat vanaf het begin gedaan had moeten worden. Meedenken en -werken in positieve zin om iets voor elkaar te krijgen.
    Nadat Albert Harkema in 2008 zijn vrouw Truida verloor en hijzelf 2009 werd getroffen door een herseninfarct lag de toeristisch trekpleister stil. Op 14 maart 2011 komt Albert te overlijden. Zijn werk was een jaar eerder al in handen gekomen van Dirk en Elizabeth Ykema, die er alles aan zullen doen om het aantal bezoekers weer op het peil van Albert te krijgen.

    Overeenkomst over sluis Arbere 1313 April 28.
    bron: Cartago H.A. Batinge, inv.nr. 0411, reg. 002, Afschrift 28 april 1313 - Oorkondenboek Groningen en Drenthe, nr. 241, 28 april 1313
    Over de exacte plaats van Arbere - van oorsprong de naam van een zijl om het overtollige water van het achterland kwijt te raken - is (nog) niet bekend. De naam van de boerderij is vermoedelijk in 1817 gegeven op initiatief van de geleerde eigenaar-boer, die hier woonde. Deze zijl wordt voor het eerst genoemd in een tekst uit 28 april 1313. Een zeventiende-eeuws afschrift verwoordt het als volgt:
    Wy, abbat ende convent toe Adewerth ende silvestene van Liuwerdewolde ende silvestene van Pedzie, Rother- ende Fokeswolde, don kundich allen luiden, de sint ende hirnae coomende sint, dat wy van den nyen sile, den wy tosaemene leget hebben in de steede, dhe heet de Arbere, ende oock van den diepe, dat to den sile gat, hebbet overendragen bi rade wiser luide, also hirna screven stat in diszen breve.
    Dat dit slechts het begin was om het water uit de hoger gelegen gebieden van het achterland hier weg te krijgen, daarvan hebben we de afgelopen dagen kennis kunnen nemen. Uiteindelijk werd gekozen om de 'kaarsrechte' Aduarder Diep aan te leggen met aan het eind de Aduarderzijl . De plek van deze zijl werd slim gekozen door het op een zuidelijk uitdraaiende lus aan te sluiten, zodat er het minst kans op opslibbing zou zijn. Aangezien het bouwmoment in het begin van de vijftiende eeuw wordt geschat - er zijn geen stukken overgeleverd gebleven - zullen de lekenbroeders, als deze er in die tijd nog waren, hieraan geen bijdrage hebben geleverd. Het convent zal vermoedelijk slechts geldschieter - ook niet onbelangrijk - zijn geweest 4.

    Na een rondje over het voormalige terrein van Albert Harkema loopt het alweer tegen zessen. Voor ons is dit ook weer het moment om een eetplek te gaan zoeken. We rijden dezelfde weg terug naar Aduard om via de bekende route van Den Horn, Enumatil, Pasop naar Leek te rijden.

    noten:

    1.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 274;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 762;
    Bezitsverwerving en goederenbeheer van de abdij van Aduard / J.A. (Hans) Mol. - p. 174, 183 (in: De abtenkroniek van Aduard : studies, editie en vertaling / Jaap van Moolenbroek, J.A. (Hans) Mol (redactie) mmv Jakob Loer. - Middeleeuwse studies en bronnen, 121. - ISSN 0929-9726; FA, nr. 1035. - Hilversum/Leeuwarden : Verloren / Fryske Akademy, 2010. - ISBN 978-90-8704-116-8);
    CBS : StatLine Landbouw; gewassen, dieren en grondgebruik naar regio (Grondgebruik door bedrijven in Groningen en Friesland 2016);
    Wikipedia Hectare;
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851. - E-G, p. 372. - 1843;

    2.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 274;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 762;
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851. - E-G, p. 372. - 1843;
    Wikipedia Fransum;
    Instituut voor de Nederlandse taal Roodoorn;

    3.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 89;

    4.
    Het klooster, het land en het water / J.A. (Hans) Mol, Jan Delvigne. - p. 162-163, 167-168 (in: De abtenkroniek van Aduard : studies, editie en vertaling / Jaap van Moolenbroek, J.A. (Hans) Mol (redactie) mmv Jakob Loer. - Middeleeuwse studies en bronnen, 121. - ISSN 0929-9726; FA, nr. 1035. - Hilversum/Leeuwarden : Verloren / Fryske Akademy, 2010. - ISBN 978-90-8704-116-8);
    De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 08-01-1998 Boer uit Den Ham bouwt illegaal kerk; Dagblad van het Noorden, 29-05-1999 Mini-kerk trekt tv-ploegen en trouwlustig paar; Dagblad van het Noorden, 29-05-1999 Het levenswerk van een Groninger boer; Dagblad van het Noorden, 30-09-2000 Theeschenkerij 1; Dagblad van het Noorden, 30-09-2000 Theeschenkerij 2; Dagblad van het Noorden, 09-05-2001 Nieuwe kans bouw theehuis bij mini-kerkje; Dagblad van het Noorden, 04-04-2002 Op visite in het kerkje van Harkema; Dagblad van het Noorden, 20-09-2002 Een reis door de tijd in het Toscane van het Noorden; Dagblad van het Noorden, 24-10-2003 Theehuisje legaal of illegaal? Dat is de vraag; Dagblad van het Noorden, 13-07-2004 B en W Zuidhorn dreigen Harkema met dwangsom; Dagblad van het Noorden, 14-07-2004 'Calon kwam pas na veertig keer bellen'; Dagblad van het Noorden, 26-08-2004 Zuidhorn gunt kerkeigenaar adempauze; Dagblad van het Noorden, 10-01-2005 Zuidhorn trekt dwangsom tegen kerkeigenaar in; Dagblad van het Noorden, 12-01-2005 Verontwaardiging in raad over legalisering theehuis Harkema; Dagblad van het Noorden, 02-05-2005 Geloofwaardigheid in het geding; Dagblad van het Noorden, 15-09-2005 Zuidhorn helpt boer Harkema voor de laatste keer; Dagblad van het Noorden, 20-09-2005 'College slaat met natte spons tegen raam'; Dagblad van het Noorden, 03-08-2007 Zuidhorn trots op het 'kerkje van Harkema'; Dagblad van het Noorden, 17-03-2011 Veehouder en kerkbouwer (77) uit Den Ham overleden / Koos Bijlsma; Dagblad van het Noorden, 05-05-2011 'Kerkje Harkema' in andere handen / Koos Bijlsma; Dagblad van het Noorden, 31-12-2011 Overleden in 2011;

    internetraadpleging: 27 - 28-1-2018



    wierde, Fransum


    kerk, Fransum


    houtconstructie, Fransum


    bakstenen preekstoel, Fransum


    trap bakstenen preekstoel, Fransum


    huiswierde, Fransum


    kop-hals-romp-boerderij Fransumer Voorwerk, Fransum


    Kerkje Harkema, Fransum


    Kerkje Harkema, Fransum


    Kerkje Harkema, Fransum


          Enumatil
    Wanneer we door Enumatil richting Pasop rijden, worden we net buiten het dorp tegengehouden door een politielint. Een 49-jarige motorrijdster uit Enumatil blijkt te water zijn geraakt en te zijn overleden, komen we later te weten.
    Omstanders vonden de motor en alarmeerden de politie, die haar vervolgens in de sloot vonden 1.
    We draaien de wagen en rijden via De Poffert richting Leek.

    noten:

    1.
    Dagblad van het Noorden, 20-07-2017 Motorrijdster overleden na ongeluk (update);
    Politie, 20-07-2017 Motorrijdster overleden na eenzijdig ongeval;
    Dagblad van het Noorden, 21-07-2017 Motorrijdster dood bij ongeluk in Enumatil;

    internetraadpleging: 28-1-2018



    politielint , Enumatil


          Midwolde

    doorgaande weg naar Nienoord en de gasterij in vroegere tijden, Midwolde
    Wanneer we door Midwolde rijden, bedenken we dat we ook bij Gasterij Inkies kunnen gaan eten. We pikken op het terras eerst nog even de laatste zonnestralen, waarna we de bestelling binnen opeten. Een praatje met Inkies, of Ingrid, zoals de gastvrouw heet, kan altijd. Dit resulteert in de optie dat we er morgen alweer zullen zijn voor de lunch. En dat is geen straf, want het eten dat ze bereiden is prima. Voor de lunch kunnen we dan eindelijk de beroemde kerk - die hier tegenover staat - bezoeken.

    Na ons avondmaal volgt nog het korte ritje naar onze B&B, waar we ons alvast voorbereiden op het vertrek van morgen.



    Gasterij Inkies, Midwolde






    Dag 8: B&B wisseling - van Boerakker naar Tinallinge
    via Midwolde - Lettelbert - Steentil - Oostum - Adorp - Hekkum - Sauwerd - Klein en Groot Wetsinge - Winsum/Obergum

    kaart 8

    Na onze laatste nacht heerlijk geslapen te hebben, worden we uitgerust wakker. En dat komt goed uit, want we hebben nu natuurlijk van alles te doen. Hoewel we de tijd hebben, maken we ons toch vlot gereed voor het vertrek. Nadat alles is gepakt en in de wagen is geladen, nemen we afscheid van onze gezellige B&B 'Aan het Wilgepad'-houders Gea en Menno. We danken ze voor de gewone normale vanzelfsprekende gastvrijheid en gezellige gezamenlijke momenten met verhalen, waarmee wij ons meteen thuis voelden.
    Met een laatste tip van hun om voor ons nog te gaan bekijken, gaan we weer rijden. De bedoeling is natuurlijk het kerkje van Midwolde te bezoeken, maar daarvoor is het nog net te vroeg zodat we eerst doorrijden naar de Lettelberter Petten, om daar even een kijkje te nemen.


          Boerakker
    Survivalrun parcours, Boerakker
    Voordat we überhaupt ergens naar toe kunnen, rijden we voor de laatste keer over het Wilgepad, waaraan naast een minibiepje, een door de zeer actieve buurtgemeenschap een parcours is uitgezet, dat ook opgenomen is de Survivalrun Boerakker. Wat een bikkels zijn het, getuige twee filmpjes die er in oktober van zijn gemaakt: film 1 en film 2.

    We rijden via de Hoge Tilweg naar de Hoofdweg om door het dorp te rijden. "Hieraan staat er nog één met een doorrid", doelend op een herberg/café, was de tip. Nadat we alle huizen van de Hoofdweg goed hadden bekeken, reden we bijna aan het eind van de straat een bouwval voorbij, dat er inderdaad een had. Vergane glorie van "Café de Zon", dat zeker sinds 1910 ingeschreven staat en sinds 1915 zo heet. Na 1972 is het als "Café Copinga" doorgegaan. Het had de rol, waarin onder andere de publieke verkopen werden gehouden. Het sloot in 2005 zijn deuren. Eind negentiende eeuw stichtte Pebe Menses Bandringa (Niebert, 20-5-1857 - Groningen, 29-11-1907) of zijn ouders Mense Pebes Bandringa (1819-1885) en Akke Martinus de Groot (1824-1899), het café in het pand uit circa 1880. Na zijn overlijden bestierde zijn vrouw Antje Haak (De Wilp, 20-5-1877 - Boerakker, 16-6-1942) het. Omdat zij opnieuw huwde, met Jan Jans de Boer (Niebert, 19-11-1881 - Groningen, 3-1-1971), kwam vervolgens in handen van de familie de Boer, die de koestal ombouwde tot een zaal, waarin tevens films vertoond werden. Daarna kwam het in 1971 in handen kwam van Aafko Copinga, die het op 18-12-2006 uitschreef.
    Een poging van enkelen om dit bijzonder en enig bepalend dorpsgezicht te behoeden voor verder verval en een dorpsstatus te geven is op oudjaarsavond letterlijk in rook opgaan, nadat het vermoedelijk opzettelijk in brand is gestoken 1. Hierna verlaten we Boerakker en vervolgen we de weg door De Holm en hele Hoofdstraat door Tolbert, Midwolde en Lettelbert.

    noten:

    1.
    Wikipedia Boerakker;
    facebook Historisch Boerakker En Lucaswolde;
    De Feanster, 17-02-1956 Vacantiereizen; Nieuwsblad van het Noorden, 07-03-1970 Aafko Copinga mist zijn café nog iedere dag; Dagblad van het Noorden, 23-03-2007 Aafko Copinga mist zijn café nog iedere dag; Dagblad van het Noorden, 30-03-2016 Groen licht voor huizenbouw in Boerakker;
    RTVNoord, 31-12-2017 Voormalig café in Boerakker vat vlam;
    Dagblad van het Noorden, 1-1-2018 Bij brand in Boerakker is vermoedelijk asbest vrijgekomen;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 13-12-1899 Op Woensdag 20 December; Nieuwsblad van het Noorden, 24-11-1915 Boerakker, 23 Nov.;
    Gr/A, KVK nummer nr. 2021501-2022000;
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0025200000001391;
    Westerkwartier.info: Genealogie Cazemier / Lukas Cazemier Stamboom van Pebe Menses Bandringa;

    internetraadpleging: 30 - 31-1-2018



    café met doorrid, Boerakker


          Lettelbert
    Vlak voordat de Hoofdstraat over de A7 heen gaat, slaan we af, De Hooilanden in. Over deze weg rijden we langs de snelweg, totdat we de eerste boerderij bereiken. Hier rijden we een parkeerplaats op. Het Groninger Landschap heeft tussen de snelweg en het Leekstermeer een wandelgebied gecreëerd, de Lettelberter Petten, ook De Onlanden genoemd.
    Aangezien het tamelijk vochtig is en we er niet echt op gekleed zijn, verblijven we niet lang. Daarnaast is het ook bijna tijd om naar de kerk van Midwolde gaan.



    Lettelberter Petten, Lettelbert


          Midwolde
    We rijden daarom vanuit Lettelbert weer over de Hoofdstraat terug naar de parkeerplaats achter Gasterij Inkies en bij de NH-kerk van Midwolde .
    Wanneer we langs het pad naar Nienoord naar kerk lopen valt tevens de parkeerplek voor paarden op, zodat ook de ruiters welkom zijn voor een drankje.
    De kerkdeuren zijn net geopend, krijgen we te horen van een ouder stel uit Wildervank, die ook gezellig een rondritje aan het maken zijn. Helaas zijn ze de volle batterij van het fototoestel vergeten, zodat er geen foto's gemaakt kan worden. Mogelijk kunnen we hierin iets bijdragen.
    Het is overduidelijk waar het bordje - dat voor de kerk staat - op slaat. In drie talen staat hier vermeldt: Bezoek deze beroemde kerk - Visit this famous church - Besuchen Sie diese berühmte Kirche. In 1965 waren het er nog vier talen en ging het er een stukje gebiedener aan toe: Halt - Bezichtigt deze beroemde kerk - Attention - Visitez cette église fameuse - Achtung - Besichtigen Sie diese berühmte Kirche - Attention - Come and see this famous church. De Franse taal is dus inmiddels geweken 1. In het koor zien we al het praalgraf van Anna van Ewsum, die ze voor haar vroeg gestorven man Carel Hieronymus rijksbaron Von Inn- und Knyphausen (Lütetsburg, 28-10-1632 - Den Haag, 31-7-1664) op de grafkelder liet maken.
    Detail van het herinneringsraam aan het ongeluk van 6 november 1907 met daarop de minister van staat Johan Van Panhuys, kerk, Midwolde
    Langzaam schuifelen we ernaartoe, want onderweg komen we nog meer opvallende en fraaie zaken tegen. Het glas-in-lood raam springt er kleurrijk uit. De aanleiding is echter minder mooi. Het is namelijk een herinneringsraam aan de ramp van 6 november 1907 waarin de familie Panhuys verdronk in het Hoendiep . Met name wordt de voormalige burgermeester van Groningen, commissaris van de koning in Groningen en oud vicepresident van de Raad van State, Johan Van Panhuys, minister van staat, hier herdacht 2.
    Wanneer we voor het koor staan, zien we de toegangsdeur waardoor de familie Von Inn- und Knyphausen de kerk betrad. 'Dit is de Poorte des Heeren, waardoor de rechtveerdigen zullen ingaan'.3, staat er boven de deur geschreven, aldus het boekwerkje De kerk van Midwolde. Wij lezen echter "Dit is de poorte des Heeren door de Welkce de rechtveerdige sullen ingaan", dat op hetzelfde neerkomt, maar toch verschillend is.
    Nadat men binnen was gekomen, betrad men de eigen 'skybox', de herenbank dat hoog verheven was boven de andere kerkgangers. Het was zelfs verheven boven de kansel, van waaruit de dominee sprak. Deze was dan ook aangesteld door de familie. Het meekomen personeel zat onder de 'skybox' 4. Deze in de hoogte geconstrueerde herenbank zijn we nog niet eerder op deze manier tegengekomen. Dus een opvallend object is het zeker. Het stamt uit 1660 en door Anna en George Wilhelm geplaatst. Het laat dan ook de wapens en kwartierstaten zien van beide families.

    Grafmonument Anna van Ewsum en haar Ostfriese mannen Carel Hieronymus en Gerorge Wilhelm von Inn- und Knyphausen, kerk, Midwolde
    En dan...
    Dan staan we oog-in-oog met de beelden van de laatste hoofdrolspelers van Nienoord en omgeving. Opdrachtgeefster voor deze beelden in dit indrukwekkende grafmonument van zwart Belgisch marmer Noir de Mazy en wit Italiaans marmer, was de jonge weduwe Anna van Ewsum (1640-1714) in 1664. Op 8 september - zo'n vijf weken na de dood van haar man Carel Hieronymus (1632-1664) - tekende ze het contract met de beeldhouwer Rombout Verhulst voor 3000 rijksdaalder om dit project in twee jaar te klaren. Gemiddeld kunnen hiervan twintig arbeiders (twee jaar) rondkomen. Of dit veel is voor dit grafmonument dat uit tientallen objecten bestaat, is de vraag. Rombout had ook enkele leerlingen als Jan Blommendael (1636-1707), Nicolaes Millich (1629-1699, heeft in Zweden gewerkt), Martin de Meester, Thomas Sacx en (Joris of Georgius van óf) Nic. Sonag, die verder vrijwel onbekend zijn gebleven, die Rombout mogelijk hielpen bij het werk.
    Rombout Verhulst (Mechelen, 15-1-1624 - Den Haag, [] 27-11-1698) werkte aan dit project echter vijf jaar. Anna betaalde het laatste bedrag op 26 augustus 1669. Of de betaling voor vertraging van de werkzaamheden zorgde of dat het werk vertragend werd opgeleverd, zodat de betaling zich hierop aanpaste blijft vaag. Rombout heeft zijn werkzaamheden in 1664 wel van Leiden naar Den Haag verplaatst. Mogelijk kwamen er andere aangenomen werkzaamheden tussendoor.
    Een ander praalgraaf van zijn hand is van de zeehelden Johan en Cornelis Evertsen die in 1666 waren omgekomen. Deze kwamen we tegen in Middelburg . Hoewel Rombout technisch talentvol was, wordt hij toch beschouwt als fantasieloos. Echter, dit grafmonument heeft hij gemaakt in zijn topperiode en mag daarom als een van zijn beste werken gelden 5. In deze beeldenpartij is een hoop symboliek en andere opvallende zaken te zien. We lopen er enkele bij langs.
    Detail grafmonument Carel Hieronymus von Inn- und Knyphausen met daarboven Anna van Ewsum, kerk, Midwolde
    Carel Hieronymus ligt hier met zijn mond open.
    Dit monument is opgericht voor Carel Hieronymus, die was overleden. Dat hij is overleden en zij niet zien we bijvoorbeeld aan waarop ze liggen. Carel ligt op een gevlochten rieten mat, zoals we in Aduard zagen , een gebruikelijk onderlaag voor de overledene om het lichaamsvocht op te vangen. Hij is echter gisant, liggend, uitgebeeld - als een rustig (snurkende) slaper. Hij heeft zijn mond namelijk open staan, dat veelal een snurkend effect kan hebben, is gekleed in slaapkleding, gezien de tabbaard en slaapmuts. Aan zijn voeten draagt hij zijn slippers die weliswaar voorzien zijn van een flinke hak.
    Anna kijkt demi-gisant, half-opgericht in haar onderkleding vanuit een hoogte neer op haar 'slapende' man, alsof ze naast hem wil gaan liggen. Ze wordt met haar arm ondersteunt door een Bijbel (met dubbele sluiting en hoekbeslag), dat haar vertrouwen in God bevestigd. Haar hand ligt op een zandloper met twee verschillende vleugels. Zo komen we ze veelal tegen op kerkhoven. De vleugel van de nachtvogel en dagvogel. De vleugel van de nachtvogel is meestal die van de uil, maar hier afgebeeld als die van een vleermuis, als symbool voor het kwaad. Het leven vervliegt zodoende bij dag en nacht, goed en kwaad, al belooft de omkeerbaarheid van de zandloper een nieuw leven na de wederopstanding.
    Voordat het beeld van haar tweede man werd geplaatst werd Anna geflankeerd door twee van de zeven aanwezige putti. Aan haar hoofdzijde staat een putto dat het eeuwige leven symboliseert. Het heeft de dood overwonnen, door een voet op de schedel te laten rusten en zijn gezicht af te wenden van de kwetsbaarheid van dit aardse bestaan, vertolkt door de spiegel in zijn hand.
    De andere putto staat nu aan het voeteneind op de grond. Dit betreft echter een replica, waarvan het origineel in het Groninger Museum te vinden is. Hierin komen we nog meer Vanitas-symboliek tegen, die we ook zien op de toegangshekken van kerkhoven en op zeventiende-eeuwse schilderijen. Hij heeft namelijk de slang die zichzelf in de staart bijt om zijn middel, dat eveneens de vergankelijkheid en de kringloop van het leven vertolkt. Ook de uitgedoofde toorts versterkt het beeld van de vergankelijkheid. Daarnaast wordt merkwaardig genoeg ook nog eens de zeis, achter zijn rug verstopt, erbij betrokken.
    Van de zeven putti dacht men voorheen dat dit de zeven kindertjes van Anna voorstelde, die allen 'in knop gebroken' zijn. Latere bronnen melden dat ze slechts drie kinderen heeft gekregen in haar tweede huwelijk, waarbij er twee jong zijn overleden: Georg Willem (1666-16??), Carel Willem (1667-16??) en Carel Ferdinand (1669-1717). Volgens de museummuren van Nienoord zouden Anna en haar eerste man Carel Hieronymus wel twee kinderen hebben gemaakt. Deze kwamen echter dood ter wereld. De genoemde geboortejaren zouden dan niet kloppen, want haar eerste man was inmiddels overleden. Met haar tweede man zou ze vervolgens Carel Ferdinand hebben gekregen. Waarschijnlijk is deze muurinformatie in het museum achterhaald of zorgt de vormgeving voor verwarring.
    Anna van Ewsum, geschilderd door Jan de Baen, zoals het in Museum Nienoord hangt
    Verder vinden we nog vele algemene versieringen, vol symboliek. Zoals bijvoorbeeld aan zijn hoofdeinde een beeld opgebouwd uit twee gekruiste trompetten die de opstandingsdag blazen. Hieromheen gewikkeld eikenblad met vrucht, laurierblad en acanthusblad, die de duurzaamheid en eeuwigheid symboliseren. En bovenop het blad diverse papieren bladen die voor de wijsheid staan. Hieronder ook een stapeltje die voorzien zijn van een zegel, dat mogelijk een verwijzing zijn naar zijn wereldlijke status 6.
    Iets anders dat opvalt is dat op het portret - waarvan het origineel sinds 1956 in het Museo Nacional de Bellas Artes de Cuba hangt - dat Jan de Baen (Haarlem, 20-2-1633 - Den Haag, 8-3-1702) van Anna van Ewsum rond 1665 schilderde, Anne duidelijk een deukje in de kaaklijn heeft, veroorzaakt door het aan elkaar groeien van de twee kaakhelften. In het beeld van de graftombe is dit niet zien. Als beeld heeft ze bijna een faraoïstische uitstraling gekregen 7.

    Merkwaardig wordt het wanneer we het beeld van Anna's tweede man Georg Wilhelm von Inn- und Kniphausen aanschouwen. Het is duidelijk een andere stijl. Het is dan ook gemaakt door een andere - eveneens befaamde - beeldhouwer, Bartholomeus Eggers. Bartholomeus Eggers (Amsterdam, ±1637 – Amsterdam, < 23-2-1692) wordt over het algemeen gezien als de grootste concurrent van Rombout Verhulst, maar kan er niet aan het tippen.
    Georg Wilhelm von Inn- und Knyphausen, kerk, Midwolde
    Georgius Wilhelmus S.R.I. comes A. Kiphausen etc, kerk, Midwolde
    Het beeld van Georg Wilhelm staat hier ook duidelijk in de weg. Het ontneemt het zicht op de familiewapens, achter op de wand. En het staat op de plek van de putto, die in het Groninger Museum eenzaam staat te zijn. Daarnaast was het ook niet de bedoeling dat dit beeld hier zou komen te staan.
    Wanneer we op het zijpanel kijken, lezen we in het zwarte marmer de volgende tekst: Georgius Wilhelmus S.R.I. comes A. Kiphausen etc. Nog afgezien van de 'type'-fout Kiphausen in plaats van Kniphausen, staan de letters er erg beroerd. Het is dan ook nauwelijks voor te stellen dat we hierin de hand van Eggers kunnen herkennen.
    Wanneer het beeld gemaakt is en wanneer het gemaakt is, blijkt onduidelijk. Aangezien Eggers eerder is overleden dan Georg Wilhelm, zal het voor 1692 gemaakt zijn. Het is na 9 maart 1694 geplaatst.
    zegel Gouden Bul, 9 maart 1694
    Bron: Gr/A, 626 Borg Nienoord, 1437-1890 inv.nr. 817
    Op die dag kreeg het echtpaar namelijk de titel van graaf en gravin in een boekje met rood fluwelen omslag, verleend door keizer Leopold. Hieraan hangt middels een draad verbonden aan het boekwerkje, het gebruikelijke keizerlijke zegel, dat te vinden is in het archief te Groningen 8.

    Wanneer we naar de uitgang teruglopen komen we nog het fraai gesneden avondmaalstafel van Jan de Rijk tegen. Ook het snijwerk van de kansel is van hem. Ook hierin is weer veel symboliek te herkennen. Boven de uitgang hangt het orgel, in 1630 gebouwd door Levinus Eekman voor Nienoord, dat later hiernaartoe is verhuisd. In 1659 werd het verbouwd door Andreas de Mare 9.
    Grafzerken familie Panhuys, kerkhof, Midwolde
    We maken, nadat we het gebouw hebben verlaten, nog een klein rondje om de kerk. Hierbij treffen we achter de kerk de zerken aan van de bewoners van Nienoord, die niet meer in de kerk begraven mochten worden. Typisch is de zerk van Folef von Inn- und Kniphausen, deze draagt slechts de naam 'Nienoord'. Ernaast liggen onder andere de verongelukte Panhuys-familie.
    Voor het hekwerk treffen we nog een blanco grafzerk aan. Hier liggen nog geen personen begraven 10.
    Ten slotte komen we aan de noordzijde aan het begin van het pad op de grafzerk van Liefke Hendriks Raven een variant tegen op een beginstuk van een bekende tekst:
    Liefke Raven (1835), kerkhof, Midwolde

    Gij die dit graf aanschouwt
    Gij kunt nog adem halen.
    Doch alles wat er leeft
    Moet eens ten grave dalen,
    Bereid u voor de dood.
    De Godvrugt Dekke U
    Want eenmal vraagt de Heer
    Eens rekenschap van daden.

    Liefke Hendriks Raven overleed op 77-jarige leeftijd in Leek op 2 februari 1835, aldus de grafzerk. Volgens haar overlijdensakte was ze toen echter al 78 jaar. Aangezien ze als kind van Hinderk Sjoerts Raven & Willemke Willems op 23-10-1757 te Leek gedoopt is, ligt rekenkundig gezien 77 meer voor de hand. Haar man Remmert Posthumus (<19-1-1754 - Leek, 19-6-1827), heel- en vroedmeester, was toen al overleden 11.
    rouwadvertentie Remmert Posthumus gezet door Liefke Raven.

    Dan is het de hoogste tijd om te gaan lunchen aan de overkant bij Gasterij Inkies. Aangezien het prima terrasweer is gaan we buiten eten. Uiteraard nemen we eerst nog een cappuccino. De lunch bestaat voor ons beiden uit een plankje brood met pompoen en zalm, dat we ons goed laten smaken. Ter afsluiting nemen we nog een cappuccino.
    Wanneer we besluiten verder te gaan vergeten we bijna het bord van de befaamde kerk vast te leggen. Gelukkig viel ons oog er tijdens het verlaten van het terras nog net op.

    Omdat we nu ook meters moeten gaan maken, proberen we zo snel mogelijk aan de ander kant van het Reitdiep te komen. Maar natuurlijk komen we zaken tegen waar we even voor stoppen.

    noten:

    1.
    RHC Groninger Archieven NL-GnGRA_1173_135_117;

    2.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 203, 205;

    3.
    De kerk van Midwolde & Het grafmonument van Rombout Verhulst / Peter Hoffer, Anton Mozes, Albert Graansma (samenstelling en redactie). - [s.l.] : De plaatselijke commissie Midwolde-Lettelbert van de SOGK, [z.j.]. - p. 32;

    4.
    De kerk van Midwolde & Het grafmonument van Rombout Verhulst / Peter Hoffer, Anton Mozes, Albert Graansma (samenstelling en redactie). - [s.l.] : De plaatselijke commissie Midwolde-Lettelbert van de SOGK, [z.j.]. - p. 31-32;

    5.
    3/1 Het grafmonument / Peter Hoffer. - p. 14-15 (in: De kerk van Midwolde & Het grafmonument van Rombout Verhulst / Peter Hoffer, Anton Mozes, Albert Graansma (samenstelling en redactie). - [s.l.] : De plaatselijke commissie Midwolde-Lettelbert van de SOGK, [z.j.]);
    Kerk Midwolde. - [s.l.] : Stichting Oude Groniner Kerken, [z.j.]. - [folder];
    rkd Rombout Verhulst, Jan Blommendael, Nicolas Millich;
    Biographisch woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - Haarlem : J.J. van Brederode, 1852-1878. - deel 17-2, 1874 p. 847; deel 19, 1876 p. 173;
    Wikipedia Rombout Verhulst;
    Boekbespreking / W. Vogelsang. - p. 44-47 (in: Bulletin van den Nederlandschen Oudheidkundigen Bond. - Eerste Jaargang, Tweede serie, 1908. - Leiden : S.C. van Doesburgh, 1908);
    Litteratur och kritik / Wilhelm Nisser. - p. 364-368 (in: Forn Vännen : Journal of Swedisch Antiquarian Research, 1945);
    De levens en werken der Hollandsche en Vlaamsche kunstschilders, beeldhouwers, graveurs en bouwmeesters, van den vroegsten tot op onzen tijd / Christiaan Kramm. - Amsterdam, Gebroeders Diederichs, 1857-1864. - [Sacx. (Thomas)];

    6.
    3/1 Het grafmonument / Peter Hoffer. - p. 18-24 (in: De kerk van Midwolde & Het grafmonument van Rombout Verhulst / Peter Hoffer, Anton Mozes, Albert Graansma (samenstelling en redactie). - [s.l.] : De plaatselijke commissie Midwolde-Lettelbert van de SOGK, [z.j.]);
    Kerk Midwolde. - [s.l.] : Stichting Oude Groniner Kerken, [z.j.]. - [folder];
    Sloten en beslag op kerkboeken / Bernard van Noordwijk, Jan Storm van Leeuwen p. 73-82 (in: De boekenwereld : tijdschrift voor boek en prent, Jaargang 21 (2004-2005). - , Utrecht : Matrijs, 1984-.... . - ISSN 0168-8391);
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 376;
    genealogieonline: Groningse doopsgezinden / Klaas Pera: Anna van Ewsum;
    De verhalen van Groningen De grafkelder van Midwolde: een pruik en zeven 'kinderlijkjes' / Jan-Henk van Dijk;
    Nienoord / Luc Eekhout. - Leek : Bronsema Bosman, 2007. - ISBN 978-90-70573-28-7. - p. 72;
    Nienoord : historie van een Groninger borg / Reinder Hovinga. - Groningen : Banga Book Productions, 1997. - ISBN 90-802467-5-1. - Tweede druk, 2007. - p. 26-30;

    7.
    Wikipedia Jan de Baen;
    rkd Jan de Baen;

    8.
    3/1 Het grafmonument / Peter Hoffer. - p. 24-25 (in: De kerk van Midwolde & Het grafmonument van Rombout Verhulst / Peter Hoffer, Anton Mozes, Albert Graansma (samenstelling en redactie). - [s.l.] : De plaatselijke commissie Midwolde-Lettelbert van de SOGK, [z.j.]);
    Kerk Midwolde. - [s.l.] : Stichting Oude Groniner Kerken, [z.j.]. - [folder];
    rkd Bartholomeus Eggers;
    Wikipedia Bartholomeus Eggers;
    Nienoord : historie van een Groninger borg / Reinder Hovinga. - Groningen : Banga Book Productions, 1997. - ISBN 90-802467-5-1. - Tweede druk, 2007. - p. 29;
    Alma / Redmer Alma ca. MIDWOLDE (NA 1594), 4. Gedenktekenen, b. Graftombe [2713];
    Gr/A, 626 Borg Nienoord, 1437-1890 inv.nr. 817;
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 280;

    9.
    3/4 Het Eekman / De Mare-orgel / Victor Timmer. - p. 32-34; 3/6 De Avondmaalstafel / Victor Timmer. - p. 40 (in: De kerk van Midwolde & Het grafmonument van Rombout Verhulst / Peter Hoffer, Anton Mozes, Albert Graansma (samenstelling en redactie). - [s.l.] : De plaatselijke commissie Midwolde-Lettelbert van de SOGK, [z.j.]);

    10.
    4 Het kerkhof / Siebrand Homan. - p. 47 (in: De kerk van Midwolde & Het grafmonument van Rombout Verhulst / Peter Hoffer, Anton Mozes, Albert Graansma (samenstelling en redactie). - [s.l.] : De plaatselijke commissie Midwolde-Lettelbert van de SOGK, [z.j.]);

    11.
    Gr/A AlleGroningers: Liefke Hendriks Raven Overlijden; Rimerius Posthumus Overlijden;

    internetraadpleging: 2 - 6-2-2018



    Paardenstalling, Midwolde


    herinneringsraam ongeluk 6 november 1907, kerk, Midwolde


    toegangsdeur Van Ewsum, kerk, Midwolde


    herenbank als skybox, kerk, Midwolde


    gevleugelde zandloper, kerk, Midwolde


    Carels slippers, kerk, Midwolde


    Anna, kerk, Midwolde


    putto hoofdzijde, kerk, Midwolde


    putto voetzijde, kerk, Midwolde


    zijpaneel hoofdzijde, kerk, Midwolde


    Anna's gezicht, kerk, Midwolde


    overzicht interieur schip, kerk, Midwolde


    Eeman/De Mare orgel | 1630/1659, kerk, Midwolde


    avondmaalstafel | 1700-1725 | Jan de Rijk, kerk, Midwolde


    grafzerk Folef von Inn- und Kniphausen, kerk, Midwolde


    overzicht Van Panhuys-zerken met op de voorgrond een blanco grafzerk, kerk, Midwolde


    bord 'Bezoek deze beroemde kerk', kerk, Midwolde


          Steentil
    We rijden over bekende wegen naar Aduard, waar we even stoppen bij de brug over de Aduarderdiep, de Steentil (7076). Deze brug is niet de eerste brug over de Aduarderdiep dat rond het jaar 1382 is gegraven. Voordat dat dit diep gegraven was, lag hier ook de natuurlijke slenk van het Oude Aduarderdiep (het Peizerdiep). Het hout van een paalkop dat hier werd gevonden, werd gekapt omstreeks 1285 en 1295 nOJ, aldus een C14-datering. Mogelijk werd dit gekapte hout gebruikt voor de aanleg van een brug.

    Na het graven van een kaarsrecht kanaal komen er nieuwe stenen bruggen, zoals we ook in het Kloostermuseum St. Bernardushof in Aduard zagen. Een brug met drie bogen. Deze brug werd uiteindelijk te veel beschadigd door de Kerstvloed van 1717, zodat werd besloten om het volledig te vervangen door een nieuwe, waarbij uiteraard gebruik werd gemaakt van de goede bakstenen en natuurlijke stenen van de voorganger.
    De Steentil vanaf de westzijde van de Aduarderdiep gericht op het noordoosten.
    Deze werd tussen 1722 en 1724 gerealiseerd.
    Tussen de twee muurankers zien we het logo van de Ommelanden aangebracht op een natuursteen dat tevens de sluitsteen is. Het beeldhouwwerk wordt toegekend aan Jan de Rijk - ons inmiddels bekend, die het in 1722 gemaakt zou hebben. Zo'n kleine driehonderd jaar later was het hoog tijd dat de brug grondig gerestaureerd zou worden. Om de cultuurhistorische kwaliteiten het beste te kunnen bewaren koos het Waterschap Noorderzijlvest met de gemeente Zuidhorn in overleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voor een restauratiearchitect in plaats van een civiel ingenieur. Het voorbereidend werk begon in 2006. De formele bouwstart begon op 1 mei 2009.
    Een film over de restauratie van de Steentil bij Aduard in 2009. Gemaakt en uitgebracht door de Historische Vereniging Aduard.
    YouTube, 19 min. [bezoeker 112]
    Op 12 december van hetzelfde jaar was de brug weer helemaal klaar. Tijdens alle werkzaamheden is er veel kennis opgedaan.
    De restauratiewerkzaamheden zijn door de Historische Vereniging Aduard gefilmd en ook hebben ze veel vooronderzoek verricht, naast het onderzoek van gevonden voorwerpen, zoals de genoemde paalkop 1.

    noten:

    1.
    Steentil bij Aduard / W. Friso, K. Holstein (redactie); P. de Roever (eindredactie). - Groningen : Holstein Restauratie Architectuur, 2010. - ISBN 978-90-802800-5-2. - p. 13, 48-50, 64 [bron: Allert Meijer, schrijnwerker / stadsbouwmeester; Jan de Rijk, beeldhouwer : een tentoonstelling rond schoorsteenmantels en kerkmeubilair omstreeks 1700 in Stad en Lande / Freerk J. Veldman. - Groningen : Groninger Museum, 1979. - Tentoonstellingscatalogus Groninger Museum oktober 1978 t/m februari 1979];
    Met dank aan Trudy Dijkshoorn, Waterschap Noorderzijlvest;

    internetraadpleging: 7 - 8-2-2018



    Aduarderdiep (zuidzijde), Steentil


    Aduarderdiep (noordzijde), Steentil


    Aduarderdiep (noordzijde), Steentil


    Aduarderdiep (noordzijde), Steentil


          Oostum
    We rijden vervolgens snel verder en gaan voordat we het Reitdiep oversteken nog even naar Oostum om het kerkje te bekijken. We moeten echter bij het zien van het pand op de hoek met de Wierumerschouwsterweg - die we straks gaan rijden om naar de overkant te komen - even stoppen. Dit pand in het buurtschap Wierumerschouw ligt hiermee ook aan dezelfde historische weg van Groningen naar Leeuwaren. Het lijkt om een bijzonder pand te gaan, dat de naam Dageraad draagt. Het is in 1890 voor reder B.H. Krans en Z.H. Blaauw gebouwd door architect G.T. Bos uit Veendam. Het diende als rentenierswoning voor deze ex-tjalkschipper. Onder de naam zien we dan ook een bijna rond raam met daarin de zonnestralen. Hieronder vinden we als een boegbeeld het wapen van Veendam-Wildervank. Het ontwerp van Bos moet ons doen denken aan de boeg van een schip. Het oude gedeelte van het pand is opgebouwd uit kloostermoppen. Heel lang heeft Berend Hindrik Krans er niet van kunnen genieten. Hij overleed op 59-jarige leeftijd op 4 september 1893. Berend werd 24 december 1833 in Wildervank geboren. Zijn ouders waren Hendrik Berends Krans en Swaantje Daniels Oortjes. Hij huwde op 26 maart 1857 met Zwaantje Blaauw, een twee-eiige tweeling (met broer) die op 21 mei 1822 werden geboren. Zij komt enkele jaren later na hem te overlijden in Wildervank op 12 januari 1898. Bij de geboorte van de kinderen wordt bij Berend telkens 'landbouwer' opgegeven als beroep.
    Nadat zijn vader na een hevige ziekte op 4 december 1869 op 62-jarige leeftijd overleed, wordt een kleine zes jaar later, in 1875 het boerenbedrijf, behuizing met 20 ha grond aan het Westerdiep in Wildervank verkocht. De landbouwer Berend gaat in 1879 op een ander vlak de concurrentie aan met anderen. Hij heeft zijn bezit en handel inmiddels uitgebreid met een breed pallet: schepen en hout, verhuurd paard, rijtuig en huizen. Tevens rijdt hij met een omnibus op de route Veendam - Stadskanaal - Winschoten. In '79 heeft hij plannen om dit uit te breidden naar Ter Apel. Hiervoor heeft hij een bouwopdracht in Utrecht uitgezet voor een nieuw rijtuig voor 40 personen. Er kan namelijk goed verdiend worden in deze branche. Ter illustratie, in '78 werden er tussen Wildervank en Zuidbroek 20.526 personen vervoerd. De aandeelhouders kregen 15% winstdeling uitgekeerd. Terwijl er voor dat jaar totaal ƒ 16.084,29 binnenkwam en slechts ƒ 11.934,25 uitging. Om de concurrentie met de andere vervoerders aan te gaan, gaat hij het publiek gratis van Veendam naar Nieuwe Pekela vervoeren.
    In het voorjaar van 1880 biedt hij de lijn met toebehoren, dit zijn zes omnibussen met veertien paarden, te koop aan. De verkoop van zijn stalhouderij zet in de zomer door, wanneer hij dit op 16 juli volledig te koop te zet. Hieronder vallen 25 paarden, 20 rijtuigen, waaronder Tentwagens, Barouchettes, Vigilante, Break met winter en zomerkap, Drosky, Calèche, Coupé, Charette. Het lijkt of we even terug zijn in het Depot van het Nationaal Rijtuigmuseum . Voor 1-1-1882 moet de betaling geschiet zijn.
    Tussendoor schaft hij stukjes percelen aan of huurt hij dit.
    Ook familiaire kwesties regelt hij. Van moederskant brengt hij Roelf Daniels Oortjes onder curatele wegens krankzinnigheid.
    Samen met een aantal anderen, G. Stratingh uit Nieuwe Pekela en ook uit Veendam afkomstig de heren A. Duintjer en A.H. Doewes, nemen ze een aandeel van 12/80e deel over in het brikschip Nautilus, bevaren door kapitein De Groot. Op 2 februari 1886 koopt Berend de galjoot Wietska voor ƒ 1325. Dit schip heeft onder andere K.J. Bos en A.J. Bos als kapitein gehad. Het heeft een tonnage van 144 en is in 1856 gebouwd. Waarschijnlijk is het aan het eind van datzelfde jaar vergaan, toen het geladen met guano en cokes op het Engelse strand sloeg en water maakte. De bemanning werd gered.
    Op 27 maart 1893 verkoopt hij op krediet tot 1 november vanaf zijn boerenplaats diverse dieren, waaronder 30 kalfkoeien, 3 varkens en 4 paarden, met daarbij rijtuigen en toebehoren.
    Op de vraag waarom het echtpaar deze plek uitkoos om hier een ontspanning pand te bouwen, zal altijd wel een raadsel blijven. Misschien hadden ze het bericht in de krant gelezen dat men hier oud kon worden. In 1871 waren er namelijk vijf mensen in Oostum en een op Wierumerschouw tezamen 500 jaar oud en dat op een totaal van tachtig zielen. Dan moet het wel een gezonde leefomgeving zijn. Van de andere kant is er ook iets anders aan de hand. Donderdag 16 februari 1888 doen de landbouwer Berend Drenth en Klaas Boonstra, dagloner, aangifte van het overlijden van Jacob van der Heide. Hij was gisteren 15-2-1988 om twee uur in Oostum komen te overlijden op 21-jarige leeftijd. Volgens een krantenbericht is hij woensdagmiddag door de brievenbesteller van Ezinge op de weg tussen Oostum naar Wierumerschouw gevonden met nog een revolver in zijn hand. Hij schijnt naar Groningen geweest te zijn om daar een revolver te kopen, met dit als trieste gevolg. Jacob Homan van der Heide werd geboren op 18-12-1866 te Oostum, zijn ouders waren de directeur van de kalkbranderij en steenfabrikant te Ezinge, Jacob Homan van der Heide (1815-1900) en moeder Anna Stuiver (1838-1916). Hij was het derde kind van het stel dat totaal 10 kinderen zou krijgen. Het eerste kind leefde slechts enkele maanden. Ook de 6e t/m 10e baby die geboren werden tussen 1875 en 1883 leefden slechts enkele maanden. Jacob was in deze periode negen tot zeventien jaar oud 1.
    De architect van dit pand, Gerrit Tjapkes Bos, werd op 4 november 1813 in Ten Boer geboren. Hij huwde als timmermansknecht (van vermoedelijk zijn vader aannemer/timmerman Tjapke Hapkes Bos) met Aaltje Alberts Nederhoed (Appingedam, 3-11-1807) op 27-2-1836. Vier jaar later hertrouwde hij intussen als aannemer, na het overlijden van Aaltje, op 15-2-1840 met Frederika Rijkens. Ze wonen nog steeds in Bedum. In 1844 staat hij bij de geboorte van zijn zoon Jan te boek als bierbrouwer. In 1871, bij het huwelijk van zijn dochter Cornelia, is zijn beroep architect geworden. Ze wonen dan inmiddels in Veendam. Het jaar daarop, bij het huwelijk van zijn dochter Martje, is hij handelaar (negotiant). Daarna is hij weer architect. Opmerkelijk is zijn beroep in 1886. Samen met zijn zoon - die in dat jaar trouwt - is hij spuitwaterfabrikant. Blijkbaar trekt het koffiehuishouderschap hem ook aan, want zo staat hij in 1891 te boek bij het volgende huwelijk van zijn zoon. In 1892 is hij dan ook caféhouder.
    Op 13 april 1896 overleed hij op 82-jarige leeftijd in de Kerklaan te Veendam 2.

    Het wordt nu de hoogste tijd om verder te rijden, naar de wierde Oostum, waarop een dertiende-eeuws kerkje staat, dat nog grotendeels voorzien is van een oorspronkelijke dakbedekking van holle en bolle dakpannen. Deze monniken en nonnen waren de twee helften van een gebakken cilinder-vorm die overlangs in tweeën zijn gesneden.
    De ontstane steilrand van de afgegraven wierde Oostum, met kerk. Rond 1890-1910. foto Ir. W. Voerman
    bron: Beeldbank Groningen NL-GnGRA_818_20955
    Met de nonnen onderop en daar bovenop de monniken zorgde dit voor een waterdichte en lekvrije dakbedekking dat wel zwaar was voor de kap. Er lag immers het dubbele aantal pannen op, dan we tegenwoordig hebben. Bijzonder is, wanneer men naar dit dak kijkt onder de juiste zonnestand, dat men een kruis kan ontwaren. Zie hiervoor bijvoorbeeld een opname in de Beeldbank Groningen.
    Van de wierde is slechts het deel overgebleven waarop de kerk staat. De sterk stijgende wand is daardoor ook goed waarneembaar. Vlak na de afgraving was dit nog een echte steilrand.
    knopfibula gevonden ten westen van de weg in Oostum, 50 vOJ - 50 nOJ.
    bron: Noordelijk Archeologisch Depot 1913-VI.31
    De gebroeders Olthoff waren deels eigenaar van de wierde en groeven tussen 1905 en 1913 hun gedeelte af. Het gaat dan vermoedelijk om de broers Eiko (30-12-1865 - 03-02-1944) en Eilert (08-02-1872 - 01-04-1942), die hier geboren werden en kinderloos stierven. De westkant van R. Drenth werd daarna afgegraven. Dit is waarschijnlijk Reender Drenth (21-11-1864 - 11-05-1952), die op 51-jarige leeftijd op 20-04-1916 met Martje Smith (Baflo, 18-08-1886 - Groningen, 14-09-1959) huwt. Ze krijgen een dochter. Na het afgravingsproces werden de putten weer opgevuld met baggerslib uit het Reitdiep. Tijdens afgravingen zijn er natuurlijk ook vondsten gedaan, waaronder een gouden Dominusgulden uit de periode van Filips van Bourgondië (1517-1524), diverse gouden en bronzen naalden, een bronzen fibula, charivari, spoor en haartangetje. Daarnaast het aardewerk uit vele perioden. De vondsten van materiaal, bijvoorbeeld een gegoten brozen fibula uit 50 vOJ - 50 nOJ, geeft aan dat hier aan de oevers van de Hunze ook al zeer vroege bewoning was 3.
    Het kerkje was gesloten, zodat we alweer snel dezelfde weg terugrijden naar het Reitdiep.

    noten:

    1.
    RHC Groninger Archieven NL-GnGRA_818_11918, NL-GnGRA_818_11919, NL-GnGRA_818_11920, NL-GnGRA_1173_61_106;
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 737;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 382;
    Wikipedia Wierumerschouw;
    Gr/A AlleGroningers: Berend Hindrik Krans Overledene, geboorteakte, geboorteakte, overlijdensakteakte, overlijdensakteakte;
    Delpher: Provinciale Drentsche en Asser courant, 7-12-1869 Familiebericht; Provinciale Drentsche en Asser courant, 13-09-1875 Eene Boerenbehuizing; Leeuwarder courant, 27-03-1879 Uit de Groninger Veenkoloniën XII; De standaard, 01-10-1879 Gemengd Nieuws; Algemeen Handelsblad, 3-4-1880 Verkoop van scheepsaandeelen; Het nieuws van den dag : kleine courant, 20-04-1880 Ter overname aangeboden; Leeuwarder courant, 05-07-1880 Groote Stalhouderij; Veendammer courant, 16-11-1881 Afloop van Verkoopingen enz.; Nieuwe Veendammer courant, 24-02-1883 De plaats Veenlust; Nederlandsche staatscourant, 20-06-1885 Gerechtelijke aankondigingen; Rotterdamsch nieuwsblad, 4-2-1886 Scheepstijdingen; Nieuwsblad van het Noorden, 22-03-1893 4 paarden; Nieuwsblad van het Noorden, 28-07-1976 De 'Dageraad' in Oostum draagt wapen van Veendam; Nieuwsblad van het Noorden, 06-11-1993 Schip; Rotterdamsch nieuwsblad, 20-02-1888 Gemengd Nieuws; Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant, 10-10-1871 Allerlei;
    Genealogieën Homan / Hans Homan: XIIIt: Janna Jacobs Homan Generatie II;
    Staat der Nederlandsche zeemagt en koopvaardijvloot. - Twee en Dertigste Jaargang. - Amsterdam : Van Tubergen & Kruysmulder, 1871 p. 71; Acht en Dertigste Jaargang. - Amsterdam : Van Tubergen & Kruysmulder, 1877 p. 59;
    Krantenviewer Noord-Hollands Archief: Haarlem's Dagblad, 14 december 1886 Gemengd nieuws, k4 b2;

    2.
    Gr/A AlleGroningers: G.T. Bos Huwelijk, Huwelijk 2, geboorte zoon, huwelijk dochter, huwelijk dochter, huwelijk zoon, huwelijk zoon, huwelijk dochter, overlijdensakte;

    3.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 275-276;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 10-12-1932. - Ter Verpoozing Oostum bij Garnwerd N.H. Kerk te Oostum / T. m.m.v. gebr. Olthoff;
    Nieuwsblad van het Noorden, 02-04-1942 Eilert Olthoff;
    Nieuwsblad van het Noorden, 06-05-1942 Eilert Olthoff;
    Nieuwsblad van het Noorden, 27-03-1915 Op Dinsdag 6 April 1915;
    Nieuwsblad van het Noorden, 24-02-1944 Oproeping;
    Nieuwsblad van het Noorden, 04-02-1944 Eiko Olthoff;
    Gr/A AlleGroningers:
    Eiko Olthoff geboorte, overlijden;
    Eilert Olthoff geboorte, overlijden;

    internetraadpleging: 8 - 11-2-2018



    Huize Dageraad, Oostum


    Huize Dageraad, Oostum


    Huize Dageraad, Oostum


    Huize Dageraad, Oostum


    Huize Dageraad, Oostum


    Huize Dageraad, Oostum


    zicht op de wierde, Oostum


    kerk, Oostum


          Wierum
    Voorheen kon je hier overgezet worden met een schouw of scholle, een kleine (roei)boot. Vandaar dat het laatste stukje weg naar de huidige brug ook Scholleweg heet. Deze weg loopt door naar de kerk waar we net vandaan komen en wordt halverwege Dode Laan genoemd. Het laat zich raden waarom.
    De eerste brug, een draaibrug met de naam Wierumerschouw, werd hier in 1887 geplaatst. Vrijdag 5 maart 1886 werd hiervoor een aanbestedingsronde gehouden in het Provinciehuis te Groningen. Het laagst biedende bod van ƒ 19.937 kwam van H. De Herder (Groningen) en R. Pathuis (Garnwerd), zodat zij aan de slag konden. Het te bouwen brugwachterswoning kwam ten gunste van B. Jansen (Westerwijtwerd), die dat klusje voor ƒ 1695 zou klaren 1.
    Wanneer we over de eerste honderd meter van de Paddepoelsterweg rijden, krijgen we nog net een stukje voormalig Reitdiep mee voordat het hier recht werd getrokken. Het gaat nu, al meanderend maar veel smaller, onder de naam het Selwerderdiepje door het leven.
    Van Wierum is niet veel meer over dan een begraafplaats en een enkele boerderijen. De dorpskerk is in 1829 gesloopt, waarvoor eind 1828 een publieke uitbestedingsoproep werd gedaan. En zoals zoveel wierden, is ook deze afgegraven aan het begin van de twintigste eeuw. In 2006 werd een herstel voor de wierde ingezet 2.
    Aan de oostzijde van het Reitdiep kun je op de fiets de lussen van dit voormalig meanderende stroom redelijk volgen. Wij zijn met de auto genoodzaakt om bij Adorp - dat ook aan een buitenlus gelokaliseerd is - de N361 naar het noorden te volgen om vervolgens telkens een weggetje naar westen te nemen om het buurtschap of dorpje te bezoeken. We rijden dus eerst naar Adorp.

    noten:

    1.
    Wikipedia Wierumerschouw;
    Delpher: Algemeen Handelsblad, 09-03-1886 Aanbestedingen;

    2.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 746;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 584;
    Wikipedia Wierum (Groningen);
    Delpher: Groninger courant, 05-12-1828 Publieke Uitbesteding;
    Wierden Afgegraven wierden weer herstellen? en Afgraven en weer aangevuld?;
    ”Herstel” van de wierde Wierum gestart Herstel wierde mrt 2006 en Wierum herstel wierde;

    internetraadpleging: 11-2-2018



    Reitdiep (stroomafwaarts), Wierumerschouw


    Reitdiep (stroomopwaarts), Wierumerschouw


    begraafplaats, Wierum


    wierde, Wierum


          Adorp
    kerk, Adorp
    Vanaf de Wierumerschouwsterweg kunnen we nog net de lus van de Hunze waarnemen, waar tegenaan Artharpe of Ardorpe zoals Adorp in de middeleeuwen heette, is ontstaan. Terp van de persoon Ari of Arn, of dorp in het bouwland (arth) zal een verklaring voor deze middeleeuwse naamgeving kunnen zijn.
    Loop der oude Hunse in den omtrek van Groningen, ± 18e eeuw
    bron: Universiteit Leiden, COLLBN Port 46 N 130
    Meest waarschijnlijk is dorp aan de Aa, dat een verwijzing is naar de Drentsche Aa, dat hier even te zuiden in de Hunze stroomde. Bij de Torenweg slaan we af en volgen deze tot we bij de Hervormde Kerk zijn.
    Hoewel het niet aan de buitenkant van de kerk (7065) te zien is, is het zaalkerkje toch echt van veertiende-eeuwse materiaal gemaakt. Dit bleek tijdens herstelwerkzaamheden in 1968. Bij de kerk stond tot 1794 ook een losse toren, dat tevens ter verdediging diende, er zaten namelijk schietgaten in. Het stond aan de westzijde van de kerk, dus de zijde van de huidige ingang. De toren had een zadeldak, dat evenwijdig liep met het dak van de kerk en had op de zichtbare kanten een galmgat voor de galmen van de klok, aldus een tekening uit 1643 1.
    Adorp op kaart Heert lants tot Heckum / E. Haubois, 1643
    bron: Beeldbank Groningen, NL-GnGRA_1536_6680
    Tijdens het rondje om de kerk komen we een fraai grafzerk tegen. Het geeft een beeld van de kringloop weer. De ouderen knakken en bieden weer ruimte voor de jonge loten.
    Aan de overkant vinden we een tamelijk saai pand met mooi metselwerk dat stamt uit 1884. De bouw hiervoor werd gegund aan H. de Haan uit Groningen, die het voor ƒ 8489 zou bouwen. Het gaat om het Dorpshuis Artharpe. Vanaf de bouw heeft bijna honderd jaar dienst gedaan als schoolgebouw, waarbij het rechter lokaal dienst deed als klas 1-3, de middelste als gym- en speellokaal en de linker voor de klassen 4-6. In de jaren '50 stond juf Werkman hier voor de klas. Zij was een dochter van rijksveldwachter Jan Werkman uit Sebaldeburen 2.
    Wanneer we weer dezelfde weg terugrijden en voor de aansluiting met de N361 komen te staan, zien we de molen en een horecagelegenheid, dat bestierd werd door de herbergier Eltje Slierma dat tijdens de periode 1880 - 1881 onderdak gaf aan de gemeenteraad en later Het Witte Hoes ging heten. De molen Aeolus (7061) is in 1851 gebouwd door Jacob Kortholt uit Ruischerbrug voor B.G. Oosterhuis en kan zo te zien wel een opknapbuurtje gebruiken. Het Witte Hoes staat er al ruim een halve eeuw langer, al is niet helemaal duidelijk wanneer het gebouwd is. Het Kadaster houdt het jaar 1772 aan. Wel heeft het - in alle hoedanigheden - altijd dienst gedaan als horeca 3.
    We vervolgen de route over de N361 richting het noorden, om er bij Hekkum even af te gaan.

    noten:

    1.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 710;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 6;
    Wikipedia Wierum (Groningen);
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - p. 14-16;
    Gr/A 890 - Districtschoolopzieners op het lager onderwijs, (1803) 1812 - 1857, Schoolmeesterrapporten Adorp - vraag 17;

    2.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0053200000011019 geeft aan dat het in 1920 gebouwd zou zijn;
    Tussen toen en nu : wonen en leven in de oude gemeente Adorp / Gerta Boonstra, Hannes Companjen (eindredactie), Dia Veenwijk, Klaas Wildeman (fotografie), Klaas Bijsterveld, Paul Bosman, Greetje Groen, Harm Nomden, Ate Trox (Werkgroep Oude foto's). - Bedum/Sauwerd : Profiel / Historische Kring Ubbega, 2010. - ISBN 978-90-5294-491-3. - p. 114-115, 117;
    Delpher: Algemeen Handelsblad, 18-07-1884 Aanbestedingen;

    3.
    Tussen toen en nu : wonen en leven in de oude gemeente Adorp / Gerta Boonstra, Hannes Companjen (eindredactie), Dia Veenwijk, Klaas Wildeman (fotografie), Klaas Bijsterveld, Paul Bosman, Greetje Groen, Harm Nomden, Ate Trox (Werkgroep Oude foto's). - Bedum/Sauwerd : Profiel / Historische Kring Ubbega, 2010. - ISBN 978-90-5294-491-3. - p. 19, 95;
    Historische Kring Ubbega: Molens molen Adorp = (met toestemming) overdruk uit Groninger Molenboek / B. van der Veen Czn. - Groningen : Wolters Noordhoff/Bouma's Boekhuis, 1981. - ISBN 90-6243-020-1;
    De Nederlandse Molendatabase Adorp;
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0053200000010039;

    internetraadpleging: 12-2-2018


    grafzerk, Adorp


    Dorpshuis Artharpe, Adorp


    molen, Adorp


    't Witte Hoes, Adorp


          Hekkum
    Wanneer we de 80km-weg af gaan, de Hekkumerweg op, zien we nog net een fraai hoekpand staan. Daar moeten we maar op de terugrit even bij stilstaan. We rijden de weg door tot we tegenover de eerste boerderij die we tegenkomen een parkeerplek van grind vinden. Aangezien dit smalle wegen zijn en de boerenvoertuigen veelal groot, lijkt het ons verstandig om hier even de wagen neer te zetten en het laatste stukje te voet te doen. We komen een honderd meter verderop de (voormalige) lus van 'Hunse' tegen.

    De kerk van Garnwerd, dat hier hemelsbreed ruim 2½ km verderop ligt. Vanaf hekje aan de Oude Dijk doorkruisen we een aantal malen deze dijk. Opvallend is hoeveel hoger we hier staan.
    De Oude Dijk is hier voor de fiets en voetganger verhard en leidt naar Wierumerschouw en Garnwerd.

    Na een moment van rust, lopen we terug. Hekkum schijnt halverwege de negentiende en twintigste eeuw meer bewoning te hebben gehad, maar dat is in de loop der tijd gesloopt.
    Wanneer we bij de boerderij komen, zien we tussen bladeren van een rij bomen her en der herdenkingstenen in de muur gemetseld.
    Op een staat L. Raangs | A.H. Braker | 1858. Dit zijn Luitjen Raangs (3-11-1831 - 20-1-1895) en Antje Braker (30-7-1833 - 20-1-1860) die in Adorp getrouwd zijn op 16 februari 1857. Toeval of niet, ze zijn 35 jaar na elkaar op dezelfde datum overleden.
    Helaas staan aan de wegzijde de schuren en niet het voorhuis. Het vermoeden bestaat dat dit oorspronkelijk een steenhuis is geweest. Het is helaas rond 1975 gesloopt. Een voormalige bewoonster, herinnert zich echter de kloostermoppen waarmee het gebouwd was. Naast dit voorhuis heeft eeuwen een beeld gestaan, gehouwen uit Bentheimer zandsteen. Nadat het in handen is gekomen van een kunstliefhebber, die het heeft laten restaureren, blijkt het om greyhound te gaan die rond de zestiende of zeventiende eeuw is gemaakt 1.

    Wanneer we weer terugrijden naar de Provincialeweg stoppen we even om Hecticum (510817) te fotograferen. Dit pand uit 1915 is in opdracht van Hindrik Raangs (17-9-1871 - 7-5-1942) naar een ontwerp van Temme Reitsema (Zuurdijk, 5-2-1856 - Leens, 15-2-1941) uit Leens gebouwd. Hindrik is de zoon van Luitjen Raangs en zijn twee vrouw Aafke Hopma (Winsum, 15-11-1851 - Adorp 19-09-1880). Hij woonde hier met de vrouw van zijn jonggestorven broer Raang Rangs van Hekkum, Koopke Brouwers. Koopke overleed zo'n 7 jaar later dan Hindrik, in 1949. Het ontwerp vertoond de kenmerken van het Rationalisme, Art Deco en een beetje Art Nouveau. Temme begon als timmerman. Dit staat vermeldt als beroep bij zijn huwelijk in 1878. In 1906 zoekt hij als aannemer enkele timmer- en metselknechten. In 1907 doet hij ook in de verkoop van bouwgrond voor woningen. Het jaar daarop zien we hem richting het architectenwerk gaan, wanneer hij zich aanbiedt voor het opmaken van tekeningen, bestekken en begrotingen. Bij het huwelijk van zijn dochter Bouwina in 1916, noemt hij zich architect. Wanneer twee jaar later, 1918, zijn zoon trouwt, is hij evenals zijn zoon aannemer. Wanneer hij in 1941 op 85-jarige leeftijd komt te overlijden, gedenkt een oud-werknemer A. Bonninga hem met de lofwaardige woorden, dat zijn geachte patroon - waarvoor hij 21 jaar heeft gewerkt - is overleden 2.
    De naam Hecticum doet vermoeden dat het een verlatinisering van Hekkum moet zijn. Hekkum is echter afkomstig van de geslacht Heckama. Rond 1400 was bijvoorbeeld Elle Heckama hier woonachtig op de edele en als zodanig een stemmige heerd Heckamaheert, dat gelegen is aan het einde van de Hekkumerweg bij het Reitdiep of Hunse. Elle Heckama was dan ook per ommegang van de acht heerden met stemrecht oftewel per toerbuurt om de acht jaar mederechter in Upgho, Ubbega 3.
    Dit laatste doet het vermoeden van een steenhuis, dat rond 1975 is gesloopt, toch weer geloofwaardiger worden.

    Nadat we voldoende ruimte zien om even snel op te kunnen trekken om met het verkeer mee te kunnen komen, rijden we de N361 weer op.

    noten:

    1.
    Tussen toen en nu : wonen en leven in de oude gemeente Adorp / Gerta Boonstra, Hannes Companjen (eindredactie), Dia Veenwijk, Klaas Wildeman (fotografie), Klaas Bijsterveld, Paul Bosman, Greetje Groen, Harm Nomden, Ate Trox (Werkgroep Oude foto's). - Bedum/Sauwerd : Profiel / Historische Kring Ubbega, 2010. - ISBN 978-90-5294-491-3. - p. 140-143;
    Generatie 3: 4.1.6;

    2.
    De beschrijving van het monument meldt dat de opdrachtgever H. Raangs is. Aangezien deze Hindrik de enige is die op dat moment in staat is om dit te doen - andere in AlleGroninger voorkomende H. Raangs lijken niet in staat om aan deze eis te kunnen voldoen, lijkt deze Hindrik de juiste persoon.
    Gr/A AlleGroningers: Hindrik Raangs geboorte, overlijden;
    Aafke Hopma geboorte, overlijden;
    Gr/A AlleGroningers: Temme Reitsema geboorte, overlijden, huwelijk, huwelijk dochter, huwelijk zoon;
    Tussen toen en nu : wonen en leven in de oude gemeente Adorp / Gerta Boonstra, Hannes Companjen (eindredactie), Dia Veenwijk, Klaas Wildeman (fotografie), Klaas Bijsterveld, Paul Bosman, Greetje Groen, Harm Nomden, Ate Trox (Werkgroep Oude foto's). - Bedum/Sauwerd : Profiel / Historische Kring Ubbega, 2010. - ISBN 978-90-5294-491-3. - p. 250;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 17-07-1906 advertentie;
    Nieuwsblad van het Noorden, 28-02-1907 advertentie;
    Nieuwsblad van het Noorden, 11-10-1908 advertentie;
    Nieuwsblad van het Noorden, 17-02-1941 advertentie;

    3.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 18-05-1922 De voormalige heerden in de Ommelanden. / P.H. Meekhoff Doornbosch;
    Untersuchungen über friesische Rechtsgeschichte / Karl Freiherr von Richthofen. - Berlin : Verlag von Wilhelm Hertz, 1880-1886. - Theil II, Band. 2. - 1882. - p. 787, 816;

    internetraadpleging: 13 - 15-2-2018



    boerderij Braker & Raangs, Hekkum


    Hecticum, Hekkum


          Sauwerd
    Na een paar honderd meter rijden we over De Tocht en rijden we Sauwerd binnen. Bij een fraai - vanwege de raampartijen - hoekpand, rijden we de Oude Winsumerstraatweg in. Deze weg vormt samen met de Kerkstraat een cirkel, als ware het een ossenweg, de ring om de wierde. Gevoelsmatig lijkt het daar echter niet op, hoewel Sauwerd al enkele eeuwen vOJ als wierde ontstaan is. Het is daarmee een van de langst achtereen bewoonde wierde.
    Wanneer we aan de Kerkstraat tegenover een 'jong' uitziende Gereformeerde Kerk een parkeerplek vinden, begint de opbouw van het dorp iets duidelijker te worden. De Gereformeerde Kerk is in 1898 gebouwd in een mengstijl op basis van een ontwerp van A.W. Kuiler en L. Drewes. Vanaf dit parkeerterrein loopt de Oude Kerkstraat naar het westen. En deze weg stijgt.
    We lopen deze weg natuurlijk op. Eerst komen we een voormalig parochiehuis tegen, aldus de bewoonster die we daarover te spreken krijgen. Het deed tussen 1866-1922 als zodanig dienst. Ze bevestigt ons vermoeden dat we naar boven moeten, voor het oude gedeelte van Sauwerd. Maar, waarschuwt ze, er staat niets meer.

    Kerk te Sauwerd | gekleurde pentekening, een 19e-eeuws kopie naar het aquarel uit 1841 van H.K. de Maat.
    bron: Beeldbank Groningen, NL-GnGRA_818_13130
    Halverwege de straat zien we dat deze uitspraak niet overdreven is. We lopen nog net niet langs een afgrond, maar duidelijk is dat de wierde hier ook is deels is afgegraven. Om de hoek gaat de straat verder als Hoogpad of - zoals het voorheen werd genoemd - Hoge Vonderpad en aan deze weg stond ooit de kerk. Dit pad is een deel van de oude voetweg dat voor de verbinding zorgde tussen Groningen en Winsum. De kerk is tegelijkertijd met die in Groot Wetsinge in 1840 afgebroken, om vervolgens gezamenlijk een nieuwe in Klein Wetsinge te bouwen.
    H.K. de Maat maakte er een kleurrijk aquarel van die met pen door iemand anders is gekopieerd. Hindrik Klaassen de Maat is op 10 november 1818 geboren in Sauwerd. Zijn vader en moeder waren Hindrik Hindriks de Maat en Geessien Roelfs Hilberts. Hij huwde als verwer of verver op 23-jarige leeftijd op 3 januari 1842 met de 19-jarige Grietje Klaassens van Dijk uit Bedum. Hij maakte de aquarel dus nog voor zijn huwelijk en was toen 22 jaar. Ze kregen elf kinderen waarvan een keer een tweeling. De tweeling stierf echter al binnen vijf dagen. Met zes kinderen vertrokken ze in 1867 als Christelijk afgescheiden naar Ottawa, Kansas in de Verenigde Staten , waar hij op 5 mei 1867 al kwam te overlijden 1. Dat zal een zware dobber geweest zijn voor zijn vrouw, die er nu alleen voor stond.
    Op het grasveld zien met bakstenen paden de omvang en plek van de kerk weergegeven. Door gebruik van verschillende steensoorten worden de verschillende bouwfasen van het gebouw duidelijk. Tegen het einde van de twaalfde eeuw stond waarschijnlijk de eerste versie van deze kerk er. Een rechthoekig schip met daaraan vast een versmald rechthoekig koor. Dit gebouw wordt driekwart eeuw later volledig afgebroken en vervangen door een rechthoekig gebouw met dezelfde omvang. Een eeuw of twee eeuwen later wordt er een koor aangebouwd, waarin tevens een ruime grafkelder werd aangelegd voor leden van het hoofdelingengeslacht Onsta - waarover zo meer.

    Geknielde vrouw | 1980 | Bastiaan de Groot
    De toren stamt uit de periode dat het gebouw werd vervangen of uitgebreid met het koor. Deze stond op de plek waar we nu de Geknielde vrouw van Bastiaan de Groot terugvinden. Bastiaan de Groot (Eestrum, Tytsjerksteradiel, 11-12-1948) werkt vanaf zijn atelierschip Hermes, dat aan de Hoornsedijk ligt. De Hermes is een oude Gulf-tanker van 36 meter lang en een breedte van 6,35 meter, dat in 1932 gebouwd is. Hij kocht het schip zo rond 1991, dat inmiddels zijn zevende is.
    Dit beeld met titel Geknielde vrouw, behoort tot een van zijn vroegste werken. Op zijn publicatielijst meldt hij dat de Geknielde vrouw in 1986 in de openbare ruimte geplaatst is. Op het bordje op het beeld zelf, staat echter 1980 vermeld. Dit is het jaar dat hij het beeld gemaakt heeft. Een ander en ouder versie met dezelfde titel Geknielde vrouw, dat hij in het kader van de Beeldende Kunstenaars Regeling (BKR) omstreeks 1976 realiseerde, staat sinds 2007 op het Savornin Lohmanplein in de stad Groningen. De beide vrouwen hebben, ondanks dat ze beiden geknield liggen, toch verschillende houdingen. Het hoofd van het beeld uit 1976 is naar voren gewend, terwijl het beeld uit 1980 het hoofd naar beneden gericht is, waarbij het voorhoofd rust op de polsen. De bovenarmen ondersteunen het lichaam. Bij het beeld uit 1976 komen de armen tussen de benen weer naar voren. Het beeld waar we nu naar kijken, is omringd is met bomen. Hierdoor is het gevoelig voor mosvorming, met als gevolg dat het beeld een verwaarloosde uitstraling krijgt 2.
    Vanaf de hoogte van het kerk en toren terrein kijken we op een groot vierkant veld, waarop iemand drukdoende is met een metaaldetector.
    Op dit terrein stond voorheen de Onstaborg, waarin de hoofdelingen van het geslacht Onsta vertoefden. Over de beginsituatie van de Onsta's, ook wel als Onseda, Onsith of Onsatha voorkomend, is weinig zeker. Wel blijken ze tot de oudste en voornaamste familie in de Ommelanden te behoren. De hoofdeling Able Onsta uit Sauwerd, die gehuwd was met Hille Jarges is de eerste waarover wel duidelijkheid is. Halverwege de vijftiende eeuw en later komen we het een en ander over hem te weten. Zo bleek hij anti-Groningen (stad) en stierf hij in 1483. Zijn vrouw stierf in 1498.
    De Onstaborg stond bekend als zeer sterk. Onder de Tachtigjarige oorlog heeft het veel te lijden gehad, zo schrijft de graaf van Ostfriesland in 1587. In 1628 wordt het omschreven als een ruïne, dat op dat moment nog wordt bewoond door een arbeider. Het is dan eigendom van Boiocko (Boyo Ocko) van der Wenghe (1583 - gesneuveld te Hulst , 1640), zoon van Caspar van der Wenghe en Oede Onsta. Het huis werd nog in de zeventiende eeuw herbouwd, maar ook gesloopt, waarna de rechten werden bijgevoegd bij het huis te Wetsinge, aangezien dit inmiddels dezelfde familie toebehoorde 3.
    We lopen nog even een stukje om de schaatsbaan om vanaf de Burchtweg het ontstane hoogteverschil door de afgravingen te kunnen zien.
    Niet veel later zitten we alweer in de auto, om een paar honderd meter verderop de Molenstreek van Kleine Wetsinge op te rijden.

    noten:

    1.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 742;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 442;
    Tussen toen en nu : wonen en leven in de oude gemeente Adorp / Gerta Boonstra, Hannes Companjen (eindredactie), Dia Veenwijk, Klaas Wildeman (fotografie), Klaas Bijsterveld, Paul Bosman, Greetje Groen, Harm Nomden, Ate Trox (Werkgroep Oude foto's). - Bedum/Sauwerd : Profiel / Historische Kring Ubbega, 2010. - ISBN 978-90-5294-491-3. - p. 152, 174;
    Historische Kring Ubbega: Kerk Sauwerd Het archeologisch onderzoek van de standplaats van de Ned. Herv.-kerk;
    Gr/A AlleGroningers: Hindrik Klaassen de Maat geboorte, huwelijk, overlijden, de kinderen;
    genealogieonline: Hendrik Klaassen de Maat / H. de Maat;

    2.
    rkd Bastiaan de Groot;
    mailcontact Bastiaan de Groot, 17 - 18-02-2018;
    Staat in Groningen : Kunst en architectuur in Stad Geknielde vrouw;
    De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 03-03-2001. - Rondje Stad / Willem Brinkman. - 'Ik ben thuis in die oude Gulf-tanker';

    3.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 340-346;

    internetraadpleging: 15 - 17-2-2018



    voormalig parochiehuis, Sauwerd


    plaats van de kerk, Sauwerd


    plaats van de kerk, Sauwerd


    puinheuvel, Sauwerd


    schaatsbaan, Sauwerd


          Klein Wetsinge
    De Molenstreek was eigenlijk de naam van dit buurtschap. De vernoeming naar de molen dat hier al eeuwen staat om Wetsinge en Sauwerd van meel te voorzien, moge duidelijk zijn. De huidige molen Eureka staat hier sinds 1872, maar heet sinds de restauratie De Wetsinger (7066). Na de restauratie in 2016 werd deze op 17 september weer feestelijk heropend. Zwemkampioene Ranomi Kromowidjojo, die in Sauwerd opgroeide, is beschermvrouwe van deze koren- en pelmolen, die weer regelmatig zijn werk doet. De molen heeft dan ook twee molenaars. Bert Leeuw en Cees Notenboom. Bezoekers zijn op de even zaterdagen van de maand van harte welkom op de molen. Het spelt- en tarwemeel en bloem is uiteraard ook dan te verkrijgen. Uniek aan deze molen is dat het een pelmolen heeft dat van onderen wordt aangedreven.
    Hiervoor stond een soortgelijke molen, die door brand was verwoest. Daarvoor stond er sinds 1628 een standerdmolen.
    Nadat de kerken in beide naastgelegen dorpen werden afgebroken en vervangen door een nieuwe kerk in dit buurtschap, kreeg het na de bouw van een school een echt lokaal regiofunctie. Toen kreeg het de naam Klein Wetsinge en werd Wetsinge Groot-Wetsinge.
    We parkeren de auto op de parkeerplaats van de inmiddels voormalige kerk van Klein Wetsinge (510816). Het is - zoals vele kerkgebouwen - omgebouwd tot een zalenverhuur. We gaan toch even binnen kijken.
    En inderdaad, van een kerkzaal is geen sprake meer.
    Wel treffen we op een van de tafels boeken aan, waaronder een over de omgeving. Dat is vanzelfsprekend wel aan ons besteed. Hierdoor weten we dat het orgel mooi op de foto oogt, maar eigenlijk geen enkele functie meer heeft. Meester Kuiper, die naast de kerk woonde en ook organist was, wilde aan het begin van de twintigste eeuw een nieuw en groter orgel. Het oude kabinetorgel werd rond 1914 verwijderd en vervangen door het huidige exemplaar. Dit was echter vanaf het begin al onbespeelbaar 1.
    Vanaf de Valgeweg, waaraan het voormalig kerkgebouw staat, hebben we een mooi uitzicht op de molen.
    En zo rijden we alweer een paar honderd meter verder, de volgende afslag in. Op de fiets kun je binnendoor en ben je waarschijnlijk sneller en zie je ook nog eens meer.

    noten:

    1.
    Molenstichting Winsum Wie zijn wij?;
    Tussen toen en nu : wonen en leven in de oude gemeente Adorp / Gerta Boonstra, Hannes Companjen (eindredactie), Dia Veenwijk, Klaas Wildeman (fotografie), Klaas Bijsterveld, Paul Bosman, Greetje Groen, Harm Nomden, Ate Trox (Werkgroep Oude foto's). - Bedum/Sauwerd : Profiel / Historische Kring Ubbega, 2010. - ISBN 978-90-5294-491-3. - p. 232-233;



    Hervormde Kerk, Klein Wetsinge


    molen Eureka, Klein Wetsinge


          De Raken & Groot Wetsinge
    Bij de Karspelweg slaan we af naar Groot Wetsinge. We zien op de kaart dat we nu heel dicht bij het Reitdiep kunnen komen en dat we over een weg door het voormalig meanderende Hunsedal kunnen rijden. De naam van een buurtschap in een lus heeft de naam 'De Raken' gekregen. 'Het Diepje', zoals het restant van de meander heet, droeg voorheen de naam 'De Raken', waarna het 'Het Garnewerder Rak' werd genoemd. Dit verwijst echter naar het rechte stuk rivier van het Reitdiep en niet naar het meanderend gedeelte 1. Onderweg komen we de Wetsinger Maar tegen, dat een groot gedeelte van het overtollig water van het Hoogeland verwerken mag. Het staat middels diverse tochten en Oude AE in verbinding met het Winsumerdiep dat bij Schaphalsterzijl ook weer op het Reitdiep uitkomt. Direct na de Wetsinger Maar volgt de dijk en het Oude Diepje, de polder dat de opgeslibde oude rivierbedding is, gevolgd door een sloot. De weg komt vervolgens nogmaals langs eenzelfde sloot - bedding - Oude Diepje, om te eindigen bij de Margriethoeve uit 1792. Hier bevindt zich een klein parkeerterreintje voor zo'n tien wagens. Ideaal om via Garnwerd een 5km lange wandeling nabij het Reitdiep te maken. Of 8km via Wierumerschouw. Of de vele andere richtingen die er zijn.
    Wij lopen even naar de Wetsingerzijl, het sluisje dat hier ligt en zien hoe het water het Reitdiep instroomt.
    Wanneer we weer terugrijden naar de N361, stoppen we even midden in het dorp, waar ook langs de kant van de weg parkeergelegenheid is. De historie druipt van de gebouwen af, dus dat gaan we even van dichtbij bekijken.

    De oude kerk te Wetsinge | Prent / tekening | 1850-1900
    bron: Beeldbank Groningen, NL-GnGRA_1536_3277

    Wetsing | aquarel | 1841 | H.K. de Maat
    bron: Het archeologisch-historisch onderzoek van de kerksteeën van Groot Wetsinge en Klein Maarslag / J.W. Boersma. - p. 595 Fig. 5 (coll. G.M.; foto John Stoel)
    We lopen eerst naar de plek waar het kerkje heeft gestaan. De oude weem, het pastorie (7067), staat er fraai gerestaureerd bij. Dit pand heeft nog bouwfragmenten die stammen uit de dertiende eeuw.
    Zoals al eerder gemeld, is ook deze kerk in 1840 gesloopt ten gunste van een nieuwe kerk in Klein Wetsinge. De toenmalige dominee J. Keizer heeft vlak voor de afbraak nog een opdracht gegeven om dit kerkje op een tekening vast te leggen. De geëmigreerde verver Hindrik Klaassen de Maat maakte ook hiervan in 1841 een aquarel. Een andere afbeelding van het complex vinden op een kaart van Jannes Baptista van Regemortes uit 1643 of 1644. Hierop vinden we zowel een vaste toren als de losse toren ten zuidoosten van de kerk. De vaste toren is omstreeks 1635 aangebouwd en de vrijstaande toren is na 1645 afgebroken. In de analyse van de afbeeldingen in samenhang met het archeologisch onderzoek wordt geconcludeerd, dat H.K. de Maat met zijn aquarel het gebouw waarschijnlijk het dichtst benaderd hoe het er heeft uitgezien 2. Zijn steunbeer doet ons ook het meest lijken op een, die we later deze reis in Kantens nog tegen zullen komen.
    Voor de oude weem zien we net als in Sauwerd de kerkcontouren in het gras liggen. We maken hier voor het eerst kennis met een ander modieus verschijnsel op begrafenisgebied, de gietijzeren staande grafzerk.

    gietijzeren staande grafzerk, Groot Wetsinge
    In de jaren 30 van de negentiende eeuw werd dit product in navolging van onze oosterburen in eerste instantie door de Deventer IJzergieterij Van Nering Bögel op de markt gebracht.
    Later ging de Asser IJzergieterij ook deze markt op. Deze gieterij werd in 1895 overgenomen door H.J. Koning, die het naar Foxham overbracht inclusief de gietmallen. Deze gieterij ging na WOII Gieterij Noord-Nederland heten, dat uiteindelijk in het begin van de jaren tachtig van de twintigste eeuw zijn deuren sloot en 10 juli 1981 door de arrondissementsrechtbank te Groningen in staat van faillissement werd verklaard.
    Ewe ten Oever was als eerste in de Veenkoloniën (en daarmee ook in de provincie) in Martenshoek, na het verkrijgen van de concessie, die in 1853 begonnen was met een ijzergieterij, dat hij Welgelegen noemde. Hij maakte ook gietijzeren grafmonumenten. Aan de vliegende zandloper herkennen we de 'Groninger school'. Rond 1900 komen er in het assortiment geen gegoten graftekens meer voor, waaruit we kunnen concluderen dat deze mode toen weer voorbij was 3.

    kerkgebouwcontouren, Groot Wetsinge
    Aan de kerkcontouren in het gras zien we dat de ontwikkeling van dit gebouw uit vier fasen bestond. Allereerst werd er in de elfde eeuw een tufstenen gebouw geplaatst. Dit bestond uit een rechthoekig schip, gevolgd door een smaller rechthoekig koor. Tijdens de opgravingen zijn op de hoeken grote veldkeien gevonden die gebruikt werden als fundering. Na twee of drie eeuwen werd ten zuidoosten de vrijstaande toren gebouwd. Rond het jaar 1550 werd het koor van tufsteen vervangen door evenwijdig lopend koor met een driezijdige sluiting. En als laatste fase kwam rond 1635 de toren tegen het gebouw, gevolgd door de steunberen. Hierna werd de vrijstaande toren tot in de bodem afgebroken, want hiervan zijn geen sporen teruggevonden. We mogen aannemen dat de gewonnen materialen een tweede leven in een ander gebouw hebben gekregen, al zullen we nooit te weten komen welke.

    Wanneer we weer teruglopen naar de auto, komen we eerst een pand tegen met een merkwaardig verhaal. Op deze plek stond vanaf het einde van de zestiende eeuw eenzelfde pand met daarin een schooltje en kosterij. Nadat de functie van de kerk en school naar de Molenstreek / Klein Wetsinge waren verplaatst bleef dit gebouw functieloos achter. Twee gezinnen namen vervolgens in beide panden hun intrek. Ergens in de twintigste eeuw werd het gebouw aangepast. Het zijraam aan straatzijde werd dichtgemetseld en de hoge topgevel werd afgewolfd.
    Na jaren leegstand was het pand dusdanig verkrot, dat de omwonenden het niet langer konden aanzien. Het pand werd op 16 juli 1973 moedwillig gesloopt door een stuk of tien jongens uit Wetsinge en Sauwerd. Er werd volgens een ooggetuige zelfs een tractor bij gebruikt. Bij monde van de brigadier van de Rijkspolitie, deden de slopers alsof ze met toestemming van de eigenaar handelden. De eigenaars zegt van niets te weten. De wethouder Raangs van de gemeente Adorp is van mening dat het pand op dezelfde plek moet worden opgebouwd.
    Daarna werd het wel op nette manier verder afgebroken, want alle bouwmaterialen werden opgeslagen in het Openluchtmuseum Het Hoogeland in Warffum , met de gedachte om het (eventueel daar) weer op te bouwen. We zien dat het anders is verlopen. Eind jaren tachtig werd het dus hier weer op dezelfde plaats opgebouwd, waarmee het wonder toch nog plaatsvond, iets waarin Tiemen Helperi Kimm (St. Augustinusga, 27-9-1930 - Dalfsen 16-1-2017) in juli 1973 nog een hard hoofd in had. Maar het is dus alsnog gelukt en wel in oude stijl. Dus zonder wolfeind en met zijraam en de hoge topgevel.
    In 1971 werd gesteld dat het pand op de lijst van Monumentenzorg was geplaatst. Merkwaardig genoeg werd dit inmiddels niet meer bestaande pand op 14 februari 1975 ingeschreven in het register met de status van rijksmonument (7068, actualiteitsdatum 22-12-2017), met in de omschrijving als kenmerk zadeldak met wolfeinden boven de korte gevels 4.

    Voor het weem, de pastorie aan de andere kant van de weg geld eenzelfde verwaarlozingsverhaal, na het vertrek van de functies naar Klein Wetsinge. Lange tijd werd het pand gebruikt als smederij / veehouderij, tot ook de laatste smid in 1980 het pand verliet. Al snel werd het een bouwval, tot het in 2000 gerestaureerd is door de stichting Woonhuismonument en de (nieuwe) bewoners, die spontaan verliefd werden op de plek en (toen nog) bouwval 5. En zo is het historisch centrum van Groot Wetsinge weer voor lange tijd gered en kunnen de verhalen weer verteld worden in mooi en goed verzorgde omgeving waar het goed toeven is. 't Sael - dat er sindsdien in is gevestigd - organiseerde bijvoorbeeld - op het moment dat wij erlangs liepen - een midzomeravond met verhalen van Herman Kruize en begeleid wordt door Engbert de Leeuw op een Keltische harp. Op de evenementenpagina staan de komende events, die je terugbrengen naar historische sferen 6.

    We rijden weer terug naar de N361 en verlaten het huidige stroomgebied van het Reitdiep met zijn vele grote en kleine wierden.

    noten:

    1.
    Wikipedia De Raken, Rak;

    2.
    Tussen toen en nu : wonen en leven in de oude gemeente Adorp / Gerta Boonstra, Hannes Companjen (eindredactie), Dia Veenwijk, Klaas Wildeman (fotografie), Klaas Bijsterveld, Paul Bosman, Greetje Groen, Harm Nomden, Ate Trox (Werkgroep Oude foto's). - Bedum/Sauwerd : Profiel / Historische Kring Ubbega, 2010. - ISBN 978-90-5294-491-3. - p. 240, 243;
    Het archeologisch-historisch onderzoek van de kerksteeën van Groot Wetsinge en Klein Maarslag / J.W. Boersma. - p. 591-612 (in: Palaeohistoria : acta et communicationes Instituti Bio-archaeologici Universitatis Groninganae, 39/40 (1997/1998). - p. 591-612. - ISSN: 0552-9344. - Haarlem : Fibula-Van Dishoeck, 1951-.... . - Rotterdam : A.A.Balkema, 2000. - ISBN 90-5410-465-l);

    3.
    Gietijzeren graftekens in de provincie Groningen/Aanvullingen / Meindert Stokroos (in: Groninger kerken, vol 2 (1985) nr. 1 p. 4-13 / vol 3 (1985) nr. 1 p. 16-17);
    M.H.Brascamp. - Geschiedenis Gietijzer, IJzergieterijen in Europa;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 30-04-1985. - Noorder Rondblik Gietijzeren graftekens in Groningen, Nieuwsblad van het Noorden, 31-07-1981 Advertentie;

    4.
    Tussen toen en nu : wonen en leven in de oude gemeente Adorp / Gerta Boonstra, Hannes Companjen (eindredactie), Dia Veenwijk, Klaas Wildeman (fotografie), Klaas Bijsterveld, Paul Bosman, Greetje Groen, Harm Nomden, Ate Trox (Werkgroep Oude foto's). - Bedum/Sauwerd : Profiel / Historische Kring Ubbega, 2010. - ISBN 978-90-5294-491-3. - p. 241-243;
    Historische Kring Ubbega: Kosterij De kosterij van Wetsinge / G.D. Boonstra-Ludden;
    Historische Kring Ubbega: Kosterij knipsels;
    Historische Kring Ubbega: Kosterij;
    Mensenlinq.nl Overlijdensbericht Tiemen Helperi Kimm;

    5.
    't Sael Wonen in een pastorie;
    Tussen toen en nu : wonen en leven in de oude gemeente Adorp / Gerta Boonstra, Hannes Companjen (eindredactie), Dia Veenwijk, Klaas Wildeman (fotografie), Klaas Bijsterveld, Paul Bosman, Greetje Groen, Harm Nomden, Ate Trox (Werkgroep Oude foto's). - Bedum/Sauwerd : Profiel / Historische Kring Ubbega, 2010. - ISBN 978-90-5294-491-3. - p. 240-242, 244-245;

    6.
    De Vertelketel Begeleiders;

    internetraadpleging: 18 - 19-2-2018



    Wetsinger Maar (stroomafwaarts), Groot Wetsinge


    Wetsinger Maar (stroomopwaarts), Groot Wetsinge


    Margriethoeve (1792), Groot Wetsinge


    Wetsinger Maar met Wetsingerzijl, Groot Wetsinge


    Wetsinger Maar stroomt in Reitdiep, Groot Wetsinge


    Wetsingersluis met fietsbrug Hekkum<>Garnwerd, Groot Wetsinge


    Wetsinger Maar, Groot Wetsinge


    voormalige school / kosterij, Groot Wetsinge


    't Sael (voormalige weem / smederij), Groot Wetsinge


          Winsum/Obergum
    Aangezien we alweer een poosje bezig zijn, lijkt een terrasje met een drankje ons wel wat. Winsum lijkt daarvoor de aangewezen plek. Ook kunnen we daar dan meteen even de nodige boodschappen doen, voordat we naar ons nieuwe slaapplaats in Tinallinge rijden.
    We nemen de eerste afslag die we tegenkomen en hebben zodoende de straat Meeden als eerste kennismaking met Winsum. De straatnaam geeft inderdaad de omgeving weer, al is de noordzijde inmiddels vervangen door een nieuwbouwwijk.

    Geknielde jongensfiguur steunend op moker | 1961 | Wladimir de Vries, Winsum
    Dit beeld stond voorheen bij een andere vestiging van het CSG, aan de Heinsiusstraat in Groningen.
    We volgen 'de grote' weg, aangezien wij altijd verdwalen in een nieuwbouwwijk, in de hoop dat deze ons naar het oude centrum zal brengen.
    De weg voert ons wel langs het voormalige Wessel Gansfort college, dat sinds 1 oktober 2014 het CSG Winsum heet. Reden voor de naamswijziging was een aanwijzing van de rijksoverheid, dat het woord 'college' niet meer in de naam mocht voorkomen, omdat de zes verschillende locaties met verschillende onderwijsvormen toch als één Christelijke Scholengemeenschap Groningen (CSG) wordt gezien 1. Omdat we hier een beeld zien staan van Wladimir de Vries (Groningen, 3-11-1917 – Zuidlaren, 30-6-2001) stoppen we even. Van hem kwamen in Wons het kerkvaantje tegen. Voluit heette Wladimir de Vries voorheen Hendrik de Vries, Hendrik Wladimir Albert Ernst de Vries. Omdat hij op een gegeven moment post kreeg dat bedoeld was voor de dichter/schilder Hendrik de Vries, wijzigde hij zijn voornaam in Wladimir 2.
    De Meeden brengt ons naar het Winsumerdiep. De Trekweg naar Onderdendam leidt ons lang het diep, dat kennelijk niet gegraven is. Het meandert namelijk nogal.

    Scheepshelling, Obergum
    Hoe dat zit, zullen we vast de komende dagen gaan ontdekken.

    Even verderop zien een historische scheepshelling. Dit was ooit eigendom van Van der Werf, waar in de negentiende eeuw ook wel houten schepen werden gebouwd, maar voornamelijk een kleine reparatiewerf was. Waarschijnlijk heeft Van der Werf de overstap naar metalen schepen nooit gemaakt en bleef het beperkt tot reparatie of sloop van deze schepen 3.
    Op het schiereilandje voor de werf vermaakt de jeugd zich in de zon op het gras. Het is een gemakkelijke plek om te zwemmen, want je klimt hier zo weer het water uit.
    Bij een hoge voetbrug worden wij met een scherpe bocht van het water geleidt. Dat zien dan ook niet weer. Via de Kerkstraat komen we uit op de G. Reindersstraat, waar we de wagen parkeren.

    Tiggeljongen | 1987 | Jozephine Wortelboer
    Door de molen in de Regnerus Praediniusstraat worden we gelukkig de goede kant op gelokt en lopen we langs een Bruna recht af op een terras van Herberg de Gouden Karper. Maar hiervoor ontmoeten we de Tiggeljongen van Jozephine Wortelboer (Groningen, 9-3-1954). Het beeld is hier vermoedelijk geplaatst na de herinrichting van het plein in 1987. Wanneer het beeld is gemaakt, is niet duidelijk.
    Tiggeljong, het verhaal van Yp de steenfabrieksarbeider / Jan Bos. - Bedum : NoordPRoof producties, 2018. - ISBN 978-90-79742-15-8
    De Tiggeljongen was iemand die werkzaam was in een van de tichelfabrieken oftewel steenfabrieken die deze omgeving rijk was. In 2007 was er ter gelegenheid van het 950-jarig bestaan van Winsum een boek uitgekomen, getiteld Tammo de ticheljongen : Winsum 1907 van Barbara van der Dussen met illustraties van Fineke Westerbeek (isbn 978-90-9021566-2). Grappig genoeg komt er binnenkort een historische roman uit met de belevenissen van zo'n jongen. Het unieke aan dit boek is dat, de hoofdrolspeler ook gaat werken in andere regio's en dat daarmee de taalwaaier wordt gevolgd. We kunnen er dus diverse lokale dialecten in aantreffen 4.
    We lopen snel door naar het terras van de herberg dat er goed uitziet. Maar het oog ziet ook van alles in de omgeving. De nieuwsgierigheid wint het eerst nog even van het terras. We lopen langs enkele toch wel forse gebouwen en worden dieper het dorp ingetrokken door een bruggetje over het water, dat - naar we aannemen - weer het Winsumerdiep zal zijn. Ongelooflijk, wat een mooie plaatjes zie je hier, wanneer je dit voor het eerst in ogenschouw kunt nemen. Het is dan ook niet voor niets een beschermd dorpsgezicht. Hemelsbreed ligt het slechts 32km verwijderd van de geboortegrond en slechts 13km van de stad. En toch zijn we hier nog nooit geweest. Dit euforisch gevoel is tijdens het fotograferen kennelijk zo zichtbaar, dat een voorbijganger ons aanspreekt. Uit het gesprek blijkt al snel dat hij goed op de hoogte is van de historie van Winsum/Obergum. We spreken dan ook met Henk Wolters van onder andere Gemeentebelangen, Stichting Vrienden Arme Kant en Historische Vereniging Winsum-Obergum. Hij wijst ons op enkele zaken. "En heb je de herdenkingssteen van 10 mei 1940 al gezien?" Deze brug "De Boog" (510822) is aan het begin van WOII in de vroege ochtend van 10 mei 1940 door de Genie is opgeblazen, met de bedoeling om de Duitse troepen tegen te houden. Hier werd ook de hele zijgevel van het pand met de gedenksteen, het pand van P. Datema, er volledig uitgeblazen. Bij Hotel Alders (het grijze pand achter Henk Wolters) was geen glas meer heel. In de omgeving waren zo'n 4000 ruiten gesprongen door de druk.
    Van welke kant werd gedacht dat Duitse troepen zouden komen?

    Welke kant van de brug moest door het opblazen van de brug beschermd worden?

    Is er een waterlinie die een deel van het land beschermd? En welke maatregelen werden hier dan getroffen?

    Deze Genie-ingreep roept wel een aantal vragen op.
    Er werd al vlot met de aanleg van een noodbrug begonnen. Het waterschap liet de brug weer snel herstellen met eenzelfde boogbrug voor een bedrag van ƒ 7245. De reden achter de helling en daardoor laag liggende panden zullen we later begrijpen . De brug is beeldbepalend en verbind beide dorpen met elkaar 5.
    De laatste opmerking doet ons verbaast kijken. Hoezo beide dorpen, we zijn immers in Winsum. We zien wel een soort van wijkbordje met daarop Obergum, maar het kwartje dat we dit als een apart dorp moeten zien, valt niet. Wolters legt het ons even snel uit, voordat we weer ons eigen weegs gaan. Winsum en Obergum zijn ooit aan beide zijden van het Winsumerdiep ontstaan op twee wierden.
    We lopen weer terug naar het terras en laten het allemaal even bezinken onder het genot van een drankje.
    De wierde Winsum was al enkele, mogelijk zelfs zes eeuwen vOJ bewoond en lag aan de oostoever van de Hunze. Na verlanding van de oostelijk gelegen Fivelvertakkingen, waaraan diverse wierden lagen, kreeg Winsum de status van een handelsplaats, omdat het nog steeds aan een open zeeverbinding lag. Door dit verzorgingsgebied had het in 1057 munt-, markt- en tolrecht gekregen van de Duitse koning Hendrik IV, maar met andere concurrent in de buurt Groningen, bleven de uitgroeimogelijkheden beperkt.
    Deze Hendrik (Goslar, 11 november 1050 – Luik, 7 augustus 1106) deelde dus al rechten uit toen hij koud 7 jaar oud was. Hij werd namelijk in 1056 koning van Duitsland, nadat zijn vader Hendrik (III) aan een hevige aanval van jicht op 5 oktober 1056 was komen te overlijden. Hij werd begraven in de Dom van Speyer . We mogen dus concluderen dat het kind hieraan part noch deel had en dat anderen hun invloed aan het uitoefenen waren. Zijn vader had nog net voor zijn dood bepaalde rechten proberen te regelen voor zijn opvolging. Iets wat in deze periode nog helemaal vanzelfsprekend was. Erfrecht op dit vlak was nog in ontwikkeling en de uitkomst daarvan stond nog lang niet vast in dit krachtenspel. In deze woelige wereld zonder geografische indelingen, waarin de strijd tussen de geestelijke en wereldlijke macht nog niet gestreden was, probeerden sommigen anderen voor zich te winnen, door ze gunsten te verlenen. Hier tegenover staan dan veelal andere gunsten, veelal steun, bij het stemrecht wanneer er weer een nieuwe eerste onder gelijken gekozen moest worden. En steeds meer schoof de functie van koning op van rechter naar heerser, iets waar velen zich tegen verzetten en anderen juist steunden omdat ze zelf zo meer macht kregen .
    De machthebbers wilden uiteraard ook belangrijke plekken controleren, vandaar dat de diverse transitieplaatsen dus markt-, tol- en muntrechten kregen. In Frisia - handelsgebied bij uitstek sinds de zevende eeuw - waren dat naast Winsum ook de havens aan open zee Garrelsweer, Dokkum, Stavoren, Leeuwarden en Bolsward. En aangezien de munten uit Jemgum (ervan uitgaande dat dit dezelfde plaats is als Emnighem) sterke overeenkomsten vertonen, hoort deze ook in het rijtje. De waarschijnlijk voor de afwatering in de tiende eeuw gegraven Winsumerdiep werd een verkeersader voor het Winsumer achterland. De afwatering werd in eerste instantie gedaan om het veengebied bij Bedum gestructureerd te kunnen ontginnen. Door de ouderdom van het kanaal is het alsnog gaan meanderen. In het begin waren er nog geen beschermende dijken en sluizen, zodat de eb- en vloedinvloeden dagelijks hun werk konden doen 6.


    Caart van enige stadts plaatsen liggende onder Winsum. Kaart 31 van het Groot Caarteboek van alle stadsplaatsen en losse landen gelegen in de Oldampte, Goregt, Sappemeer en Omlanden
    bron: Beeldbank Groningen, NL-GnGRA_1536_7200
    Het drankje is op deze manier snel verdwenen en we moeten nu toch echt nog even boodschappen doen, zodat we ons kunnen gaan melden bij ons nieuw slaapadres.
    Nadat we weer bij de auto zijn aangekomen, begrijpen we dat de auto geparkeerd staat op de gracht van het voormalige borgterrein van de westelijke Ripperdaborg.

    We hadden op onze aanrijroute een supermarkt gezien, zodat we daar even naartoe rijden.

    noten:

    1.
    Winsum nieuws.nl Wessel Gansfortcollege is nu officieel CSG Winsum / Cees van de Meent;

    2.
    Staat in Groningen Wladimir de Vries zocht naar de ideale vrouwenvorm / Eric Bos (in: Nieuwsblad van het Noorden, 1-8-2001), Geknielde jongensfiguur steunend op moker;

    3.
    Historische Vereniging Winsum-Obergum:
    De oude scheepswerf te Obergum, p. 16-17 (in: Infobulletin, 2006 nummer 1 juni. - ISSN 1386-1530. - Historische Vereniging Winsum-Obergum, 2006);
    Van schippers en hellingvolk, deel 2, p. 2-13 (in: Infobulletin, 2007 nummer 1 april. - ISSN 1386-1530. - Historische Vereniging Winsum-Obergum, 2007);
    Van schippers en hellingvolk, deel 3, p. 2-11 (in: Infobulletin, 2007 nummer 2 december. - ISSN 1386-1530. - Historische Vereniging Winsum-Obergum, 2007);

    4.
    Mens & Dier in Steen & Brons / René en Peter van der Krogt Tiggeljongen;
    rkd Josephine Wortelboer;
    WikiMedia Commons Category:Josephine Wortelboer;
    Wikipedia Lijst van beelden in Winsum;
    Gemeente Winsum Inventaris van de archieven van de gemeente Winsum (1882) 1932-1989 (1992) / F.J. Oosterhuis. - p. 99, 130;
    Beeldbank Groningen, W000232, W000027, W000364;
    Prachtig Pekela.nl Tiggeljong, het verhaal van Yp, de steenfabrieksarbeider;

    5.
    mailcontact Clemens Tersteeg, Historische Vereniging Winsum Obergum, 21/2 - 1-3-2018;
    Winsum/Obergum, gemeente Winsum : toelichting op de aanwijzing van Winsum/Obergum tot beschermd dorpsgezicht. - Stads- en dorpsgezichten ex art. 20 Monumentenwet / Rijksdienst voor de monumentenzorg. - 's-Gravenhage : Staatsuitgeverij, [1982]. - ISBN 90-12-03761-1;
    Beeldbank Groningen HVWO_RJR_002, HVWO_RJR_003 (uit de collectie van Reint Jan Raangs, Historische Vereniging Winsum-Obergum);
    Historische Vereniging Winsum-Obergum:
    De Winsumer Boog : De Boog, de stenen verbinding tussen de dorpen / P. Noord, p. 6-7 (in: Infobulletin, 2006 nummer 1 juni. - ISSN 1386-1530. - Historische Vereniging Winsum-Obergum, 2006);
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 01-06-1940 Ook de boog te Winsum, Onze toekomst, 25-09-1940 Brieven uit Nederland / J. Scholma;

    6.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 732, 748-751;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 356, 596-601;
    Landschappen van Noord-Nederland Middag-Humsterland en Reitdiepgebied;
    Winsum/Obergum, gemeente Winsum : toelichting op de aanwijzing van Winsum/Obergum tot beschermd dorpsgezicht. - Stads- en dorpsgezichten ex art. 20 Monumentenwet / Rijksdienst voor de monumentenzorg. - 's-Gravenhage : Staatsuitgeverij, [1982]. - ISBN 90-12-03761-1. - p. 4;
    Wikipedia Keizer Hendrik IV, Keizer Hendrik III;
    Friese graafschappen tussen Zwin en Wezer : een overzicht van de grafelijkheid in middeleeuws Frisia (ca. 700-1200) / Dirk Jan Henstra; Anne Tjerk Popkema (bezorgd, tekst- en beeldredactie). - Estrikken/Ålstråke, 92; ISSN 0921-7657. - Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2012. - ISBN 978-90-232-4978-8. - p. 104;
    Fon jelde : opstellen van D.J. Henstra over middeleeuws Frisia / bezorgd door A.T. Popkema. - FA, nr. 1040; Estrikken/Ålstråke, 87; ISSN 0921-7657. - Groningen : Barkhuis, 2010. - ISBN 978-90-77922-80-4. - p. 152-160;
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 301-305, p. 479-484;

    internetraadpleging: 20 - 24-2-2018



    Winsumer Til over het Winsumerdiep, Winsum/Obergum


    Winsumerdiep, Obergum


    Winsumerdiep, Winsum/Obergum


    Winsumerdiep, Winsum/Obergum


    "10 mei 1940", Winsum/Obergum


    Henk Wolters, Winsum/Obergum


          Tinallinge
    We vervolgen de route over de Wierdaweg, zoals de N361 hier even heet, om via de Onderdendamsterweg, Takkebosserweg en Tinallingerweg uit te komen in Tinallinge (527274). Ons vakantieappartement in Tinallinge heet het Lutje Hoeske en betreft een volledig gerestaureerd voormalig armenhuisje dat achter een voormalig schoolgebouw (510807) van de Hervormde kerk met fraai hekwerk (510808) staat. Aan de overkant van de straat staat deze Hervormde kerk (8589).
    Om ons even te melden dat we er zijn hebben we afgesproken in een monumentaal kop-hals-romp boerderij (8591) met vele fraaie gevelstenen, dat aan het einde van het pad staat.
    De sauna, het Turks bad, een royaal ligbad en de vloerverwarming doen je dat armenhuisje snel vergeten.
    Wij pakken snel de wagen weer uit en zetten de spullen op een voor gewenste plek. Nadat we alles hebben bekeken en nog even rustig iets hebben gedronken, lijkt het ons wel weer tijd om terug te gaan naar Winsum.
    We verlaten de wierde Tinallinge via de Abbeweersterweg om weer uit te komen op de Onderdendamsterweg.



          Winsum/Obergum (2)
    De Onderdendamsterweg brengt ons weer in Obergum, waar we aan het einde van de weg een klein parkeerterreintje vinden. Hier is nog plaats en dus parkeren we er de wagen. Een korte wandeling over de Lijnbaan brengt ons bij het Kerkpad, een voetpad om de dertiende-eeuwse Hervormde Kerk (39042) van Obergum. We hebben nu even geen tijd om een rondje om de kerk te maken en missen daarom in de noordoostelijke gevel van het koor dat daar van baksteen een roedemaat (ongeveer 1.30m) is ingemetseld 1.
    Vervolgens komen we langs een ander zeer aantrekkelijk pand waarin het KinderBoekenHuis gevestigd zit.

    terras Herberg de Gouden Karper, Winsum
    Het Kerkpad komt uit op de Westerstraat waarna we nog een aantal winkeltjes binnen gelopen - het is koopavond op vrijdag, de Boogbrug overwandelen om ons te nestelen op het terras van de Herberg de Gouden Karper. We gaan zitten op de plek waar we denken het langst zon te hebben. Dit wordt meteen bevestigd door de gastvrouw Deborah, wanneer ze de drankjes komt opnemen. Wanneer ze naar andere bekende terrasgasten loopt merken we dat het gesprek serieuzer van toon is.
    We merken nu pas op dat het terras naast de onze bij café Toby's hoort. Dat hadden we vanmiddag niet gezien. We hebben vanaf deze plek zo goed als 360º uitzicht. Zoals op het voormalig "Openbaar onderwijs"-gebouw uit 1882 (510824), waarin nu de openbare bibliotheek gevestigd zit. Over het jaartal van dit gebouw lopen de feiten zeer uiteen. We lezen zelf 1882, terwijl 1888 in het Monumentenrapport staan.

    'de terraszittende en rondkijkende bezoeker', Winsum
    Onze beide reisboeken over Groningen noemen 1883 als jaar. Uiteraard zien we korenmolen De Ster uit 1851 (39032), die als voorganger een standerdmolen had die er al voor 1628 stond. We zitten zo goed als naast de op Berlagiaanse manier uitgevoerde gemeentehuis uit 1907 (510821) naar een ontwerp van architect A.L. van Wissen uit Groningen. En natuurlijk hebben we zicht op de Herberg (39024) zelf. Die is in de negentiende-eeuw sterk verbouwd en gepleisterd. Het heeft echter een zeventiende-eeuwse kern. Volgens de eigen internetpagina is het een van de oude horecabedrijven van Nederland en gaat de geschiedenis van de herberg terug tot 1570 2.
    Nadat onze gastvrouw bij ons teruggekomen is om het eten op te nemen, verwelkomt ze nieuwe bekende gasten op het terras. We begrijpen dat de Herberg net weer open is, vanwege de schokkende gebeurtenis van het plotselinge overlijden haar moeder en tevens uitbater. Dit gebeurde enkele weken geleden door een verkeersongeluk. De herberg is sinds 2013 geopend als restaurantgelegenheid, mede door haar moeder opgezet. Nu staat ze er met haar team zelf voor. Door wat er in die vier jaar is opgebouwd en de hoeveel positieve energie die dit uitstraalt, komt het vast wel goed. Het restaurant blijkt namelijk waar te maken wat ze beloven. Een prima maaltijd leveren voor een schappelijke prijs. De prima sfeer die er is - ondanks deze zware tegenslag, straalt alleen maar positiviteit uit. En zo komt het echte leven - met soms veel verdriet bij de een en bij de ander het zonnige vakantiegevoel en vele andere gedachten, meningen en gevoelens bijeen op één terras, als ontmoetingsplek voor de inwoners, maar ook voor de bezoeker, die zich hier snel kan thuisvoelen 3.

    Na de gebruikelijke cappuccino's lopen we weer terug naar de wagen. We lopen echter eerst nog even het trapje af bij Café J&A en genieten van een lage zon die met de laatste stralen De Boog beschijnt. Hierdoor schittert het plakkaatje van Jan Uitham (Noorderhoogebrug, 2 januari 1925) op, die de Noorderrondrit van 26 januari 1963 won. Deze rondrit op natuurijs door het noorden van de provincie Groningen had in 1963 een lengte van ongeveer 90 kilometer (normaal zo'n 150 km). Wanneer we bedenken dat hij op 18 januari 1963 tweede werd tijdens de barre Tocht der Tochten, net achter Reinier Paping, die deze Elfstedentocht won, begrijpen we waarom dit hier aan de muur hangt. Intussen zit hij in de lappenmand, nadat hij - intussen 92 - zijn heup gekneusd heeft tijdens een val. "We zijn niet oud, we worden minder jong", reageert hij desgevraagd over zijn valpartij, waarna hij dacht rijp voor de sloop te zijn. Dat valt gelukkig mee 4. In Obergum komen we voor het pand dat de naam Huyze Obergon een aantal zeer smalle, maar zeer hoge planten tegen, die we even niet thuis kunnen brengen.
    Nadat we over de Lijnbaan weer bij de auto zijn teruggekomen, rijden we op een derde manier terug naar ons tijdelijk verblijf. Via de N361 en bij Ranum over de N363 naar Baflo. Door Balfo - dat toch ook nog fors is en de nodige voorzieningen heeft - komen we weer uit op de Tinallingerweg, dat ons naar Tinallinge brengt.
    Na thuiskomst kunnen dan nog even fijn uitbuiken en ontspannen, want het is een volle dag geworden.

    noten:

    1.
    Kerk Obergum Algemene informatie;

    2.
    323x Groningen : van Adorp tot Zuurdijk / Peter en Klaske Karstkarel. - [Leeuwarden] : Noordboek, 2009. - ISBN 978-90-330-0770-5. - p. 751;
    Groningen : Stad en Ommeland / Albert Buursma, Marina van der Ploeg (tekst); Willem Friedrich (foto). - Bedum : Profiel, 2008. - ISBN 978-90-5294-426-5. - p. 599;
    Molenstichting Winsum Winsum, De Ster;

    3.
    Winsum nieuws.nl 4-6-2017 13:33 Grote verslagenheid in Winsum, 6-6-2017 02:38 ‘We willen er een prachtige bloemenzee van maken met veel kaarsen.’, 25-6-2017 01:30 Zoals Marjan altijd zei: ‘Het is zoals het is.’;
    Dagblad van het Noorden 5-6-2017 Uitbaatster Gouden Karper Winsum verongelukt, 5-6-2017 Winsum geschokt door dood eigenaresse Gouden Karper, 7-6-2017 Marjan Kolthof-Bonthuis;
    Politie.nl, 4-6-2017 09:11 Groningse omgekomen bij verkeersongeval;

    4.
    Wikipedia Noorder Rondritten, Jan Uitham, Reinier Paping;
    RTVNoord Ronald gaat op ziekenbezoek bij Jan Uitham;

    internetraadpleging: 24-2-2018



    Hervormde Kerk, Obergum


    voormalig schoolgebouw, Winsum


    molen 'De Ster', Winsum


    Hoofdstraat, Winsum


    de Boog, Winsum/Obergum


    Huyze Obergon, Obergum






    Dag 9: Onderdendam - Westerwijtwerd - Middelstum - Winsum - Tinallinge

    kaart 9

    Zo'n eerste dag op een nieuwe plek is het altijd weer even zoeken hoe alles werkt en waar alles staat. We nemen er vandaag de tijd voor en blijven fijn de hele ochtend thuis. Het was gisteren een volle dag en vandaag waren we dan ook laat wakker. Daarnaast is een ochtendje lezen ook geen slecht idee, gezien de nieuwe omgeving waarin we zitten.
    We beginnen daarom ook deels met iets dat al enige jaren op het verlanglijstje staat. Een bezoekje brengen aan het huiskamercafé